Әбділрахман III: Кордова әмірі және халифасы

Кіріспе

Кордобаның соңғы әмірі (912–929 жж.); Кордоба халифалығының негізін қалаушы және 1-ші халифасы (929–961 жж.)

ʿАбд әл Рахман ибн Мұхаммад ибн Абд Аллах ибн Мұхаммад ибн Абд әл Рахман ибн әл Хакам әл Рабди ибн Хишам ибн Абд әл Рахман әл Дахил (عبدالرحمن بن محمد بن عبداللہ بن محمد بن عبدالرحمن بن الحكم بن هشام بن عبد الرحمن الداخل; 890–961 жж.), немесе жай ғана ʿАбд әл Рахман III, 912 жылдан 929 жылға дейін Кордобаның Омейя әмірі болды. Осы кезде ол Кордоба халифалығын құрып, өмірінің соңына дейін оның алғашқы халифасы болды. Абд әл Рахман 20 жасында Солтүстік Африкадағы Маграва берберлерін Фатимидтердің кеңеюіне қарсы қолдап, кейіннен өзі халифа титулын алды. Оның жарты ғасырлық билеуі діни төзімділігімен белгілі болды.

Ұрпағы мен сыртқы түрі

Абдул Рахман 890 жылдың 18 желтоқсанында Кордобада дүниеге келген. Оның туған жылы 889 және 891 жылдары деп те көрсетілген. Ол әл-Андалустың жетінші тәуелсіз Омейя әмірі Абдулла ибн Мұхаммед әл-Умавидің немересі болды. Оның ата-анасы Абдулланың ұлы Мұхаммед пен Мұзна (немесе Музайна) атты христиан қызы болған. Оның анасының шешесі де христиан болған, ол Памплонаның тұтқын корольі Фортун Гарсестің қызы, патша инфанта Онека Фортунес. Абдул Рахман Памплона патшасы Тоданың жартылай туысы еді. Ол "ақ терілі, көк көзді және әдемі бет-әлпетті, сүйкімді, бірақ біршама денелі және мықты болған. Оның аяқтары қысқа болғандықтан, ердің қысқасы бір ладоньнен де төмен орналасқан. Ол атқа мінгенде бойы биік көрінген, бірақ тұрғанда өте аласа болған. Ол сақалын қара түске бояған". Оның табиғи шашы қызғылт сары болған және ол көптеген еуропалық қыздардан тараған вестготтарға ұқсағысы келмеген, көбірек Омейя арабтарына ұқсауға тырысқан. Әрбір келесі халифалар негізінен еуропалық христиан құлдардан балалар туғандықтан, "араб" гені жартысына дейін азайды, сондықтан соңғы Омейя халифасы Хишам II-нің араб тегі шамамен 0,09 пайызды құрады.

Гарремнің жастары

Мұхаммедті оның ағасы Әл-Мутарриф өлтірді, ол әкесі Абдалланың алдында Мұхаммедке көрсетілген құрметке қызғанып, ашуланған болатын. Әл-Мутарриф Мұхаммедті бүлікші Омар ибн Хафсунмен құдаластық жасады деп айыптады, соның салдарынан Мұхаммед түрмеге қамалған еді. Кейбір деректерге сәйкес, әмірдің өзі Мұхаммедтің құлдырауына себепкер болған, сондай-ақ 895 жылы Әл-Мутаррифтің өліміне де қатысы бар. Абдул Рахман балалық шағын анасының харемінде өткізді. Әл-Мутаррифтің әпкесі, әл-Сайида ("Ханым" деген мағынада), оның тәрбиесіне жауапкершілік жүктеді. Ол Абдул Рахманның білімі қатаң талаптармен жүргізілгенін қадағалады. Оның жергілікті мосараб тілін үйреніп, жақсы білгендігі айтылады.

Таққа отырғызу

Әмір Абдулла 72 жасында қайтыс болды. Оның төрт ұлы (Абан, Абд әл-Рахман, Мұхаммед және Ахмад) тірі болғанына қарамастан, ешқайсысы мұрагерлікке таңдалмады. Абдулланың орнына немересі Абд әл-Рахман III (бірінші ұлының ұлы) мұрагер болып тағайындалды. Бұл күтпеген нәрсе емес еді, себебі Абдулла бұрыннан-ақ немересіне көңілімен қараған, оған көптеген жолдармен ықылас білдірген. Атап айтқанда, ол немересіне өзінің мұнарасында тұруға рұқсат берді (ол ұлдарының ешқайсысына мұндай мүмкіндік бермеген), сондай-ақ кейбір мерекелік шараларда таққа отыруға мүмкіндік берді. Ең маңыздысы, Абдулла ауырған кезде Абд әл-Рахманға биліктің символы – сақинасын тапсырды. Абд әл-Рахман Абдулланың қайтысынан кейін бір күн өткен соң, 912 жылдың 16 қазанында таққа отырды.

Ертедегі билік

Өзінің билігінің алғашқы 20 жылында Абд әл-Рахман Астурия және Наварра патшалықтары сияқты солтүстік христиан мемлекеттеріне қарсы әскери қимылдардан аулақ болды. Оның алғашқы күрескен мәселесі – Мууаладтардың көтерілісі болды. Бұл қуатты отбасылар ашық немесе жасырын түрде христиан болған ибериялықтармен қолдау көрсетілді және көтерілісшілермен бірге әрекет етті. Халықтың көп бөлігін құрайтын бұл топтар, араб аристократиясынан қорғайтын күшті билеушіні қолдауға қарсы емес еді. Абд әл-Рахман оларды христиандарды да қамтитын жалдамалы әскер арқылы бағындыруға кірісті. Бірінші кезекте ол көтерілісші Омар ибн Хафсунды басуға мәжбүр болды. 913 жылдың 1 қаңтарында евнух Бадр бастаған әскер Эсия бекінісін бағындырды, ол астанадан шалғай орналасқан еді. Қаланың барлық нығайтылған құрылыстары, қаладан басқа, губернатордың резиденциясы және әмірлік әскерлерінің гарнизоны ретінде сақталды. Келесі көктемде, алпыс бес күндік тың дайындықтан кейін, Абд әл-Рахман өзінің мемлекетінің оңтүстігіне экспедиция ұйымдастырды. Оның әскерлері Хаэн және Гранаданың Курасын (аумақтарын) қайтаруға қол жеткізді, ал Малаганы ибн Хафсунның қоршауынан босату үшін атты әскер бөлімі жіберілді. Ол сондай-ақ Финананың (қазіргі Альмерия провинциясында) капитуляциясын алды, оның шет елдерін өртеп жібергеннен кейін. Содан кейін ол Альпухаррадағы Хувилес қамалына қарсы жорық жасады. Қамалды қоршаған жерлерді жойып, оны ресурстардан айырғаннан кейін, ол оны қоршап алды. Катапульталармен бомбалау қиын болғандықтан, ол қоршау машиналарын тиімдірек орнатуға арналған платформа салуға бұйрық берді және сумен жабдықтауды тоқтатты. Мууалад қорғаушылары бірнеше күннен кейін қарсылық көрсетуді тоқтатты: олардың өмірі, елу бес бейкүнә адамның басы кесілгенінен басқа, әмірге адалдықтарын білдіру шартымен сақталды. Науқан осылайша жалғасып, барлығы тоқсан күнге созылды. Абд әл-Рахман жеңілген Мууаладтарды олардың бағынуын сақтау үшін Кордоваға кепілдер мен қазына жіберуге мәжбүр етті. Өзінің билігінің алғашқы жылында Абд әл-Рахман Севилья және Кармонаның Бану Хаджадж иелері арасындағы қарсылықты пайдаланып, оларды бағындыруға мәжбүр етті. Ол бастапқыда Эсия губернаторы Ахмад ибн Мұхаммед ибн Худайр басқаратын арнайы жасақты (хасам) Севильяға олардың бағынуын алу үшін жіберді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ оған Кармонаның иесі Мұхаммед ибн Ибрахим ибн Хайяй және Севильяның иесі Ахмад ибн Масламаның туысы қолдау көрсетті. Соңғысы Омейяд әскерлерімен қоршалған кезде, ол Ибн Хафсуннан көмек сұрады, бірақ соңғысы қоршаушыларға жеңіліп, Бобастроға қайтып келді. Абд әл-Рахман кейін Эльвира, Гранада және Хаэн провинцияларындағы бекіністерге шабуыл жасады, олардың барлығы Хафсунның тікелей немесе жанама бақылауында болды.

During the first 20 years of his rule, Abd al Rahman avoided military action against the northern Christian kingdoms, Asturias and the Kingdom of Navarre. The Muwallad rebels were the first problem he confronted. Those powerful families were supported by Iberians who were openly or secretly Christians and had acted with the rebels. These elements, which formed the bulk of the population, were not averse to supporting a strong ruler who would protect them against the Arab aristocracy. Abd al Rahman moved to subdue them by means of a mercenary army that included Christians. He first had to suppress the rebel Umar ibn Hafsun. On 1 January 913 an army, led by the eunuch Badr, conquered the fortress of Écija, at some from the capital. All the city's fortifications were destroyed, aside from the citadel, which was left as the residence of the governor and a garrison for the emirati troops. In the following spring, after sixty five days of meticulous preparations, Abd al Rahman personally led an expedition to the south of his realm. His troops were able to recover the Kūras (provinces) of Jaén and Granada, while a cavalry detachment was sent to free Málaga from ibn Hafsun's siege. He also obtained the capitulation of Fiñana (in the modern province of Almería), after setting fire to its suburbs. Subsequently, he moved against the castle of Juviles in the Alpujarras. After devastating the surrounding countryside to deprive the castle of any resources, he encircled it. Finding it difficult to bombard with catapults, he ordered the construction of a platform where his siege engines could be mounted to greater effect, and cut the water supply. The Muwallad defenders surrendered after a few days: their lives, apart from fifty five die hards who were beheaded, were spared in exchange for their allegiance to the emir. The campaign continued in a similar vein, lasting for a total of ninety days. Abd al Rahman forced the defeated Muwallad to send hostages and treasures to Córdoba, in order to secure their continued submission. During the first year of his reign, Abd al Rahman took advantage of the rivalries between the Banu Hajjaj lords of Seville and Carmona to force them to submit. He initially sent a special corps (hasam) under Ahmad ibn Muhammad ibn Hudayr, governor of Écija, to Seville, to obtain their submission. This attempt failed, but gained him the support of Muhammad ibn Ibrahim ibn Hayyay, lord of Carmona, and a cousin of the Sevillan lord, Ahmad ibn Maslama. When the latter was surrounded by Umayyad troops, he sued for help to Ibn Hafsun, but the latter was defeated by the besiegers and returned to Bobastro. Abd al Rahman next went after the forts in the provinces of Elvira, Granada, and Jaén, all of which were either directly or indirectly controlled by Hafsun.

Левенте және Алгарве бүлікшілері

Хафсундарға қарсы жалғасқан экспедициялар Абд әл-Рахман III-ті әл-Андалустағы басқа аймақтардағы жағдайдан алаңдатпады, олар оны тек номиналды түрде мойындады, тіпті ашық көтеріліске шықты. Қалалардың көптеген адал әкімдері әлсіз жағдайда болды, мысалы, Эвораның әкімі Галисия патшасының (кейін Леон патшасы) шабуылына қарсы тұра алмады, Ордоно II 913 жылдың жазында қаланы басып алып, көптеген олжа мен 4000 тұтқынды алды және көптеген мұсылмандарды өлтірді. Халифат тек Мекке мен Мединаның қасиетті қалаларын билейтін императорға ғана тиесілі деп есептелді, ал оның ата-бабалары соған дейін әмір титулымен қанағаттанған. Бірақ осы дәстүрдің күші уақыт өте келе әлсіреп, Абд әл-Рахманның оның поддандылары арасындағы беделін, Иберияда да, Африкада да арттырды, ол «әл-Андалус» атағын өзінің есімімен ауыстырды. Халифа ретіндегі жаңа қызметінде ол 930 жылы Бадахоздық Ибн Марванды және Алькасер-ду-Салдың Бану Данисін бағындырды. Оңтүстік майданда, Солтүстік Африкадағы Фатимидтердің күшейіп келе жатқан күшіне қарсы тұру үшін Абд әл-Рахман Альмерияда флот құруға бұйрық берді. Халифа Маграва берберлеріне Мелильяны (927) және Сеутаны (931) жаулап алуға көмектесті. Соңында ол Идрисид әулетін қолдап, солтүстік және орталық Магребті қамтитын протекторат құрды. 958 жылы Фатимидтердің шабуылынан кейін аймақтағы Халифаттың ықпалы жойылды, содан кейін Абд әл-Рахман тек Сеута мен Танжердің бекіністерін сақтап қалды.

Солтүстік христиан патшалықтарымен соғыс

Ал-Андалус толыққанды оның билігіне бағынбас бұрын, ол Леон королі Ордоньо II-ге қарсы соғысты қайта бастады. Ордоньо II бұрынғы қиын жағдайды пайдаланып, бірнеше шекаралық аймақтарды басып алып, Омейяд территориясына қауіп төндірген еді. 917 жылы сол кездегі әмір өзінің генералы Ахмад ибн Әби Абда басқаруымен Леонға қарсы зор әскер жіберді, бірақ бұл әскер сол жылдың қыркүйегінде Сан-Эстебан де Гормас шайқасында талқандалды. Ордоньо II-нің күшін дұрыс бағаламағанын түсінген Абд әл-Рахман 920 жылы бұрынғы жорықтан кейін жоғалған жерлерді қайтару үшін тағы бір қуатты әскер жинады. Ол Осма және Сан-Эстебан де Гормас бекіністерін басып алды. Сол жылы Ордоньо II-нің қайтысынан кейін Леондағы мұрагерлік дағдарыс 932 жылы Рамиро II таққа отырғанға дейін жағдайдың тоқтауына себеп болды. Христиан королі Мадридті басып алғанмен, 932 жылы Толедода қоршауға алынған көтерілісшілерге көмектесуге жасаған алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды. 934 жылы Памплона мен Алаваны бағындырғаннан кейін Абд әл-Рахман Рамироны Бургосқа шегінуге мәжбүр етті, ал Наварра королевасы Тода, оның әпкесі, оған вассал ретінде бағынуға және ұлы Гарсия Санчес I-нің регенті ретінде тікелей биліктен бас тартуға мәжбүр болды. 937 жылы Абд әл-Рахман Леондағы отыздан астам қамалдарды жаулап алды. Содан кейін ол Рамиромен одақтас болған, бірақ қаласын басып алғаннан кейін кешірілген Сарагосаның губернаторы Мұхаммед ибн Хашим әл-Тугибке бұрылды. Бастапқы жеңілістерге қарамастан, Рамиро мен Гарсия 939 жылы Симанкас шайқасында халифалық әскерді талқандап, Абд әл-Рахманды өлтіруге жақын болды. Бұл, мүмкін, оның 13 жасар ұлға деген сезімі туралы әңгімеге әсер еткен болуы мүмкін. Бұл оқиға бастапқыда құл балаға ислам дінін қабылдауға бұйрық берген оқиғаның үстіне құрылған болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, ашуға мініп, ол баланы азаптап, денесін бөліп жіберді, осылайша мұсылмандық қатыгездік туралы христиандық көзқарасты қалыптастыруға үлес қосты. Абд әл-Рахман өмірінің соңына дейін Кордованың сыртындағы жаңа сарайында тұрды. Ол 15 қазан күні 961 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы әл-Хакам II басты.

Even before al Andalus was firmly under his rule, he had restarted the war against King Ordoño II of León, who had taken advantage of the previous troublesome situation to capture some boundary areas and menace the Umayyad territory. In 917 the then emir had sent a large army under his general Ahmad ibn Abi Abda against León, but this force was destroyed at the Battle of San Esteban de Gormaz in September of that year. Recognizing he had underestimated the power of Ordoño II, in 920 Abd al Rahman mustered another powerful army to reclaim the territories lost after the previous campaign. He captured the forts of Osma and San Esteban de Gormaz. The succession crisis which struck León after Ordoño II's death in the same year caused hostilities to cease until Ramiro II gained the throne in 932; a first attempt by him to assist the besieged rebels in Toledo was repelled in 932, despite the Christian king capturing Madrid. In 934, after reasserting supremacy over Pamplona and Álava, Abd al Rahman forced Ramiro to retreat to Burgos, and forced the Navarrese queen Toda, his aunt, to submit to him as a vassal and withdraw from direct rule as regent for her son García Sánchez I. In 937 Abd al Rahman conquered some thirty castles in León. Next he turned to Muhammad ibn Hashim al Tugib, governor of Zaragoza, who had allied with Ramiro but was pardoned after the capture of his city. Despite early defeats, Ramiro and García were able to crush the caliphal army in 939 at the Battle of Simancas, and almost kill Abd al Rahman, This likely influenced the polemical story of his sexual attraction for a 13 year old boy (later enshrined as a Christian martyr and canonised as Saint Pelagius of Córdoba) who refused the Caliph's advances. This story may have been a construct on top of an original tale, however, in which he ordered the boy slave to convert to Islam. Either way, enraged, he had the boy tortured and dismembered, thus contributing to the Christian perception of Muslim brutality. Abd al Rahman spent the rest of his years in his new palace outside Córdoba. He died on 15 October 961 and was succeeded by his son al Hakam II.