Кіріспе

Тан әулетінің канцлері Ли Линфу (өлді 3 қаңтар 753), лақап аты Гену, ресми түрде Джин герцогы, 18 жыл (734–752) Тан әулеті кезінде канцлер болып қызмет еткен қытай тарихшысы, музыканты және саясаткер, император Сюаньцзунның билігі тұсында. Бұл Тан тарихында канцлерлік қызметтің ең ұзақ мерзімдерінің бірі және Сюаньцзун билігіндегі ең ұзақ болды. Канцлер ретінде ол, басқа нәрселермен қатар, әскери және азаматтық қызметкерлерді тағайындау және босату, министрлер мен басқалардың императорға есеп беруі мен пікір білдіруіне кедергі келтіру, императорға келуі тиіс барлық мәселені шешу құқығына ие болды, бұл оған зор билік берді. Ли императорға жағымпаздығымен және саяси аренадағы шеберлігімен танымал болды, бұл оған канцлер ретінде ұзақ жылдар бойы күшті болуға мүмкіндік берді. Оның барлық ықтимал саяси қарсыластарына жолдың кесілуі, басқа шенеуніктерге қарсы жалған айыптаулар жасауы және хань емес қолбасшыларға маңызды әскери командаларды беруі император Сюаньцзунның билігінің нашарлауына себеп болды, бұл Ли Линфу қайтыс болғаннан кейін Ан Ши көтерілісіне әкелді. Сюаньцзунның өзі Ан Лушан көтерілісі басталғаннан кейін (Ли қайтыс болғанда) Лидің саяси қарсыластарды тиімді түрде жоюға және кез келген әлеуетті қарсыластарды қызғануға бейім екенін мойындады, бұл фактор Тан әкімшілігінің Тяньбао дәуірінде білікті шенеуніктердің жетіспеуіне әкелді.

Өмірбаян

Ли Линфуның қай жылы туғаны белгісіз. Ол Тан әулетінің негізін қалаушы император Гаодзудың туысы Чанпин ханзадасы Ли Шулианның (李叔良) шөбересінің немересі болды. Ли Линфудың әкесі Ли Сяобин (李孝斌) Хуаян герцогы атағын алып, префектура хатшысының басшысы қызметін атқарды. Ли Линфудың әкесі Ли Сихуй (李思誨) Ян префектурасында (揚州, қазіргі Янчжоу, Цзянсу) әскери шенеунік болып қызмет етті. Ли Линфудың анасы император Гаодзудың шөптесі, император Сюаньцзунның жақын досы, император Цзян Цзяоның (姜皎) қарындасы болды. Ли Линфу музыканы оқыды және оның әкесі Цзян оны жақсы көретін.

Канцлерлікке дейін

Император Сюаньцзун билік еткен кезде, Юань Цяньяо канцлер болғанда, Ли Линфу император Сюаньцзунның мұрагер ханзадасы Ли Сицзяның штабының мүшесі болды. Юаньды мансабының басында Цзян Цзяо ұсынған, ал оның немере інісі Юань Гуанчэн (元光乘) Цзянның қарындасына үйленді. Осы қарым-қатынастардың нәтижесінде Юаньның ұлы Юань Цзе (源絜) Ли Линфудан Симен Лангчжун (司門郎中) лауазымына, әділет министрлігіндегі төменгі дәрежелі шенеунік болуға өтініш жасады. Бірақ Юань Цяньяо Ли Линфуды жоғары бағаламады және оның лақап атын қолданып: «Ланг қызметін атқаратын адамдардың жақсы таланттары мен ізгіліктері болуы керек. Гену Ланг емес», – деді. Алайда, бірнеше күннен кейін Ли Линфу Ли Сицзяның штабының қатарында жоғарылатылды. Кейін Ли Линфу император университетінің директордың орынбасары – Гуоцзы Сие (國子司業) болып қызмет етті. 726 жылы Ювэнь Жун императорлық цензураның бас орынбасары (御史中丞, Yushi Zhongcheng) болды. Ювэнь Ли Линфупен достық қарым-қатынаста болғандықтан, оны әріптес ретінде ұсынды. Осылайша Ли Линфу да бас императорлық цензордың орынбасары болды, содан кейін әділет министрлігінің (刑部侍郎, Xingbu Shilang) және кадрлық істер министрлігінің (吏部侍郎, Libu Shilang) орынбасарлары болып табысты. Сол кезде император Сюаньцзунның сүйікті әйелі, Консорт Ву сарайда үстемдік құрды, ал оның ұлдары – Шоу ханзадасы Ли Мао (李瑁) және Шэн ханзадасы Ли Ци (李琦) император Сюаньцзунның сүйікті ұлдары болды, бұл Ли Сицзянға (сол кезде оның аты Ли Инге өзгертілген) деген қызығушылықты азайтып жіберді. Ли Линфу көптеген маңызды евнухтармен жақын қарым-қатынаста болды және олар арқылы Консорт Вуға Ли Инды ығыстыру үшін Ли Маоға қолдау көрсетуге дайын екенін жеткізді. Сонымен қатар, Ли Линфу канцлер Пэй Гуантиннің әйелімен байланыста болды, ол император Сюаньцзунның әжесі Ву Цзэтяньның қайтыс болған немересі Ву Сансидің қызы және Консорт Вудың туысы еді. 733 жылы Пэй қайтыс болғаннан кейін, У ханым бір кезде Ву Сансиге қызмет еткен күшті евнух Гао Лишиден Ли Линфуды Пэйдің орнына ұсынуын сұрады. Гао бұл ұсынысты жасауға батыл болмады, бірақ император Сюаньцзун Хан Сиуды канцлер етіп тағайындауға дайын болғанда, Гао бұл ақпаратты алдымен У ханымға жеткізді, ол одан кейін Ли Линфуға айтты. Ли Линфу Ханды қолдау туралы петиция ұсынды, осыған риза болды. Кейін Хан әріптесі Сяо Сунмен келіспей қалғанда, ол Ли Линфуды канцлерлік лауазымға ұсынды, ал Консорт Ву да Ли Линфуді қолдады. Император Сюаньцзун оны бірден канцлер етіп тағайындамады, бірақ оны Хуанмэнь Шиланг (黃門侍郎) – үкіметтік сараптама бюросының (門下省, Menxia Sheng) орынбасары етіп тағайындады және оған көбірек инабат көрсетті.

Канцлер ретінде

734 жылы Ли Линфу рәсімдер министрі (禮部尚書, Libu Shangshu) болып тағайындалды және оған Тоң Чжуншу Менсия Санпин (同中書門下三品) атағы берілді, бұл оны Пей Яоцин және Чжан Цзюлингпен бірге қызмет ететін де-факто канцлер етті. 736 жылы императорға жағымды сөз айтып, император Сюаньцзунның ықыласына ие болған ол, бірнеше мәселе бойынша, Жангпен қатал қақтығыста болды: 736 жылдың күзінде, император Сюаньцзун Луоян қаласында болғанда, ол 737 жылы 7 наурызда Чанъаньға оралуға бел буған еді. Алайда, сол кезде Луоян сарайында түсініксіз құбылыстар пайда болды, сондықтан император Сюаньцзонг Луоянға қалмады. 736 жылы 9 қарашада немесе одан бұрын ол канцлерлерді шақырып, бірден Чанъанға кетуі мүмкін бе деп сұрады. Пей мен Чжан осы уақытта егін жинау маусымы екенін және император пойызы егін жинау жұмысына кедергі келтіретінін айтып, бір ай кешіктіруді өтінді. Алайда, Пей мен Чжан кеткеннен кейін Ли Линфу жеке қалды және шаруаларға салықтан босату арқылы өтемақы төлеуге болатынын айтып, кетумен келіскенін мәлімдеді. Император Сюаньцзун қуанып, бірден Чанъанға жолға шықты. Император Сюаньцзунг, содан кейін, Шуфанг округінің (朔方, штаб-пәтері қазіргі Инчуань, Нинся) әскери губернаторы (节度使, jiedushi) Ню Сянькеге таң қалды, оны қорғаныс министрі етіп тағайындағысы келді. Чжан Нюның білімсіз екенін және императорлық емтиханнан өту дәстүріне қайшы келетін төменгі деңгейдегі әкімшілер қатарынан бастағанын атап өтті. Ақырында, Чжанның қарсылығына қарамастан, император Сюаньцзун Ли Линфуның келісімімен Нюны Лонкси герцогы етіп тағайындады. Ли Линфу император Сюаньцзюнгтің Ли Маоны император Сюаньцзюнгтің Ли Ингінің орнына мұрагерлік ханшайымы етуге тырысты, ол император Сюаньцзюнгтің ықыласынан ұзақ уақыт бойы айырылып, император Сюаньцзюнг пен Консорт Вуны ренжіткен болатын. Жан мұндай қадамға қатаң қарсылық білдіргендіктен, Ли Инь өз орнында қалды. Ли Линфу ұсынған министрдің орынбасары Сяо Цзюнь, Чжанның және Чжанның досы Ян Тинчжидің (嚴挺之) ұсынысы бойынша төмендеді, ол Ли Линфумен кездесуден бас тартып, одан әрі ренжіді. Көп ұзамай Янның бұрынғы әйелі Ван Юньянның күйеуі сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталды. Ян Ванның мүддесін қорғауға тырысты, бірақ ол бұған көз жеткізді. Ли Линфу император Сюаньцзунға Чжан мен Пейдің фракциялық қатынаста екенін айтты. Жаңа 737 жылы шамамен император Сюаньцзун Пэй мен Чжанды канцлерлік лауазымдарынан алып тастап, оларды Чэньсиан (丞相) – үкіметтің атқарушы бюросының басшылары (尚書省, Шаншу Шэн) етіп қойды, бұл лауазымдар канцлерлік лауазымдар деп саналмайды. Ню олардың орнына канцлер болып тағайындалды, оған Ли Линфумен бірге қызмет етті, оған заң шығару бюросының басшысы Чжан Чжуншу Лин (中書令) атқарған лауазым берілді. Бұл дәстүрлі тарихшылар үшін Қытай тарихындағы алтын ғасыр деп саналған император Сюаньцзунның билігінің бұрылыс нүктесі ретінде қарастырылды. Мысалы, Сун династиясының тарихшысы Сима Гуан өзінің "Зицзи Тонгцзянь" еңбегінде былай деп түсіндірді: "Нью Ли Линфуның ұсынысы бойынша Ли Линфуның нұсқауларына сай әрекет еткен, ал Ли Линфу үкімет ішіндегі қарсылықтарды батыл болдырмаған, кішігірім шенеуніктерге олар нұсқауларға бағынбайтын императорлық жылқылар сияқты оңай ауыстырылатынын айтқан. Алайда Ду Цзинь (杜) ұсынысын ұсынған кезде, Ду бірден бас қаладан - жоғарылату үшін жіберілді, бірақ жаңа лауазымының болмауынан төмендеді. Сондай-ақ, Ли Линфу өзінің сезімдерін қадағалап, оларды түсіну қиын болған; ол жиі басқаларды қуанту үшін жұмсақ сөздер қолданды, содан кейін олар дайын болмаған кезде оларға шабуыл жасады. Ол императордың жақын адамдарының ықыласына ие болды, әрі билікке қарсы шыққандарды жоюдың жолын тапты. Қытай мақалы "аузында бал, ішінде семсер" (口蜜腹劍, kou mi fu jian) алғаш рет оны сипаттағанда идиомалық болып кетті. 737 жылы императорлық цензор Чжоу Цзилиан (周子諒) император Сюаньцзонға Нюға қарсы айыптау актісін жазып, жазасын тартқаннан кейін, Ли Линфу Чжаңның Чжоуды ұсынғанын атап өткен. Нәтижесінде, Чжан префектураның бас хатшысы болып қызмет ету үшін астанадан төмендеді. 737 жылы У ханзада Ли Ин, Ли Яо және Ли Джуны алдап қалуға тырысады. Ол үш ханзадаға: "Сарайда қарақшылар бар. Қарулы киімдеріңізді бірден алып келіңіздерші!" Үш ханзада толық қару-жарақпен келді, содан кейін ол император Сюаньцзонға: "Үш ханзада сатқындық жоспарлап отыр. Қараңдаршы, олар қару-жарақпен келген екен" деп жауап берді. Император Сюаньцзунг евнухтарға жағдайды тексеруді тапсырды, және үш ханзада толық қару-жарақпен көрінді. Яң Хуэй (楊徽) кейін Ли Ин, Ли Яо және Ли Джуны сатқындықпен айыптады. Император Сюаньцзун канцлерлермен осы мәселені талқылағанда, Ли Линфу: "Бұл Сіздің Императорлық Шаңырағыңыздың ішкі мәселесі. Біз араласпаймыз" деді. Үш ханзада жақын арада қарапайым халыққа дейін төмендетіліп, өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр болды. Сонымен қатар, жоғарғы соттың орынбасар бас судьясы Сюй Цзяо (徐嶠) император Сюаньцзунға жағымпаздықпен толы баяндама ұсынды, онда жыл бойы тек 58 өлім жазасы шығарылғанын және жазалардың азайғаны император Сюаньцзунның билігінің тыныш екенін көрсеткенін айтты. Император Сюаньцзун өз кезегінде канцлерлерге алғыс айтып, Ли Линфуды Цзинь герцогы және Нюды Бинь герцогы етіп тағайындады. Сонымен қатар, Ли Линфу бастаған заңды жаңарту жұмысы аяқталды. 738 жылы Ли Линфу Лонгйоу округінің (隴右, штаб-пәтері қазіргі Хайдун префектурасы, Цинхай) орынбасар әскери губернаторы болып тағайындалды, бірақ Лонгйоуға бармады және астанада канцлер ретінде қалды. Ол жақын арада Хэси округінің (河西, штаб-пәтері Увэй, Ганьсу) әскери губернаторы болып тағайындалды. Сонымен қатар, ол император Сюаньцзунға Ли Маоны император Сюаньцзунның Ли Ингінің орнына мұрагерлік ханшайымы етуге үнемі шақырып отырды, бірақ император Сюаньцзун тартынды – Консорт Ву 737 жылы қайтыс болғандықтан. Оның орнына, Гаоның (高) шақыруымен император Сюаньцзун үлкен ұлын Ли Юды Чжун ханзадасы етіп тағайындады. 739 жылы Ли Линфуға қосымша азаматтық қызмет істері министрі (吏部尚書, Libu Shangshu, рәсімдер министрінен өзгеше таңба) атағы берілді және азаматтық шенеуніктерді таңдау жұмысымен айналысты, ал Нюға қосымша қорғаныс министрі атағы берілді және әскери офицерлерді таңдау жұмысымен айналысты. Сонымен қатар, евнух Ню Сяньтун (牛仙童, Ню Сянькемен байланысы жоқ) пара алғаны анықталғанда, Ли Линфу бұл мүмкіндікті пайдаланып, қазір зейнеткерлікке шыққан, бірақ әлі де ықпалды Сяо Сунның (蕭嵩) Ню Сяньтунға пара бергенін айыптады және Сяо астанадан төмендетілді. Сонымен қатар, Ли Линфу император Сюаньцзунның көңіл күйін және әрекеттерін қадағалау үшін евнухтар мен күтімшілерге пара беріп отырғандығы айтылды, бұл оған билікте қалуға көмектесетін әрекеттерді жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Мысалы, император Сюаньцзун Лу Сюань (盧絢) шенеунігіне бірде таң қалғанда және оны жоғарылатуға дайын болғанда, Ли Линфу Луды қауіпті деп санап, Лудың кішігірім туыстарын шақырып, император Сюаньцзун Луды алыс Жяо префектурасының (交州, шамамен қазіргі Ханой, Вьетнам) немесе Гуан префектурасының (廣州, шамамен қазіргі Гуанчжоу, Гуандун) басшысы етіп тағайындауға дайын екенін айтты – техникалық түрде жоғарылату, бірақ сол кездегі жағдайда жер аудару деп есептелді.

Өлімнен кейін

Ли Линфу қайтыс болғаннан кейін император Сюаньцзун бастапқыда оған бірнеше мәртебелі сыйлықтар берді, оның ішінде императорлық сақшылармен құрметті күзетшілер ретінде қызмет ететін салтанатты жерлеу рәсімін және патшалық жерлеу заттарын пайдалануды бұйырды. Бірақ 753 жылдың көктемінде Ян Гуочжун Ан Лушанды Ли Линфуның Ли Сяньчжунның бүлігіне қатысқандығына айыптауға итермеледі, содан кейін Ли Линфудың күйеу баласы Ян Цицюань (楊齊宣) оны куәландырды. Ли Линфуты жерлеу рәсімі өткізілмей тұрып, император Сюаньцзун оның барлық мәртебесін алып тастап, ұрпақтарын жер аударып жіберді. Ли Линфудың табыты ашылып, үш жерлеу құрметі – аузындағы інжу, канцлерлік лак қызыл шапан және шенін көрсететін алтын балық – алынып тасталды, оның орнына ол қарапайым адамға лайық қарапайым рәсіммен кішкентай табытта жерленді. Халық Ли Линфуды оның жемқорлығы мен қаталдығы үшін жек көрсе де, оның өлімінен кейін оған негізсіз айып тағылғанына қайғырды. Ли Хенг кейін император болғаннан кейін (Император Сусонг ретінде), Ли Линфудың денесін қайта қазу, өртеу және күлін тарату арқылы одан әрі қорлауды ойлады. Бірақ императорлық кеңесші Ли Бидің ұсынысымен ол одан бас тартты.

Көркем әдебиеттер мен танымал мәдениетте

Квок Фун "Ян ханымның аңызы" фильмінде сомдаған рөлі. (2000)

Ескертпелер мен сілтемелер

Танның көне кітабы, 106-том. Танның жаңа кітабы, 223-том, 1-бөлім. Зичжи Тонгцзян, 213, 214, 215, 216-томдар.