Кіріспе

Ли Цзяо, әдепті аты Цзюшань (巨山), ресми атағы Чжао герцогы (趙公), Қытай Тан әулеті мен У Цзэтяньнің Чжоу әулетінің шенеунігі, У Цзэтянь, оның ұлдары Чжунцзонг және Руйцзонг императорлары, сондай-ақ немересі Шан императорының тұсында канцлер болып қызмет еткен.

Өмірбаян

Ли Цзяоның нақты қай жылы туғаны белгісіз, бірақ оның отбасы Чжао префектурасынан (趙州, шамамен қазіргі Шицзячжуан, Хэбэй) шыққандығы белгілі. Ол көрнекті рудан шыққан, ал оның әкесінің әкесінің інісі Ли Юанькао (李元操) Тан әулетінің алдындағы Суй әулеті кезінде белгілі лауазымды адам болған. Оның әкесі Ли Чжэньэ (李鎮惡) Сянчэн округінің (襄城, қазіргі Сючан, Хэнань) билеушісі қызметін атқарған, ерте қайтыс болды, және Ли Цзяо анасы Чжан ханымға зор құрметпен қызмет еткендігі айтылады. Оның әдеби дарыны жас кезінде-ақ танылды, оның атағы да Чжао префектурасынан шыққан Су Вэйдаоға тең болды. Ол 14 жасында бес классиканы меңгерді және канцлер Сюй Юаньчао оны жоғары бағалады. 19 жасында императорлық емтиханды сәтті тапсырып, Андинг округінің (安定, қазіргі Дингси, Ганьсу) шерифі болды. Көп ұзамай ол астана Чанъаньда қызмет етуге тағайындалды, және ол ескі әріптестері Луо Бинван мен Лю Гуаньемен бірге әдеби шеберлігімен танылды. Император Гаоцзунның тұсында Ли Цзяо императорлық цензор болды. Сол кезде Юн (邕州, шамамен қазіргі Наньнин, Гуанси) және Ян (巖州, шамамен қазіргі Лайбин, Гуанси) префектураларында Лао (獠) көтерілісі болды, император Гаоцзун оны басу үшін әскер жіберді, Ли Цзяо әскердің тексерушісі болды. Бірақ армия Юн және Ян префектураларына жеткенде, Ли Цзяо көтерілісшілердің лагерьлеріне барып, олардың басшыларын қарсылық көрсетпей капитуляциялауға көндірді, соның арқасында армия шайқассыз кері қайта алды. Кейіннен ол императордың кеңесшісі (給事中, Jishizhong) болды.

У Цзэцянның тұсында

692 жылы император Гаоцзонның әйелі Ву Цзэтянь өзінің жаңа Чжоу әулетінің «императоры» ретінде билік құрып, Тан әулетін тоқтатты. Сол жылы оның құпия полициясының өкілі Лай Цзюньчен канцлерлер Рен Цзигу, Ди Ренцзие және Пей Синбэньмен қатар, Цюй Сюаньли (崔宣禮), Лу Сянь (盧獻), Вэй Юаньчжун және Ли Сичжэньмен (李嗣真) бірге опасыздыққа айыптады. Осы шенеуніктер өлім жазасына кесілген кезде Ву Цзэтянь Ли Цзяоға, сондай-ақ Чжан Дэю (張德裕) және Лю Сянь (劉憲) есімді екі шенеунікке істерді қарауды тапсырды. Чжан мен Лю айыптаулардың жалған екенін білгенімен, Лайдан қорқып, бастапқыда үкімге қарсылық білдіре алмады. Ли Цзяо оларға қарсылық көрсетуді ұсынды, сондықтан олар жазбаша нысанда наразылық білдірді. Осының нәтижесінде олар Ву Цзэтяньды ренжітіп, ол оны Рун префектурасының (潤州, қазіргі Чжэньцзян, Цзянсу) әскери кеңесшісі қызметіне төмендетті. (Дегенмен, Ди өзінің кінәсіздігін мәлімдейтін өтінішті Ву Цзэтяньға жасырын жеткізгеннен кейін шенеуніктер аман қалды.) Біраз уақыттан кейін Ли Цзяо Фэнге Шерені (鳳閣舍人) қызметіне тағайындалды, ол үкіметтің заң шығару бюросының (鳳閣, Fengge) орта деңгейдегі лауазымды адамы болды және императорлық жарлықтарды әзірлеуге жауапты болды. 697 жылы осы қызметте болғанда, Шығыс Туджуэ ханы Ашина Мочуо Чжоудан бұрын Танға бағынышты болған Туджуэ халқын қайтаруды және оған қажетті бірнеше жабдықтарды беруді талап еткенде, Ли Цзяо Яо Шу мен Ян Цзайсидің талаптарды қанағаттандыру туралы ұсынысына қарсылық білдірді, бірақ Ву Цзэтянь Ашина Мочуоның талаптарын қабылдады. Сол жылы ол мемлекеттік қызмет істері министрлігінде (春官部, Чунгуан Бу) лауазымды адамдарды іріктеуді өз міндетіне алды және императорлық қазынадан жалақы алатын резервтегі лауазымды адамдардың тізімін құра бастады. Сонымен қатар, сол кезде Ву Цзэтянь жергілікті үкімет істерін тексеру үшін императорлық цензуратты (右御史臺) құрды, ол цензорларды жергілікті үкімет істерін тексеруге жіберді, Луоян астанасынан луналық жылдың үшінші айында шығып, 11-ші айда нәтижелермен оралып келді. Ли Цзяо уақыт жеткіліксіз деп есептеді және цензорларға қарау үшін кішігірім аумақтарды қарастыру үшін империяны 20 округке бөлуді ұсынды. Ву Цзэтянь бастапқыда келісті, бірақ басқа шенеуніктердің қарсылығынан кейін Ли Цзяоның ұсынысын жүзеге асырмады. 698 жылы Ли Цзяо сарай кітапханасының бас орынбасары Мишу Шаоцзянь (秘書少監) болып қызмет еткенде, оған Тоң Фэнгге Луантай Пинчжанши (同鳳閣鸞臺平章事) атағы берілді, бұл оны де-факто канцлер етті. 700 жылы Ву Цзэтянь өзінің жақындары Чжан Ичжи мен Чжан Чанцзонгтың сарайға кіруіне заңдылық беру үшін Ли Цзяоға «Үш діннің інжу-маржаны» (三教珠英, Санцзяо Чжуйинг) деп аталатын шығарманы жасау жобасын тапсырды. Бұл конфуциандық, буддизм және даосизм туралы поэзия жинағы болды, және Чжан Ичжи мен Чжан Чанцзонг та жобаға қатысты. Кейін сол жылы Ву Цзэтянь Ли Цзяоның ағасы Чжан Сиді канцлер етіп тағайындағаннан кейін, Ли Цзяо, ол сол кезде Луантай Шиланг (鸞臺侍郎), емтихан бюросының (鸞臺, Luantai) бас орынбасары болып қызмет етіп жүрген, оның канцлер атағы алынып тасталды, өйткені Ву Цзэтянь ағасы мен немере інісінің бір уақытта канцлер болып қызмет етуін қаламады. Ли Цзяоның орнына императорлық университеттің директоры Чэнцзюнь Цзицзю (成均祭酒) тағайындалды. 702 жылы Ли Цзяо канцлер Вэй Цзюйаньның орынбасары болып қызмет етті, ол Ву Цзэтянь батыс астанасы Чанъаньда болған кезде Луоянның бас лауазымды адамы болды, Ву Цзэтянь Вэйді Чанъаньға шақырып, Ли Цзяоға Луоянның жауапкершілігін жүктеді. 703 жылы Ву Цзэтянь атқарушы бюроның атын Вэньчань Тайдан (文昌臺) Чжунтайға (中臺) өзгерткенде, Ли Цзяо Чжунтай Зуо Чэн (中臺左丞) болып қызмет етіп, имтихан бюросының басшысы және канцлер лауазымына тағайындалды. 704 жылы императорлық шенеуніктер жергілікті шенеуніктер болуға дайын емес деген мәселеге жауап ретінде Ли Цзяо және оның әріптесі канцлер Тан Сюйцин орталық үкіметтегі шенеуніктерді префектуралар мен округтерге шенеуліктер ретінде қызмет етуге тағайындап, алдымен өздері баруды ұсынды. Ву Цзэтянь 20 шенеунікті кездейсоқ таңдап алды, ал Ли Цзяо мен Тан екеуі де жіберілмеді. Кейін 704 жылы Ли Цзяо заң шығару бюросының басшысы болып қызмет атқаратын Неиши (內史) болып тағайындалды. Сондай-ақ 704 жылы Ву Цзэтянь Будданың үлкен мүсінін салу үшін Будда монахтары мен монах қыздарына салық енгізгенде, Ли Цзяо мен Чжан Тингуй (張廷珪) жобаға қарсылық білдірді, және Ву Цзэтянь ақырында оны тоқтатты. Ли Цзяо кейін Неиши қызметінен босатылуды сұрады және оған Тоң Фэнгге Луантай Санпин (同鳳閣鸞臺三品) канцлер атағы берілді. Жыл соңында ол канцлер қызметінен толығымен шеттетіліп, қазына министрі (地官尚書, Diguan Shangshu) болды.

Император Чжунцзонгтың екінші билігі кезінде

705 жылы У Цзэтянь төңкеріспен биліктен құлатылды, оның кезінде Чжан Ичжи мен Чжан Чанцзун қаза тапты. У Цзэтяньнің ұлы Ли Сянь, бұрынғы император, таққа қайта оралды (Чжунцзун императоры ретінде). Ли Цзяо Чжан Ичжи мен Чжан Чанцзунға жағымпаздық еткені үшін айыпталды және Ю аймағының (豫州, қазіргі Хумадиан, Хэнань) префектурасының басшысы болып тағайындалып, астанадан алысқа жіберілді. Бірақ Ю аймағына аттанғанша Тонг аймағының (通州, қазіргі Бейжің) префектурасының басшысы болды. Бірнеше айдан кейін ол мемлекеттік қызмет істері министрінің орынбасары (吏部侍郎, Libu Shilang) қызметіне қайта шақырылды, жақын арада мемлекеттік қызмет істері министрі (吏部尚書, Libu Shangshu) болып тағайындалды. Ол мемлекеттік қызмет істері министрі болғанда, қайтадан канцлер болуды үміттене отырып, резервтегі лауазымдар тізімін кеңейтті және ықпалды тұлғалардың туыстары мен достарын резервке қойып, оларды ынталандыруға тырысты. 706 жылы Ли Цзяоға Тонг Чжуншу Мэнься Санпин (同中書門下三品) шені берілді, осылайша ол қайтадан канцлер атанды. Сол жылы Чжунцзун императорының күйеу баласы Ван Тонгчжао (王同皎), Чжан Чжунчжи (張仲之), Цзу Яньцин (祖延慶) және Чжоу Цзин (周璟) бірге Чжунцзун императорының қуатты әйелі Император Вэйдің сүйіктісі, Децзин князі У Сансиді өлтіру және содан кейін Император Вэйді тақтан түсіру үшін құлық жасады деген айып тағылды. Тергеу кезінде Чжан ашық түрде Император Вэй мен У Сансидің зина жасағандарын айыптады. Ли Цзяо, Вэй Цзююань және Ян Цайси тергеуге тағайындалды, сондай-ақ цензорлар Ли Чэнцзя (李承嘉) мен Яо Шаочжи (姚紹之) де қатысты. Вэй мен Ян Чжанның айыптауын естімегендей жасады, ал Ли Цзяо мен Яо оның айыптауын қарастырмай, Чжанды тұтқынға алып, жазалауға тырысты. Ақырында Ван мен оның серіктері жазаланды. Кейін сол жылы Ли Цзяо заң шығару бюросының басшысы болып қайта тағайындалды, енді ол Чжуншу Лин (中書令) атағын алды. Алайда, ол резервтегі лауазымдар тізімін кеңейтудің императорлық қазынаға үлкен зиян келтіріп жатқанын түсінді және мұны мойындап, отставкаға кетуді ұсынды, бірақ Чжунцзун императоры оның өтінішін қабылдамады. 707 жылы Чжунцзун императорының мұрагері Ли Чжунцзюн, әпкесінен туған, Император Вэйдің қызы Ли Гоэр ханшайым Анле оны үнемі қорлап, оның орнына мұрагер ханшайым болуға тырысқанына ашуланып, көтеріліс ұйымдастырды және У Санси мен У Сансидің ұлы У Чжунсюнді (武崇訓, сонымен қатар Ли Гоэрдің күйеуі) өлтірді. Ол Ли Гоэрді, Император Вэйді және Чжунцзун императорының кәнизағы Шангуан Ванэрді тұтқынға алу мақсатымен сарайға шабуыл жасады. Ли Цзяо Ли Чжунцзюннің шабуылына қарсы тұру үшін императорлық гвардияға басшылық еткен шенеуніктердің бірі болды, нәтижесінде Ли Чжунцзюн жеңіліп, қаза тапты. Содан кейін, бұл кезде аға канцлер болған Вэй Юаньчжун, Зонг Чуке мен Цзи Чуна Ли Чжунцзюнмен байланыста болды деп айыптады, ал Ли Цзяо мен Ян Зонг пен Цзидің айыптауларымен келісті; Вэй ақырында жер аударылып, жер аударуда қайтыс болды. 708 жылы Чжунцзун императоры императорлық әдеби институт – Сювэнь павильонын (修文館) құрғанда, Ли Цзяо институттың ғалымы болды және Чжунцзун императоры ғалымдарды әдеби жарыстарға жиі шақырып, Шангуан кәнизасы төрелік етті. Сондай-ақ 708 жылы ол қорғаныс министрі (兵部尚書, Бинбу Шаншу) болып тағайындалды және Тонг Чжуншу Мэнься Санпинмен бірге канцлер қызметін атқаруын жалғастырды. Ол сондай-ақ Чжао герцогі болып тағайындалды және Теджин (特進) құрметті атағы берілді.

Император Шанның тұсында

710 жылы император Чжунцзонг күрт қайтыс болды – дәстүрлі тарихшылардың пікірінше, бұл Уэй император мен Ли Гуэр жасаған улану салдарынан болды. Осылайша Уэй император У Цзэцян сияқты император болуға, ал Ли Гуэр тақ мұрагері болуға ниеттенген. Бірақ сол кезде император Чжунцзонгтың ұлы, Вэй ханзадасы Ли Чонмао, сондай-ақ нағашы ұлы, император атанды (император Шан). Императрица Вэй император жесірі және регент ретінде билікті өз қолында ұстады. Билігін нығайта отырып, император Чжунцзонгтың інісі, Сианг ханзадасы Ли Дан, өзі бұрынғы император, және оның қарындасы, принцесса Тайпинге қатысты алаңдады. Ли Цзяо оған Ли Данның ұлдарын астанадан облыс басшылары ретінде жіберу туралы құпия ұсыныс жасады, бірақ императрица Вэй бұл ұсынысты қабылдамады немесе оны іске асыруға мүмкіндік болмады. Бір ай ішінде принцесса Тайпин мен Ли Данның ұлы Ли Лонджи, Линцзи ханзадасы бастаған төңкеріс салдарынан императрица Вэй мен Ли Гуэр қаза табады. Император Шан тақтан түсіріліп, Ли Дан қайтадан таққа отырды (император Руйцзун атанды).

Император Руйцзонгтың екінші билігі кезінде

Ли Цзяо Руйцзун таққа қайта келгеннен кейін бастапқыда канцлер қызметін сақтап қалды, бірақ шамамен бір айдан соң Хуай префектурасының (懷州, қазіргі Цзяодзо, Хэнань маңы) префекті етіп төмендетілді. Ол көп ұзамай зейнетке шықты. 713 жылы император Руйцзун Ли Цзяоның император Руйцзунның ұлдарын жер аудару туралы император жесір Вэйге құпия ұсыныс жасағанын білді. Император Руйцзун бұл туралы айтқан бірнеше шенеуніктер Ли Цзяоны өлімге кесуді ұсынды, бірақ канцлер Чжан Шуо Ли Цзяоның ұсынысы император жесір Вэйге адал болғанын атап өтті. Император Руйцзун келісіп, Ли Цзяоны сөккен жарлық шығарды, бірақ оны өлімге кеспеді. Бірақ Ли Цзяоның ұлы Ли Чанчжиді (李暢之) Цзянь префектурасының (虔州, қазіргі Ганьчжоу, Цзянси маңы) префекті етіп тағайындап, Ли Цзяоны Ли Чанчжимен бірге Цзянь префектурасына жіберді, осылайша оны жер аударып жіберді. Кейін Ли Цзяо Лу префектурасының (廬州, қазіргі Хэфэй, Анхуй маңы) префектінің кеңесшісі болып тағайындалды және 69 жасында қайтыс болды.

Ескертпелер мен сілтемелер

Танның көне кітабы, 94-том. Танның жаңа кітабы, 123-том. Зичжи Тунцзянь, 206, 207, 208, 209, 210-томдар.