Кіріспе

Чжан Цзюйлинг (678 немесе 673–740), Сыңсу (子壽) әдеби есімі, Боу (博物) лақап аты, ресми түрде Шисинг Вэньсян графы (始興文獻伯), Тан әулетінің қытай ақыны және саясаткері, император Сюаньцзун билігінде канцлер болған.

Ерте өмір

Чжан Цзюлинг 678 жылы император Гаоцзун билігінде дүниеге келді. Оның әулеті Линнань (岭南) аймағындағы Шао префектурасының (韶州, қазіргі Шаогуан, Гуандун) Кюцзян (曲江) елді мекенінен шыққан, ол кезде Тан империясының шалғай аймағы саналған. Оның әулеті Цзинь (266–420) династиясының канцлері Чжан Хуа мен оның үлкен ұлы Чжан Иге (張禕) дейін тегін жалғастырады. Оның бес атасы Чжан Цзюньчжэн (張君政) Шао префектурасының бас хатшысы қызметін атқарғандықтан, сол жерге қоныстанды. Оның атасы Чжан Цзичжоу (張子冑) округ әкімі, ал әкесі Чжан Хуню (張弘愈) округ бас хатшысы болды. Чжан Цзюлинг бала кезінде ақылды және әдеби дағдыларымен көзге түскен. 685 жылы, 12 жасында Гуанчжоу (廣州, қазіргі Гуандун) префекті Ван Фанцинге хат жазуға мүмкіндік алды. Ван оның қабілетіне таңсық, "Бұл бала болашақта үлкен жетістіктерге жетеді" деді. Шын мәнінде, Чжан Юэ атты шенеунік осы аймаққа жер аударылғанда, Чжан Цзюлингпен кездесіп, оның зиялылығына әсерленіп, оған мейірімділікпен қарады. Кейін Чжан Цзюлинг ақын Шэнь Куанцзидің (沈佺期) бағынында императорлық емтиханды сәтті тапсырып, сол кездегі ең жоғары нәтиже көрсетті. Бірнеше емтиханнан өткеннен кейін, 712 жылы ол zuo shiyi (左拾遺) қызметіне тағайындалды.

Император Сюаньцзунның тұсында

712 жылы император Руйцзун тақты Ли Лонджиге тапсырды, ол император Сюаньцзун ретінде таққа отырды. Бірақ император Сюаньцзун біраз уақыт бойы императорлардың дәстүр бойынша бас қала Чанъаньнан тыс жерде аспан мен жерге құрбандық шалуын тоқтатты. Жаң Цзюлинг осы құрбандықтарды өткізуді өтінді, император Сюаньцзун оның кеңесімен солай істеді. 713 немесе оған жуық жылы ол канцлер Яо Чонға өтінішхат жолдап, мемлекеттік қызмет жүйесінің таза әрі әділ болуының маңыздылығын көрсетті, Яо оған қатты әсер етті. Жаң адамдардың қабілеттерін танудағы шеберлігімен танылды. Сол кезде император Сюаньцзун және оның әріптесі Чжао Донгси (趙冬曦) мемлекеттік қызмет істері министрлігі таңдаған адамдардың орналасуын шешуге кірісті. 722 жылы ол мемлекеттік қызмет істері министрлігінде төменгі лауазымды Сисун Юаньвайланг (司勳員外郎) болып тағайындалды. Ол кезде Чжан Юэ Чжуншу Линг (中書令, заң шығару бюросының басшысы) қызметін атқарып, олардың тегі бір болғандықтан Жаң Цзиулинді ағасы секілді санап, жиі: «Ол сөзсіз ең көрнекті ақын болады» дейтін. Жаң Цзиулинг Чжан Шюэ оның қабілетін бағалағанына қуанды, соның салдарынан Чжан Юэдің ізбасары болды. 723 жылы ол Чжуншу Шерен (中書舍人) болып тағайындалды, заң шығару бюросының орта деңгейдегі лауазымында Чжан Юэге қызмет етті. 725 жылы Чжан Юэдің ұсынысымен император Сюаньцзун Тай тауында аспан мен жерге құрбандық шалды. Салтанатты рәсімнен кейін Чжан Шюэ жақтаған көптеген лауазымды адамдар жоғары лауазымдарға көтерілді. Чжан Юэ Жаң Цзиулингке осы жоғарылау туралы жарлық дайындауды тапсырды. Мұндай жоғарылаулар басқалардың наразылығын тудыратынын білген Жаң Цзиулинг Чжан Юэді осыдан бас тартуға тырысты, бірақ Чжан Юэ оған қарсы тұрды, бұл Чжан Шюэге көптеген наразылықтарды әкелді. Атап айтқанда, Жаң Цзиулинг Чжан Юэді министр Ювен Рон туралы ескертті, оны Чжан Шюэ құрметтемесе де, император Сюаньцзун оның императорлық қазынаға ақша жинаудағы қабілеті үшін жақсы көретін. Чжан Юэ Ювен Ронгтың өзіне зиян келтіре алмайтынына сенді, бірақ 726 жылы Ювеннің айыптауларынан кейін қызметтен алынды. Содан кейін Жаң Цзиулинг ғибадат министрінің орынбасары (太常少卿, Тайчан Шаоцин) болып тағайындалды, бұл құрметті, бірақ нақты билігі жоқ лауазым еді, жақын арада Цзи провинциясының (冀州, қазіргі Хэншуй, Хэбэй) префекті болды. Оның анасы қарт болғандықтан және Шао провинциясында тұрғандықтан, Жаң Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі провинцияға тағайындалуын сұрады, сонда ол анасымен жақсы байланысқа түсе алады. Император Сюаньцзун оның ұлттық адалдығы үшін мақтап, Хун провинциясының (洪州, қазіргі Наньчан, Цзянси) коменданты етіп тағайындады. Кейіннен ол Гуй провинциясының (桂州, қазіргі Гуйлин, Гуанси) коменданты және Линнань аймағының тексерушісі болды. Император Сюаньцзун оның ағалары Чжан Цзюжан (張九章) мен Чжан Цзюгао (張九皋) -ды да аймақта префекттер етіп тағайындады, осылайша ағалары мерекелерде аналарына бара алатын болды. Осы уақытта Чжан Юэ канцлер емес, императорлық институттың басшысы болды. Ол Жаң Цзиулингтің қабілеті үшін оны жиі ұсынды. 731 жылдың жаңа жылына жақын Чжан Юэ қайтыс болғаннан кейін император Сюаньцзун Чжан Юэдің ұсыныстарын еске түсіріп, Жаң Цзиулингті сарай кітапханасының орынбасары Мишу Шаоцзян (秘書少監) қызметіне шақырды, сонымен қатар оны императорлық институттың ғалымы етіп тағайындады, институттың басшысы ретінде әрекет етті. Осы кезде Бальхаи мемлекетіне жарлық шығару қажет болды, бірақ ешкім оны жақсы жаза алмады. Император Сюаньцзун Жаңнан оны жазып беруді сұрады, ол оны тез жазып бітірді. Көп ұзамай ол қоғамдық жұмыстар министрінің орынбасары (工部侍郎, Гонгбу Шиланг) болып тағайындалды, бірақ жарлықтарды дайындаумен айналысты. Содан кейін ол заң шығару бюросының орынбасары Чжуншу Шиланг (中書侍郎) болып тағайындалды. 732 жылы анасы қайтыс болды, ол Шао провинциясына қайтып, оның аза тұту рәсіміне қатысты. 733 жылдың жаңа жылына таяу император Сюаньцзун сол кездегі канцлерлер Сяо Сонг пен Хан Сюйді қызметтерінен босатып, олардың орнына Пей Яоцин мен Жаңды тағайындады, үш жылға созылатын аза тұту мерзімін ерте аяқтауға бұйрық берді, оны Чжуншу Шиланг етіп, бірақ Тоң Чжуншу Менсия Пинжанши (同中書門下平章事) канцлерлік лауазымын берді. Кейіннен Чжан сол кезде император Сюаньцзун болған шығыс астанасы Луоянға келгеннен кейін, ол қайта аза тұтуға рұқсат беруді сұрады. Император Сюаньцзун бұл өтінішті қабылдамады. 733 жылы Жаң жеке азаматтарға ақша басуға рұқсат беруді ұсынды. Алайда Пей мен Лю Цзи қарсылық білдірген соң император Сюаньцзун бұл ұсынысты қабылдамады. Содан кейін ол Чжуншу Линг болып тағайындалды және канцлер қызметін атқаруын жалғастырды. Жаң ұсынған басқа да жобалардың ішінде 10 округтің тексерушілерінің кеңсесін қайта құру және сары өзеннің оңтүстігіндегі провинцияларда күріш өндіруі де болды, бірақ бұл жоба сәтсіз аяқталды. Жаңның шыдамсыз және оңай ашуланшақ екендігі де оның беделін түсірді. Алайда Жаңтың адал және императордың мінез-құлқын түзетуге тырысқандығы да айтылды, тіпті бұл императорды ренжіткенімен. Мысалы, 735 жылы генерал Чжан Шоугуй (張守珪) қитандықтарға қарсы үлкен жеңіске жеткеннен кейін император Сюаньцзун Чжан Шоугуйді канцлер етіп марапаттағысы келді, бірақ Жаң Цзиулинг канцлерлік лауазымын марапат ретінде пайдаланудың дұрыс еместігін көрсетті, тіпті тек құрметті атақ болса да және нақты билігі болмаса (император Сюаньцзун да осылай ойлады) және Чжан Шоугуй қитандықтарды жеңгені үшін канцлерлік лауазым алса, ол кейін Си және Шығыс Түріктерді жеңгенде марапаттауға басқа мүмкіндік болмайды. Император Сюаньцзун келісіп, Чжан Шоугуйге канцлерлік лауазым бермеді. Сондай-ақ 735 жылы Жаң Цзиулингке Жинзи Гуанлу Дайфу (金紫光祿大夫) құрметті атағы берілді және Шисин графы болып жарияланды. Жаңның Янь Тинчжи (嚴挺之), Юань Жэньцзин (袁仁敬), Лян Шэнцин (梁升卿) және Лу И (盧怡) шенеуніктермен берік достығы болғаны да белгілі болды, тіпті олар одан жоғары лауазымдарға көтерілгеніне қарамастан, оның достарына адалдығы үшін көп мақтау алды. 736 жылы Чжан Шоугуйдің бағыныштысы Ан Лушань бұйрықтарды орындамағандықтан жеңіліске ұшырағаннан кейін Чжан Шоугуй Анды өлтіргісі келмеді, бірақ оны босатуға да қорқып, оны Чанъаньға императорға жазалауды шешуге жіберді. Жаң Цзиулинг Анды өлімге кесуді ұсынды, себебі: «Ци мемлекетінің әйгілі генералы Тянь Ранжу (天) Чжан Цзяны (莊賈) өлтірді, ал Сунь У (孫武) патшаның қарындасын өлтірді, екеуі де әскери бұйрықтарды орындамағандықтан. Егер Чжан Шоугуй жақсы әскери тәртіпке ие болса, Ан Лушань өлтірілуі керек». Ол сондай-ақ Анның болашақта опасыздық жасауы мүмкін екеніне сенгенін айтты, бірақ император Сюаньцзун келіспеді. Император Сюаньцзун Анның әскери қабілетіне әсер етті және оны қара халыққа дейін төмендетіп, әскерде қалуға рұқсат берді. 14 қыркүйекте 736 жылы император Сюаньцзунның туған күні болды, князьдар мен герцогтар барлығы әшекейлі айналарды сыйлық ретінде ұсынды. Жаң Цзиулинг өзін-өзі бағалаудың ең жақсы жолы - басқаларға қарау екеніне сеніп, «Мың жылдық алтын айна» (千秋金鑑錄, «мың жыл» императордың ұзақ өмірін тілеуге байланысты) деп аталатын бес томдық еңбек жазып, император Сюаньцзунға сыйлық ретінде ұсынды, онда тарихтан басқару мысалдары келтірілді. Император Сюаньцзун оған алғыс айтып, мақтады. Алайда 736 жылға қарай бір канцлер Ли Линьфу оның беделін түсіруге тырысып жатты...