Кіріспе

Жоғары жиілікті оптимизацияланған электр сымы

Лиц сымы – радиожиіліктерде айнымалы ток (AC) тасымалдауға қолданылатын электроникадағы көп жіпті сым немесе кабельдің ерекше түрі. Сым 1 МГц-ке дейінгі жиіліктерде қолданылатын өткізгіштердегі беттік әсер мен жақындық әсерінен туындайтын шығындарды азайту үшін жасалған. Ол көптеген жіңішке сым жіптерінен тұрады, олар жеке-жеке оқшауланған және бірнеше деңгейлі, мұқият белгіленген үлгілерге сәйкес бұралып немесе тоқылған (алдынан бұралған сымдар кіші топтарға біріктіріледі, содан кейін олар үлкен топтарға бұралады, т.б.). Осы бұралу үлгілерінің нәтижесінде әрбір жіптің өткізгіштің сыртқы бетінде болатын жалпы ұзындығының үлесі теңестіріледі. Бұл токтың сымдар арасында тең бөлінуіне әсер етеді, нәтижесінде кедергі азаяды. Лиц сымы төмен жиілікте жұмыс істейтін радио таратушылар мен қабылдағыштардағы, индукциялық қыздыру жабдықтарындағы және импульстік қуат көздерінің жоғары сапалы индукторларында қолданылады. "Litz wire" термині неміс тіліндегі "Litzendraht" (coll. Litze) сөзінен шыққан, ол "тоқылған" немесе "жіптелген" сымды білдіреді.

Жұмыс істеу принципі

Лиц сымы жоғары жиілікті токтарда сымның кедергісінің артуын екі құбылыс арқасында азайтады: беттік әсер және жақындық әсері.

Тері әсері

Өткізгіштің кедергісі оның көлденең қимасының ауданына байланысты; көлденең қимасы үлкен өткізгіштің белгілі бір ұзындығы үшін кедергісі төмен болады. Бірақ жоғары жиіліктерде, айнымалы ток (АҚ) материалдағы едәуір токтардың әсерінен өткізгіштерге терең бойлап енбейді; ол бетке жақын ағып өтеді. Бұл құбылыс тері әсері деп аталады. Сондықтан, сым сияқты қатты өткізгіште ток бетіндегі қабат немесе сақина тәрізді ағып өтеді, ал сымның ортасына жақын материал арқылы ағып өтетін ток мөлшері азаяды. Сымның көлденең қимасының бір бөлігі ғана пайдаланылғандықтан, сымның кедергісі тұрақты токқа (DC) қарағанда жоғары болады. Тоқтың жиілігі жоғарылаған сайын, ток енетін тереңдік азаяды, ал ток беттегі кішірек көлденең қимаға "шоғырланады", сондықтан сымның АҚ кедергісі жиілікпен бірге артады. АҚ тогы өткізгішке енетін тереңдік тері тереңдігі деп аталатын параметрмен анықталады, ол ток беттік мәнінің 1/e ≈ 37%-ына дейін төмендейтін тереңдік болып табылады. Тері тереңдігі жиілік артумен азаяды. Төмен жиіліктерде, тері тереңдігі сымның диаметрінен үлкен болған жағдайда, тері әсері ескерілмейді және ток таралуы мен кедергісі тұрақты токқа (DC) жақын болады. Жиілік жоғарылағанда және тері тереңдігі сым диаметрінен кішірек болғанда, тері әсері маңызды болады, ток бетке жақын ықшамдалады және сымның бірлік ұзындығына шаққандағы кедергісі DC мәнінен асып түседі. Мысалы, мыс сымдағы тері тереңдігі әртүрлі жиіліктерде:
60 Гц жиілікте мыс сымның тері тереңдігі шамамен
60 000 Гц (60 кГц) жиілікте мыс сымның тері тереңдігі шамамен
6 000 000 Гц (6 МГц) жиілікте мыс сымның тері тереңдігі шамамен
Тұрған сымдар немесе кабельдер, тері тереңдігінен әлдеқайда үлкен болса, олардың ось жақын жерлерінде көп ток өткізбейді, сондықтан сымның орталық бөлігіндегі металл тиімді пайдаланылмайды.

Жақындық әсері

Бірдей ток өткізетін бірнеше сымдар қатар орналасқанда, мысалы, индукторлар мен трансформатор орамдарында, жақындық эффектісі деп аталатын екінші ұқсас құбылыс қосымша ток тығырықтауға себеп болады, нәтижесінде сымның кедергісі жиілік артумен бірге қосымша өседі. Бір-біріне параллель жүргізілген екі сымда, егер екі сымда да бірдей айнымалы ток ағып тұрса, іргелес сымның магниттік өрісі сымда бойлық едіс тоқтарын тудырады, бұл токтардың екінші сымға жақын жағындағы тар жолаққа шоғырлануына әкеледі. Бұл тері эффексіне ұқсас әсер етеді; ток сымның кіші көлденең қимасына жиналады, сондықтан кедергі артады.

Litz сымның жұмыс істеу әдісі

Қарсылықты азайтудың бір тәсілі – ток орналасқан бетке жақын өткізгіш материалдың көбірек бөлігін орналастыру, сымды қуыс мыс түтікшемен алмастыру. Түтікшенің үлкен бетінің ауданы, сол көлденең қимасы бар қатты сымға қарағанда, әлдеқайда аз қарсылықпен ток өткізеді. Жоғары қуатты радио таратушылардың бак орамдары көбінесе қарсылықты азайту үшін сырты күміспен қапталған мыс түтікшеден жасалады. Дегенмен, түтікше икемді емес, оны бүктеу және пішін беру үшін арнайы құралдар қажет. Лиц сымы – тағы бір әдіс, ол жеке оқшауланған өткізгіштерден (жинау құрайтын) жасалған жіптелген сымды пайдаланады. Әрбір жіңішке өткізгіш тері тереңдігінен кіші болғандықтан, жеке жіптерде тері әсерінен айтарлықтай шығын болмайды. Жіптер бір-бірінен оқшауланған болуы керек, әйтпесе жинақтағы барлық сымдар бірге түйісіп, үлкен сым сияқты әрекет етеді және тері әсері проблемалары пайда болады. Сонымен қатар, жіптер ұзақ қашықтықта жинақта бірдей радиалды орналасқан болмауы керек: тері әсерін тудыратын электромагниттік әсерлер өткізгіштікті бұзады. Жинақтағы сымдардың тоқу немесе бұрау схемасы жеке жіптердің белгілі бір қашықтықта жинақтың сыртында (ЭМ өрісінің өзгеруі аз болғанда және жіпте қарсылық төмен болғанда) және белгілі бір қашықтықта жинақтың ішінде (ЭМ өрісінің өзгеруі күшті болғанда және қарсылық жоғары болғанда) орналасуын қамтамасыз етеді. Егер барлық жіптердің шамамен бірдей кедергісі болса, ток кабельдегі әрбір жіпке тең бөлінеді. Бұл лиц сымының ішкі бөлігінің жинақтың жалпы өткізгіштігіне үлес қосуына мүмкіндік береді. Лиц тоқымасының артықшылықтарын түсіндірудің тағы бір жолы: жіптерде ағынның тудырған магнит өрістері басқа жіптерде қарсы электромагниттік өріс тудыруға бейімделуін азайтатын бағытта орналасқан. Осылайша, сымның өзі үшін жоғары жиілікті қолдануларда тері әсері және оған байланысты қуат шығындары азаяды. Таратылған индуктивтілік пен таратылған қарсылық арақатынасы қатты өткізгішке қарағанда артады, нәтижесінде осы жиіліктерде Q факторы жоғарылайды.

Тиімділігі

Ауыспалы токқа қарсылық пен оқшауланған Litz сымының тұрақты токқа қарсылығының арақатынасын көрсетеді. Бұл көп бұрылысты орамаларға қолданылмайды. Орамалардағы кедергі арақатынасының формуласы 2-кестеде және А қосымшасында (289-бет) келтірілген. Litz сымы 500 кГц-тен төмен жиіліктерде өте тиімді; 2 МГц-ден жоғары жиіліктерде оны сирек қолданады, себебі тиімділігі одан әлдеқайда төмендейді. Микротолқынды жиіліктерде терінің тереңдігі сымдардың диаметрінен әлдеқайда кіші болады, ал ішкі сымдар арқылы өтетін ток сыртқы сымдарда күшті едір токтарын тудырады, бұл Litz сымының артықшылықтарын жояды, нәтижесінде ол бірдей диаметрлі қатты сымнан нашар жұмыс істейді. Litz сымының бірлік көлденең қимасы үшін кедергісі жоғарырақ, бірақ Litz сымдарын қалың кабельдерде қолдануға болады, осылайша жоғары жиіліктерде кабельдің кедергісін азайтуға немесе сақтауға болады. Litz сымдарын жасау әдетте өте жіңішке сымдарды қолдануды қамтиды, олар көбінесе күміс қаптамасымен немесе толық күмістен жасалған болады. Жеке сымдар көбінесе төмен температурадағы лакпен қапталады, оны балқыту үшін әдетте күміс тілеуіштің температурасы қажет, және бұл қаптама қосылыстар жасағанда алынып тасталады. Сымдардың жиынтығына жібек сыртқы оқшаулау да қолданылуы мүмкін.

Қолданбалар

Лиц сымы индукторлар мен трансформаторларды жасау үшін қолданылады, әсіресе тері әсері күштірек білінетін және жақындық әсері одан да ауыр проблема тудыратын жоғары жиілікті қолдануларда. Лиц сымы – сымдардың бір түрі, бірақ оны пайдалану себебі материалдың шаршауынан сымның толық жұлынуын болдырмау үшін емес. Лиц сымы жиілігі ондаған килогерцтен жүздеген килогерцке дейін болатын қуат қолданыстарында жиі кездеседі, атап айтқанда индукциялық плиталарда және индукциялық зарядтағыштардың таратушыларында (мысалы, Qi стандарты). Кейбір импульстік қуат көздеріндегі трансформаторларда да бірнеше параллель бұралған эмальдалған сымдарды кездестіруге болады.

WWVB тарату станциясы

NIST WWVB уақыт кодын тарату станциясында Litz сымы қолданылады. Станция 60 кГц жиілігінде хабар таратады. Litz сымы екі спиральдық үйдің ішіндегі спираль мен вариометр үшін пайдаланылады. Ол 9 × 5 × 5 × 27 (барлығы 6075) #36 AWG (диаметрі) магнит сымдарынан және бау, кендір және пластик оқшаулаудың бірнеше қабаттарынан тұрады, диаметрі ¾ дюйм (19 мм) болатын кабельде, барлығы 151 875 дөңгелек мыс сымнан құралған.