Тайрус Вонг: Американ суретшісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Қытайда туған американдық суретші Тайрус Вонг (25 қазан 1910 жыл - 30 желтоқсан 2016 жыл) – Қытайда туған американдық суретші. Ол суретші, аниматор, каллиграф, фреска суретшісі, керамист, литограф және желкен жасаушы, сондай-ақ декорация дизайнері және раскадровка суретшісі болды. 20-ғасырдың ең ықпалды және танымал азиялық американдық суретшілерінің бірі. 1920 жылы, тоғыз жасқа келгенде, Вонг және оның әкесі Америка Құрама Штаттарына көшіп келді және енді анасы мен әпкесімен байланыс орната алмады. Қытайлық иммиграцияның көп бөлігі Қытайларды шеттету заңына сәйкес тыйым салынғандықтан, Вонг пен оның әкесі қытайлық-американдық демеушілердің «қағаз ұлдары» ретінде жалған есімдермен заңсыз көшіп келуге мәжбүр болды. Вонгтың «қағаз ұлы» есімі Лүк Тай Ю болды. Бір айдан кейін Вонг Ангел аралынан босатылды. Вонг пен оның әкесі бастапқыда Сакраментоға қоныстанды. Кейін Вонг пен оның әкесі Лос-Анджелеске көшіп келді. Вонгтың әкесі оның өнерін қолдады, өйткені олар оған көркем білім беруге шамасы келмегендіктен, ол әр түнде каллиграфиямен шұғылданды. Пасаденадағы Бенджамин Франклин орта мектебінде оқығанда, Вонгтың мұғалімдері оның сурет салу қабілетін байқады және ол Отис өнер институтында жазғы оқуға стипендия алды. Вонг орта мектепті тастап, Отисте толық уақытты стипендиямен оқуға шешім қабылдады және Голливудта жұмыс істей бастады. Бітірушілер бетінде Вонгтың 1932 жылы бітіргені көрсетілсе, мектептің демеушілігімен түсірілген бейне сұхбаттың кіріспесінде ол 1935 жылы бітіргені айтылады. 1933 жылы Лос-Анджелес газетінде жергілікті сурет галереясы Вонгтың «монотип суреттері мен гравиралары» бар жеке көрмесін ұсынды деп хабарланды.

Мансап

Вонгтың мансабы Hallmark сәлемдесу карточкаларының дизайнері, Warner Bros. кино өндірісінің иллюстраторы (1942–1968) қызметтерін қамтыды, оның ішінде бірнеше фильмге декорациялар мен раскадровкалар салған, ал 1938–1941 жылдары Disney үшін шабыттандыратын эскиздер жасаған. Оның әсем пастельдік туындылары «Бамби» (1942) фильміне шабыт берді, онда ол жобаның бас суретшісі болды. Кейін ол Hallmark Cards үшін танымал сәлемдесу карточкаларын жасады. 1968 жылы кинодан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Вонг өзінің шеберлігін түрлі-түсті жұмыршақтар жасауға (әдетте панда, алтын балық немесе жүзбауыр сияқты жануарлар) бұрды. Ол сенбі күндерін Санта-Моника пирсінің солтүстігіндегі жағажайда жасаған жұмыршақтарын ұшырып өткізді. Оның белгілі суреттері: «Өзінің портреті» (1920-жылдардың соңы), «От» (1939), «Жатып жалаңаш әйел» (1940-жылдар), «Шығыс» (1984) және «Батыс» (1984). Ол бір сұхбатта өзінің табысын сәттілік пен қажырлы еңбекке байланысты екенін айтты.

Көрмелер

Вонгтың "Mid Century Mandarin: The Clay Canvasses of Tyrus Wong" атты алғашқы жеке көрмесі Билл Стерннің жетекшілігімен Калифорния дизайны мұражайының ұйымдастыруымен өтті. Бұл 1940 және 50-жылдары Калифорния штатының Пасадена қаласындағы Winfield China үшін аспап-сапарындағы суреттеріне бағытталған және 2004 жылдың 14 шілдесінен 31 қазанына дейін Лос-Анджелестегі қолөнер және халықтық өнер мұражайында (CAFAM) ұсынылды. Тайрус Вонг: Лос-Анджелестегі Қытай-Американ мұражайындағы ретроспективті көрме 2004 жылдың қазан-желтоқсанында оның жұмысын көрсетті. Мұражайдың мәліметінше:

Бұл көрмеде 93 жастағы Тайрус Вонгтың туындылары көрсетілді. Ол АҚШ-тағы ең ерте және ең ықпалды қытайлық американдық суретшілердің бірі. Жергілікті суретші ретінде ұзақ уақыттан бері жұмыс істеп келе жатқан Вонг - тәжірибелі суретші, фреска суретшісі, керамик, литограф, дизайнер және желкен жасаушы. Сонымен қатар, көрмеге Вонгтың 30 жыл бойы жасап, ұшырып жүрген қиялға толы желкендері қойылды. Бұл көрмеге таңдалған бірнеше туындылар қоғамдық және жеке жинақтардан алынған, олар 1930 жылдан бері көпшілік назарына ұсынылмаған. 2007 жылы Вонг "The Art of the Motion Picture Illustrator: William B. Major, Harold Michelson және Tyrus Wong" көрмесінде, Беверли-Хиллстегі Кино өнері және ғылымы академиясының Гранд-Лобби галереясында ұсынылды. Тайрус Вонг – барлық қара нәсілді суретшілер ұжымы Eleven Associated Artists (кейін Art West Association) негізін қалаушылардың бірі. Лос-Анджелестегі қысқа өмір сүрген суретшілер кооперативінде Вонг пен афроамерикандық замандастары Беула Вудард, Элис Тейлор Гаффорд және Уильям Пэджод болды. Вонгтың жұмысы "Now Dig This! : Art and Black Los Angeles 1960–1980" көрмесінде, 2011 жылдың қазанынан 2012 жылдың қаңтарына дейін ұсынылды. Көрмеде афроамерикандық өнер көшбасшыларының жұмыстары, сол кезеңдегі Лос-Анджелес өнерін және шығармашылық қауымдастықтарын анықтауға көмектескен көпмәдени достық пен ынтымақтастық туралы сөз болды. Оның жұмыстары "Round the Clock: Chinese American Artists Working in Los Angeles" көрмесінде Шығыс Лос-Анджелес колледжінің Винсент Прайс өнер мұражайында 2012 жылдың қаңтар-майы аралығында көрсетілді. 2013 жылдың тамызынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вонгтың жұмысы Калифорния штатының Сан-Франциско қаласындағы Уолт Дисней отбасылық мұражайында "Судан қағазға, бояудан аспанға: Тайрус Вонгтың өнері" атты мансаптық ретроспективада көрсетілді. Көрмемен бірге Уолт Диснейдің отбасылық қоры баспасынан қатты қаптамалы кітап жарық көрді. 2015 жылы Вонг Нью-Йорк қаласындағы Манхэттендегі Америкадағы қытайлар мұражайында "Су қағазға, бояу көкке: Тайрус Вонгтың өнері" атты сегіз онжылдыққа созылған ретроспективасында ұсынылды.

This exhibit showcased the works of Tyrus Wong, who at the age of 93, is one of the earliest and most influential Chinese American artists in the United States. In his long, pioneering career as a local artist, Wong is a seasoned painter, muralist, ceramicist, lithographer, designer, and kite maker. The exhibit also featured Wong's imaginative kites, which he has been building and flying for the past 30 years. Drawn from public and private collections, several of the pieces chosen for this exhibition have not been shown publicly since the 1930s. In 2007, Wong was one of three illustrators featured in The Art of the Motion Picture Illustrator: William B. Major, Harold Michelson and Tyrus Wong, an exhibit in the Academy of Motion Picture Arts and Sciences's Grand Lobby Gallery in Beverly Hills. Tyrus Wong is one of the founders of the otherwise all Black artists collective Eleven Associated Artists (later Art West Association). The short lived Los Angeles artists co op included Wong and African American contemporaries Beulah Woodard, Alice Taylor Gafford and William Pajaud. Wong's work was featured in "Now Dig This! : Art and Black Los Angeles 1960–1980" an exhibition at the Hammer Museum, October 2011 – January 2012. The exhibition explored the work of African American art pioneers and the multicultural friendships and collaborations that helped define Los Angeles art and creative communities of the period. His work was also included in the Round the Clock: Chinese American Artists Working in Los Angeles exhibit at the East Los Angeles College Vincent Price Art Museum, January–May 2012. From August 2013 through February 2014, Wong's work was exhibited at The Walt Disney Family Museum in San Francisco, California in a career retrospective entitled: Water to Paper, Paint to Sky: The Art Of Tyrus Wong. A hardcover book was published by the Walt Disney Family Foundation Press in conjunction with the exhibit. In 2015, Wong was featured in an eight decade career retrospective, Water to Paper, Paint to Sky: The Art of Tyrus Wong, at the Museum of Chinese in America in Manhattan, New York City.

Жеке өмір және өлім

Вонг Бейкерсфилдте (Калифорния) фермерлік отбасынан шыққан екінші буын қытай-американдық Рут Нг Киммен (伍梅珍) Лос-Анджелес қаласының қытай ауданындағы Dragon's Den мейрамханасында танысты, ол онда официант болып жұмыс істеді. Олар 1937 жылдың 27 маусымында Бейкерсфилдте (Калифорния штаты) үйленді. Вонгтың әйелі, Рут Ким Вонг 1995 жылдың 12 қаңтарында 85 жасында дүниеден өтті. Вонг 2016 жылдың 30 желтоқсанында 106 жасында қайтыс болды. Вонг Лос-Анджелестегі Forest Lawn Memorial Park (Hollywood Hills) естелік саябағына жерленген.

Танымал мәдениетте

2015 жылы режиссер Памела Том Тайрус Вонгтың өмірі туралы «Тайрус» атты толық метражды деректі фильм жазды және түсірді. 2015 жылы 42-ші жылдық Теллурид кинофестивалінде көрсетілгеннен кейін, «Тайрус» көптеген наградалар мен мақтауларға ие болды. 2015 жылы фильм Гавайи халықаралық кинофестивалі мен Сан-Диего азиялық кинофестивалінде көрермендер сыйлығын жеңіп алды. 2016 жылы «Тайрус» Бостон азиялық американдық кинофестивалінде көрермендер сыйлығын, Сиэтл азиялық американдық кинофестивалінде және Ньюпорт Бич кинофестивалінде көрермендер таңдау сыйлығын, «Синетопия» кинофестивалінде үздік режиссер сыйлығын және Лос-Анджелес азиялық Тынық мұхиты кинофестивалінде арнайы қазылар алқасының сыйлығын алды. Сол жылы «Тайрус» Филадельфиядағы азиялық-американдық кинофестивалі мен «ДисОриент» кинофестивалінде үздік деректі фильм деп танылды. 2017 жылы фильм «Garden State Film Festival» фестивалінде «Үздік ұзақметражды деректі фильм» – «Legendary Film Pioneer Award» сыйлығын жеңіп алды және Прескотт кинофестивалінде «Үздік деректі фильм» атағына ие болды. 2017 жылдың 8 қыркүйегінде «Тайрус» PBS телеарнасының «American Masters» сериясында ұлттық көрсетілімге шықты. Сериал 2018 жылы «Primetime Emmy» сыйлығына ұсынылды. Вонг Марк Векслердің 2009 жылы түсірген «Мәңгі өмір сүрудің жолдары» атты деректі фильмінде өзінің күнделікті өмір салты мен өлімге деген көзқарасын талқылады. Вонг 1989 жылы Эрик Фридлдің оның желкендері туралы «Flights of Fancy» атты қысқаметражды фильмінде өзін-өзі сомдады. 2010 жылы Вонг Ханс Фьеллестадтың «Әлем бұзылғанда» фильміне сұхбат берді. Бұл фильм Ұлы депрессия кезіндегі шығармашылық және тіршілік туралы.

Керамика

Винфилд керамикасы – Тирус Вонг Ирис табағы. Винфилд керамикасы – Тирус Вонг Калифорния қызғылт HP гүлі.

Баспа жасау

Литографиялық суреттер Линтон Р. Кистлердің литографиялық шеберханасында салынған және жарияланған.

1938 жыл

Вонг Батыс өнері қорынан "Меріт" сыйлығын алды.

1941 жыл

Вонг Л.А. Таймс газетінен сатып алу сыйлығымен марапатталды.

1943 жыл

Вонг "Ұлттық қорғаныс үшін өнер" жобасындағы еңбегі үшін қызмет наградасын алды.

1954 жыл

Вонг Акварель суреттері үшін Лос-Анджелес мұражай сыйлығын жеңіп алды.

2000 жыл

Вонг Тынық мұхиты Азия мұражайынан Біріккен Азия суретшілер желісінің алғашқы сыйлығын алды.

2001 жыл

2001 жылдың қыркүйегінде Вонг Қытай-Американ мұражайының 5-ші жылдық «Тарих жасаушы» сыйлығымен марапатталды. Вонг Диснейдің «Аңызы» деп жарияланды.

2007 жыл

2007 жылдың қазан айында Вонг Ұлттық сурет қауымдастығынан өмірлік жетістіктері үшін марапат алды.

2009 жыл

Вонг Лос-Анджелес қаласының мэрі Виллараигоса мен Лос-Анджелес қаласы тартқан «Лос-Анджелес үміті» сыйлығымен марапатталды.

2010 жыл

2010 жылдың 8 мамырында Вонг Беверли Хилтон қонақ үйінде «Otis Alumni Achievement Award» сыйлығымен марапатталды.

2012 жыл

2012 жылдың 21 қыркүйегінде Вонг 21-ші жылдық OCS Бейнелеу сыйлықтары салтанатында «Көркем жетістіктері үшін» сыйлығын алды.

2012 жыл

2012 жылдың қараша айында Вонг Америкадағы қытайлар мұражайынан өмірлік жетістіктері үшін марапат алды.

2015 жыл

2015 жылдың 7 қарашасында Вонг Сан-Диегодағы Азия кинофестивалінде өмір бойына қол жеткізген үлкен жетістіктері үшін марапат алды.

2016 жыл

2016 жылдың 9 наурызында Вонг Ангел аралы иммиграциялық станциясы қорынан өмірлік жетістіктері үшін сыйлық алды. 2016 жылдың 9 қазанында Вонг Азия әлемдік кинофестивалінде өмірлік жетістіктері үшін сыйлық алды.

2017 жыл

Вонг 22-ші жылдық Өндiрiстiк дизайн саласындағы жетiстiктер сыйлығының өмiрлiк жетiстiк сыйлығымен марапатталды және Көркем режиссерлер гiльдиясының Даңқ залына енгiзiлдi.