Михай Батыр: Валахия, Молдавия және Трансильвания билеушісі

Кіріспе

16 ғасырда Валахия, Молдавия және Трансильванияның билеушісі

Батыл Михаил (Михай Витеазуль немесе Михай Браву; 1558 – 9 тамыз 1601), Михаи Пятрашку деп туған, Валахия князі (Михаил II, 1593–1601), Молдавия князі (1600) және Трансильванияның де-факто билеушісі (1599–1600). Ол Румынияның ең ұлы ұлттық қаһармандарының бірі саналады. 19 ғасырдан бері Батыл Михаил румын ұлтшылдары тарапынан румын бірлігінің символы ретінде қарастырылады. Ол Валахия князі Пятраску цель Бунның (Пятраску Игі) заңды емес ұлы екенін мәлімдеді; кейбір тарихшылар оның билігін ақтау үшін тегін ойлап тапқанына сенеді. Оның нағыз әкесі, көбінесе грек саудагері болған. Анасы – Теодора Кантакузене, грек ақсүйек отбасы Кантакузенойдың мүшесі, Валахия мен Молдавияда болған және Византия императоры Иоанн VI Кантакузеннен тараған деген болжам бар. Ол Грекияның Эпир аймағында дүниеге келген, сондай-ақ ол танымал грек магнаты Михаил Кантакузенос Шейтаноглудың қарындасы және Михаилдың саяси өрлеуі өте таңғажайсып болды, себебі ол 1588 жылы Мехединци баннеріне тағайындалды, 1588 жылдың соңында Михнея Турцитулдың сарайында столник болды, ал 1593 жылы Александру цель Раудың билігі кезінде Крайова баннеріне ие болды. Соңғысы оны 12 боярдың алдында князьдық тегі жоқ екеніне ант беруге мәжбүр етті. Дегенмен, 1593 жылдың мамыр айында Александру мен Михаил арасында қақтығыс болды, нәтижесінде Михаил Трансильванияға қашуға мәжбүр болды. Оған жартылай інісі Раду Флореску, Раду Бузеску және басқа да бірнеше қолдаушылар еріп жүрді. Михаил 1593 жылдың қыркүйегінде солтан Мурад III тарапынан князьдікке бекітілді және 11 қазанда билікті жүзеге асыра бастады.

Валахия

Михаил Валахияның ханзадасы болғаннан кейін көп ұзамай Осман империясына қарсы шықты. Келесі жылы ол Рим папасы VIII Климент құрған Еуропа елдерінің христиандық одағына қосылды және көршілерімен келісімдерге қол қойды: Трансильванияның Сигизмунд Батори, Молдавияның Аарон Тираны және Киелі Рим императоры Рудольф II (VIII Климент папасының Киелі лигасына қараңыз). Ол 1594 жылдың күзінде түріктерге қарсы жорық бастады, Дунайға жақын бірнеше бекіністерді басып алды, соның ішінде Гиургиу, Брайла, Харшова және Силистра, ал оның молдавандық одақтастары түріктерді Яссыда және Молдавияның басқа да аймақтарында жеңді. Михай Осман империясының тереңіне шабуылдарын жалғастырып, Никополис, Рибниц және Чилия бекіністерін жаулап алды, тіпті Адрианопольге дейін жетті. 1595 жылы Сигизмунд Баторий Молдавияның воеводасы Аарон Тиранды биліктен ығыстыру үшін күрделі жоспар құрды. Операцияны Иштван Йосика (Баторийдің канцлері және румын ұлтынан шыққан) ұйымдастырды. Штефан Разван 24 сәуір (5 мамыр) күні Ааронды опасыздық айыбымен тұтқынға алды және оны отбасымен және қазынасымен бірге Трансильвания астанасына (Гюляфехервар) жіберді. Аарон май айының соңында Винц бекінісінде уланып қайтыс болды. Сигизмунд өзінің әрекеттерін Еуропа елдері алдында ақтауға мәжбүр болды, себебі Аарон Осман империясына қарсы коалицияда белсенді рөл атқарды. Кейіннен сол Гюляфехервар қаласында Валахия боярлары Михаил атынан Сигизмундпен келісімге қол қойды. Валахияның ішкі саясаты тұрғысынан алғанда, Гюляфехервар келісімі боярлық режим деп аталатын нәрсені ресмилендірді, бұл аристократияның саяси күшін күшейтті. Келісімге сәйкес, 12 ұлы боярдан тұратын кеңес воеводамен бірге елді басқаруға қатысуы керек еді. Боярлар Трансильвания ханзадасының білімі мен келісімі болмаса, өлім жазасына кесілмейтін болды және егер сатқындық үшін айыпталып сотталса, олардың мүлігі тәркіленбеуі керек еді. Көрініп тұрғанындай, Михаил елшілері келіскен келісімнің соңғы нұсқасына наразы болды, бірақ оған бағынуға мәжбүр болды. Михаил поляк елшісі Любинецкиймен сөйлескенде: «Олар өз нұсқауларында көрсетілгендей әрекет етпеді, бірақ өздерінің игілігі үшін қажеттідей әрекет етіп, өзіне жеңілдіктер алды», деді. Ол өзінің билігінің қалған уақытында оған жүктелген міндеттерден қашуға тырысады. Михаил өзінің билігі кезінде Олтения ақсүйектерінің бір тобының адалдығы мен қолдауына сүйенді, олардың ең маңыздылары Бузеску ағайындары (румынша: Frații Buzești) және анасының туыстары Кантакузинолар болды. Сондықтан ол өзінің билігінің барлық кезеңінде олардың мүдделерін қорғады; мысалы, ол аристократтарға тиесілі жерлерге шаруаларды байлайтын заң шығарды. Діни юрисдикция тұрғысынан алғанда, Гюляфехервар келісімінің тағы бір маңызды салдары болды: ол Трансильваниядағы барлық шығыс православиелік епископтарды Тарговиштедегі митрополиттің юрисдикциясына қойды. 1596 жылдың соңында Михаил Бухарест және Бузау қалаларын қиратқан татарлардың күтпеген шабуылына тап болды. Михаил қарсы шабуыл жасау үшін әскерін жинаған кезде татарлар жылдам шегініп кетті, сондықтан шайқас болған жоқ. Михаил Осман империясына қарсы соғысты жалғастыруға ниеттенді, бірақ Сигизмунд Баторий мен Рудольф II қолдау көрсетпегендіктен тоқтатылды. 1597 жылдың 7 қаңтарында Хасан-паша Михаилдың билігімен Валахияның тәуелсіздігін жариялады, бірақ Михаил бұл оның болашақтағы тағы бір шабуылға дайындықтан аластату үшін жасалған әрекет екенін білді. Михаил тағы да Рудольф II-нің қолдауын сұрады, және Рудольф Валахия билеушісіне қаржылық көмек беруге келісті. 1598 жылдың 9 маусымында Михаил мен Рудольф II арасында ресми келісімге қол жеткізілді. Келісімге сәйкес, Австрия билеушісі Валахияға 5000 адамнан тұратын әскерді ұстауға жеткілікті ақша, сондай-ақ қару-жарақ пен жабдықтар беруге міндеттенді. Келісімге қол қойылғаннан кейін көп ұзамай Осман империясымен соғыс қайта басталды және Михаил 1598 жылдың 10 қыркүйегінде Никополис қаласын қоршап алып, Видинді бақылауына алды. Османдықтармен соғыс 1599 жылдың 26 маусымына дейін жалғасты, сонда Михаил соғысты жалғастыруға қажетті ресурстар мен қолдау таппай, бейбіт келісімге қол қойды. Баторийдің Польша канцлері және гетманы Ян Замойскиймен тығыз байланысы болды және Трансильванияны Польша королі III Зигмунд Вазаның ықпалына алды. Ол сонымен қатар Михаилдың ең үлкен жауы болған жаңа Молдавия князі Еремия Мовиляның сенімді одақтасы болды. Мовиля 1595 жылдың тамыз айында Ян Замойскийдің көмегімен Штефан Разванды биліктен ығыстырды. Михаил Андрей Баторий кардиналына дереу шабуыл жасауға шешім қабылдады, ол басып кіруге тырысуы мүмкін еді. Кейіннен ол оқиғаны былай сипаттады: «Мен 2 қазан күні Тарговиштеден шықтым, ал 9 қазанға дейін Трансильванияның оңтүстігіндегі Прежмерге жеттім, онда Брашов (қазіргі Румыниядағы Брашов) қаласының елшілерімен кездестім. Қаланы сақтап, Керцке (қазіргі Румыниядағы Керца) барып, шекелдермен біріктім». Андрей Баторий князінің әскеріне қарсы Шелимбәр шайқасында олар Трансильванияны бақылауға алды. Шайқастан шегінетін кезінде Андрей Баторий 3 қарашада Чиксентдомокосқа (қазіргі Румыниядағы Сындоминик) жанында шекелдердің қарсы Баторийге қарсы күштерінен өлтірілді, ал Михаил оған Гюляфехервардағы Рим-католик соборында князьтық жерлеу берді. Дұшпаны өлгеннен кейін Михаил Трансильвания астанасы Гюляфехерварға кірді және епископ Деметр Напрайидан бекіністің кілттерін алды, бұл румын тарихында маңызды оқиға ретінде бейнеленді. Осы уақытта Архивтің сақтаушысы болған тарихшы Иштван Самошкози оқиғаны егжей-тегжейлі жазды. Ол сонымен қатар 10 қазан күні өткен диетадан екі күн бұрын Трансильвания ақсүйектері Михаилды Трансильвания князі етіп сайлағанын жазды. Диета жиналған кезде Михаил аймақтың император Рудольфқа адал болуға, содан кейін өзіне және үшіншіден ұлына ант беруін талап етті. Трансильвания диетасы оны Киелі Рим императорына бағынышты императорлық губернатор ретінде мойындағанмен, ол Трансильванияның билеушісі болды. Трансильванияда Михаил ресми құжаттарда келесі қолтаңбаны қолданды: «Михаил Валахияның воеводасы, оның императорлық және корольдық мәртебесінің кеңесшісі, Трансильваниядағы өкілі және оның әскерінің бас капитаны». Михаил Трансильванияға кірген кезде ол бірден румын тұрғындарына бостандық бермеді немесе оларға құқықтар бермеді, олар негізінен шаруалар болды, бірақ халықтың маңызды бөлігін құрады. Михаил Ол үш елдің одағын қолдау арқылы өзінің қолдауын көрсетті, ол венгрлердің, шекелдердің және саксондықтардың дәстүрлі құқықтары мен жеңілдіктерін ғана мойындады, бірақ румындардың құқықтарын мойындамады. Шындығында, ол Валахиялық көмекшілерін Трансильванияға әкелгенімен, сонымен қатар Валахияны басқаруға көмектесу үшін кейбір шекелдер мен басқа Трансильваниялық венгрлерді шақырды, онда ол Трансильванияның әлдеқайда дамыған феодалдық жүйесін транспланттағысы келді. Михаил Трансильваниядағы өзінің ресми мәртебесі туралы императормен келіссөздер жүргізе бастады. Соңғысы княздықты тікелей императорлық басқаруда қалдырғысы келді, ал Михаил губернатор ретінде әрекет ететін болды. Алайда Валахия воеводасы өзі үшін Трансильвания князі атағын қалады және сонымен қатар Партиум аймағына да талап қойды. Дегенмен, Михаил Габсбург үстемдігін мойындауға дайын болды.

Not long after Michael became Prince of Wallachia, he turned against the Ottoman Empire. The next year he joined the Christian alliance of European powers formed by Pope Clement VIII against the Turks, and signed treaties with his neighbours: Sigismund Báthory of Transylvania, Aaron the Tyrant of Moldavia and the Holy Roman Emperor, Rudolf II (see Holy League of Pope Clement VIII). He started a campaign against the Turks in the autumn of 1594, conquering several citadels near the Danube, including Giurgiu, Brăila, Hârșova, and Silistra, while his Moldavian allies defeated the Turks in Iași and other parts of Moldavia. Mihai continued his attacks deep within the Ottoman Empire, taking the forts of Nicopolis, Ribnic, and Chilia and even reaching as far as Adrianople. In 1595, Sigismund Báthory staged an elaborate plot and had Aaron the Tyrant, voivode of Moldavia, removed from power. István Jósika (Báthory's chancellor and an ethnic Romanian) masterminded the operation. Ștefan Răzvan arrested Aron on charges of treason on the night of 24 April (5 May) and sent him to the Transylvanian capital at (Gyulafehérvár with his family and treasure. Aron would die poisoned by the end of May in the castle of Vinc. Sigismund was forced to justify his actions before the European powers, since Aron had played an active role in the anti Ottoman coalition. Later on, in the same city of Gyulafehérvár, Wallachian boyars signed a treaty with Sigismund on Michael's behalf. From the point of view of Wallachian internal politics, the Treaty of Gyulafehérvár officialized what could be called a boyar regime, reinforcing the already important political power of the noble elite. According to the treaty, a council of 12 great boyars was to take part alongside the voivode in the executive rule of the country. Boyars could no longer be executed without the knowledge and approval of the Transylvanian Prince and, if convicted for treason, their fortunes could no longer be confiscated. Apparently Michael was displeased with the final form of the treaty negotiated by his envoys, but was forced to comply. Prince Michael said in a conversation with the Polish envoy Lubieniecki: they did not proceed as stated in their instructions but as their own good required and obtained privileges for themselves. He would try to avoid the obligations imposed on him for the rest of his reign. During his reign, Michael relied heavily on the loyalty and support of a group of Oltenian lords, the most important of whom were Buzescu Brothers (Romanian: Frații Buzești) and his own relatives on his mother's side, the Cantacuzinos. He consequently protected their interests throughout his reign; for example, he passed a law binding serfs to lands owned by aristocrats. From the standpoint of religious jurisdiction, the Treaty of Gyulafehérvár had another important consequence: it placed all the Eastern Orthodox bishops in Transylvania under the jurisdiction of the Metropolitan Seat of Târgoviște. During late 1596, Michael was faced with an unexpected attack from the Tatars, who had destroyed the towns of Bucharest and Buzău. By the time Michael gathered his army to counterattack, the Tatars had speedily retreated and so no battle was fought. Michael was determined to continue the war against the Ottomans, but he was prevented because he lacked support from Sigismund Báthory and Rudolf II. On 7 January 1597 Hasan Pasha declared the independence of Wallachia under Michael's rule, but Michael knew that this was only an attempt to divert him from preparing for another future attack. Michael again requested Rudolf II's support and Rudolf finally agreed to send financial assistance to the Wallachian ruler. On 9 June 1598 a formal treaty was reached between Michael and Rudolf II. According to the treaty, the Austrian ruler would give Wallachia sufficient money to maintain a 5,000 man army, as well as armaments and supplies. Shortly after the treaty was signed, the war with the Ottomans resumed and Michael besieged Nicopolis on 10 September 1598 and took control of Vidin. The war with the Ottomans continued until 26 June 1599, when Michael, lacking the resources and support to continue prosecuting the war, signed a peace treaty. Báthory had strong ties to the Polish chancellor and hetman Jan Zamoyski and placed Transylvania under the influence of the King of Poland, Sigismund III Vasa. He was also a trusted ally of the new Moldavian Prince Ieremia Movilă, one of Michael's greatest enemies. Movilă had deposed Ștefan Răzvan with the help of Polish hetman Jan Zamoyski in August 1595. Michael decided to attack Andrew Cardinal Báthory immediately to prevent invasion. He would later describe the events: He left Târgoviște on 2 October, and 9 by October he had reached Prejmer in southern Transylvania, where he met envoys from the city of Brassó (today Brașov, Romania). Sparing the city, he moved on to Kerc (today Cârța, Romania), where he joined forces with the Székelys. against the army of prince cardinal Andrew Báthory at the Battle of Șelimbăr, giving him control of Transylvania. As he retreated from the battle, Andrew Báthory was killed by anti Báthory Székely on 3 November near Csíkszentdomokos (today Sândominic, Romania) and Michael gave him a princely burial in the Roman Catholic Cathedral of Gyulafehérvár. With his enemy dead, Michael entered the Transylvanian capital at Gyulafehérvár and received the keys to the fortress from Bishop Demeter Naprágyi, later depicted as a seminal event in Romanian historiography. Historian István Szamosközy, keeper of the Archives at the time, recorded the event in great detail. He also wrote that two days before the Diet met on 10 October, Transylvanian nobles elected Michael the voivode as Prince of Transylvania. As the Diet was assembled, Michael demanded that the estates swear loyalty to Emperor Rudolf, then to himself and thirdly to his son. Even if he was recognized by the Transylvanian diet as only imperial governor subject to the Holy Roman Emperor, he was nonetheless ruler of Transylvania. In Transylvania Michael used the following signature on official documents: Michael Valachiae Transalpinae Woivoda, Sacrae Caesareae Regiae Majestatis Consiliarius per Transylvaniam Locumtenens, cis transylvaniam partium eius super exercitu Generalis Capitaneus". ("Michael, voivode of Wallachia, the councillor of His Majesty the Emperor and the King, his deputy in Transylvania and General Captain of his troops from Transylvania.") When Michael entered Transylvania, he did not immediately free or grant rights to the Romanian inhabitants, who were primarily peasants but, nevertheless, constituted a significant proportion of the population. Michael demonstrated his support by upholding the Union of the Three Nations, which recognized only the traditional rights and privileges of the Hungarians, Székelys and Saxons, but he did not recognize the rights of the Romanians. Indeed, while he brought some of his Wallachian aides to Transylvania, he also invited some Székelys and other Transylvanian Hungarians to assist in the administration of Wallachia, where he wished to transplant Transylvania's far more advanced feudal system. Michael began negotiating with the Emperor over his official position in Transylvania. The latter wanted the principality under direct Imperial rule with Michael acting as governor. The Wallachian voivode, on the other hand, wanted the title of Prince of Transylvania for himself and equally claimed the Partium region. Michael was, nevertheless, willing to acknowledge Habsburg overlordship.

Молдавия

Молдавия князі Еремия Мовиля Михаилдың ескі жауы болған, ол Андрей Баториді Михаилге ультиматум жіберіп, оның тақтан түсуін талап етуге итермелеген. 1600 жылғы 28 ақпанда Михаил Брашода поляк елшілерімен кездесті. Ол Польша патшасын өзінің егемені ретінде мойындауға, ал өзіне Молдавия тажын және оның еркек мұрагерлерінің Трансильвания, Молдавия және Валахия үш княздығына мұрагерлік құқығын мойындауға дайын болды. Алайда, бұл оның шабуылдауын айтарлықтай кешіктірмеді; 1600 жылғы 14 сәуірде Михаилдың әскерлері Молдавияға бірнеше бағыттан кірді, ал князьдің өзі Тротуш және Романға басты шабуылды жетектеді. Бұл билік тепе-теңдігінің бұзылуы көршілес мемлекеттерді алаңдатты, әсіресе Трансильваниядағы венгр дворяндары Михаилға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Бастаның көмегімен олар Михайлды Мираслау шайқасында жеңіп, князьды қалған адал әскерлерімен бірге Трансильванияны тастап кетуге мәжбүр етті. Ян Замойский басқарған поляк әскері валахтарды Молдавиядан ығыстырып, Михаилды Наиени, Септура және Буков (Телеаян өзенінің шайқасы) шайқастарында жеңді. Польша әскері сондай-ақ Шығыс Валахияға кіріп, Симион Мовиланы билеуші етіп тағайындады. Михаилға адал күштер тек Ольтенияда ғана қалды.

Мөр

Мөр Молдавия, Валахия және Трансильванияның елтаңбаларынан құралған: ортасында қалқанда молдавандық урус бейнеленген, жоғарыда күн мен айдың арасындағы валахиялық бүркіт, мұнынан крест ұстап тұр, төменде Асен әулетінің Кантакузенос Асен тармағына тиесілі византиялық елтаңба: екі қарама-қарсы тұрған, семсерді қолдап тұрған арыстан жеті таудың үстімен басып тұр. Молдавия қалқанын екі тәжді тұлға ұстап тұр. Мөрде екі жазу бар. Біріншісі, дөңгелек бойымен, румын кирилл әліпбиін қолданып, славян тілінде: "IO MIHAILI UGROVLAHISCOI VOEVOD ARDEALSCOI MOLD ZEMLI", яғни "Трансильвания және Молдавия жерлерінің Ио Михаил Валахия воеводасы". Екіншісі, валахиялық елтаңбаны гербтің қалған бөлігінен бөліп тұратын дөңгелек сызық бойында орналасқан "I ML BJE MLRDIE", бұл "Құдайдың құдіретті рақымымен" деп аударылуы мүмкін.