Кіріспе

Трансферлік баспа – қыш ыдыстарды немесе басқа материалдарды безендіру әдісі. Бұл әдісте мыс немесе болаттан жасалған гравировкаланған пластинкадан қағазға монохромды сурет түсіріледі, содан кейін ол керамикалық бұйымға басып көшіріледі. Осы техникамен безендірілген қыш ыдыстар трансферлік өнімдер деп аталады. Бұл әдіс 1750 жылдардан бастап Англияда дамыды, ал 19 ғасырда Англияда кең таралды, бірақ басқа ірі қыш өндіретін елдерде осылай көп қолданылмады. Өндірістің көп бөлігі Стаффордшир қыш өнеркәсібінен шықты. Америка ағылшын трансферлік өнімдерінің маңызды нарығы болды, олардың суреттері американдық нарыққа бейімделді; бірнеше өндірушілер осы өнімді ғана жасады. Бұл техника Саз үлгісі сияқты күрделі безендіруді салыстырмалы түрде арзан қышқа қосу үшін қажет болды. Атап айтқанда, трансферлік баспа бір жиын тамақ жиынтығының бағасын көптеген адамның төлей алатындай деңгейге түсірді. Қыштан басқа, бұл әдіс металлға, эмальдалған металлға, кейде ағашқа және матаға қолданылды. Ол бүгін де қолданылуда, бірақ көбінесе литографиямен ығыстырылды. 19 ғасырда түсті трансферлік баспа әдістері әзірленді.

Процесс

Процесс металл пластинамен басталады, ол қағазға гравюра немесе ойма жасау үшін қолданылатын пластиналарға ұқсас. Пластина арнайы пигменттердің қоспасын қолдана отырып, үлгіні жібек қағазға басып шығару үшін пайдаланылады, бұл пигменттер ату кезінде сақталады және "сия" ретінде қолданылады. Содан кейін көшірме пигмент жағымен керамикалық бұйымға қойылады, нәтижесінде жабысқақ сия керамикалық бетке өтеді. Егер сурет бүкіл бұйымды жапса, әр бұйым үшін әдетте бірнеше түрлі көшіру бөлімдері қажет болды (суретті қараңыз). Қағазды суға батырып алып тастауға болады немесе ату кезінде күйіп кетіруге болады. Бұл керамикалық глазурь астында немесе үстінде жасалуы мүмкін, бірақ глазурь астындағы ("underprinting") әдісі әлдеқайда төзімді әшекейлеуді қамтамасыз етеді. Содан кейін керамика (егер бұрыннан жасалмаған болса) глазурьленіп, суретті бекіту үшін пешке қойылады. Глазурь үстінен басылған жағдайда төмен температурада пісіру жеткілікті. Бұл процесс гравюралық басылымдарға ұқсас жұқа сызықтарды жасайды. Керамиканы көшіру басылымынан бұрын қолмен бояу қажет болды, бұл еңбекті және қымбат процесс еді. Көшіру басылымы порцелинге салуда жетілген жоғары сапалы бейнелеуді әлдеқайда арзанға жасауға мүмкіндік берді, соның салдарынан көптеген суретшілер жұмыссыз қалды. Бастапқыда ол көбінесе порцелинге қолданылды, бірақ бірнеше жылдан кейін ағылшын керамистері дамытқан жаңа, жоғары сапалы қыш бұйымдарына, мысалы, кремді және инкрустацияланған қыш бұйымдарына да қолданыла бастады. 18 ғасырдың соңында "жабынмен басылған" бұйымдарды жасауға арналған техниканың бір түрі енгізілді. Бұл үшін қағаздың орнына резеңке тәрізді серпімді "желімді қабаттар немесе плиталар" қолданылды. Пластина желімді қабатқа басып шығарды, содан кейін ол бұйымға көшірілді, ал содан кейін желімге жабысатын ұнтақ пигменттер қосылды. Бұл техника мыс пластиналарда қолданылатын әдіс ретінде сызықтармен ойма жасаудың орнына нүктелі әдіс енгізумен байланысты болды. Бұл процесс әлдеқайда күрделі болды және шамамен 1820 жылдан кейін сирек қолданылды.

Түсі

Бұл екі техника да бір түспен басып шығарды, көбінесе ол ғасырлар бойы қыш ыдыстарды бояу үшін кеңінен қолданылған кобальт көк түсі болатын. Оның табысы түстің тартымды болуымен және кобальттың тіпті фарфордың өте жоғары температурасында да отта түсін сақтап тұру қабілетімен байланысты болды. Алғашқыда кобальт көк, қара және қоңыр түстер ғана сурет астындағы трансферлік баспаға қолданылған болуы мүмкін. Трансферлік баспа қолмен бояумен немесе алтын жалатумен толықтырылуы мүмкін, және бұл техника бастан-ақ қолданылды. Әр түрлі түстегі бірнеше трансферлерді қолдану да ертеде пайда болды, мысалы, тарелканың ортасы бір түспен, ал жиегі басқа түспен басылған. Толық полихромды суретті жасау қиынырақ болды, бірақ оны 1840 жылдары Фентон қаласындағы Ф.&Р. Пратт компаниясы жетілдірді.

Құрылыс тарихы

Керамика мен гравировка өнері бұрыннан бері тығыз байланысты болған, көптеген гравюралар суретшілер тарапынан қыш ыдыстарға, әсіресе фарфорға көшірілген. Олар үшін гравюралар, соның ішінде кітап иллюстрациялары, суреттердің басты көзі болды. Бастапқы суреттер, көбінесе салыстырмалы түрде кішкентай және үлкен бұйымдардың орталық бөлігін ғана алып тұратын, әдепті немесе шабын жұптар немесе шағын топтар, пейзаждар, классикалық қираған орындар, кемелер және портреттер, әсіресе 1756-63 жылдардағы Жеті жылдық соғыстың қаһармандары бейнеленген. Бұлардың барлығы қытай суреттерінің қалыптасқан репертуарынан алынған, ал Эзоптан алынған сюжеттер ең танымал әдеби сілтемелер болды. 1776 жылы Нью-Йоркте ағылшын тауарларының көшірме басылымдары тіркелген, ал Солтүстік Америка маңызды сауда ортасыға айналды. Осы кезде кремасу сияқты тазартылған қыштан жасалған ыдыстарға көшірме басу кеңінен таралды. Көптеген суреттер жаңа республиканы, әсіресе Джордж Вашингтонды бейнеледі, ғасыр соңына қарай орталық суреттің айналасында әсем әшекейлер жасалды. Бүкіл бетін гүлдік өрнектермен жабатын ерекше бір түрлі ыдыс – шенц қыш ыдысы деп аталады.

Италия

Англия коммерциялық көшірме баспасы тарихында үстемдік танытқанмен, бұл техника алғаш рет Италияда қолданылған. Турин маңынан шыққан деген болжам бар, мариоликаның бірнеше фрагменттерінде безендіру үшін баспа және бояу элементтері үйлесімді түрде қолданылған. Олар 17 ғасырдың соңына, немесе 18 ғасырдың басына жатады; қазірге дейін төрт данасы сақталған. 1749-1752 жылдар аралығында, алғашқы ағылшын баспалары жасалған шақта, Флоренцияның жанындағы Доксия фарфор фабрикасы да көшірме баспасын пайдаланған. Олар сонымен қатар трафареттермен тәжірибе жасаған, ал кейбір туындыларында осы екі техника да қолданылған. Бүгінгі таңға дейін шамамен 50 данасы сақталған.

Англия

1750 жылдары үш адам керамика беттеріне басып безендіруді қолдануда маңызды жетістіктерге қол жеткізді; олар итальяндық үлгілер туралы білгені күмәнді. Бастапқыда бұл әдіс қымбат порцелин бұйымдарында қолданылды, ал 19 ғасырда қыш ыдыстарда жиірек қолданылатын болды. Алғашқыда барлық бұйымдар глазурь үстінен басылған. Британ мұражайында Челси порцелин табағы сақталған, онда көшірме баспа дизайны және Челси таңбасының «көтерілген якорь» пішіні бар, бұл 1750 және 1752 жылдар аралығында жасалғанын көрсетеді. Швейцариялық эмаль суретшісі де 1752 жылдың соңында Лондонға сапары барысында Челси шеберханасына жақын (бірақ басқа) бір зауытта баспа жасалғанын көргенін айтады. 1751 жылы Джон Брукс, сол кезде Бірмингемде тұратын ирланд гравюрашысы, «оюылған, гравюраланған және мезотинталған пластиналардан, сондай-ақ ағаш пен металдан жасалған кескіштерден эмаль мен қытайға басып шығару, басып шығару және кері қайтару» үшін патент сұрады. Оның басты назары эмальға басылған безендіруге – қораптарға, тақташаларға, медальондарға және т.б. – аударған. Оның патенттік өтініші қабылданбады, ол Бирмингемнен Лондонға көшіп, патент алуға тағы да талпыныс жасады. Ол Лондондағы Баттерсиде және, мүмкін, Бирмингемге жақын Бильстонда эмальға басып шығарудың алғашқы қадамдарына қатысты. Эмальға басып шығару 1753 жыл шамасында басталған болуы мүмкін (Хорас Уолполдың 1755 жылғы 7 қыркүйектегі хатында Баттерси қорабынан айтылған), ал 1756 жылға қарай оның әдісі кейбір Боу порцелинінде қолданыла бастады, бірақ нәтижелер өте жақсы болмады, себебі глазурь «тыныш және ерігіш» болғандықтан, сурет бүркіреуге бейім болды. 1750 жылдардың түстері «көкшіл немесе қоңыр қара» немесе «әдемі жылы кірпіш қызыл» болды. 1760 жылға қарай көк түсті баспа да пайда болды. Брукстің алғашқы патенттік өтінішінен бес жыл өткен соң, 1756 жылы Джон Садлер (Гай Гринмен серіктестікте) патенттік антта соңғы жеті жылды плиткаларға басып шығару процесін жетілдіруге жұмсағанын және 6 сағат ішінде «әртүрлі үлгідегі он екі жүзден астам қыш плиткаларын басып шығара алатынын» мәлімдеді. Садлер мен Грин Ливерпульде баспа жасады, олардың кәсіптеріне қалайы глазурь жағылған қыш ыдыстарға, порцелинге және кремаға басып шығару кірді. 1750 жылдары Вустер порцелин фабрикасындағы порцелинге көшірме баспа көбінесе Роберт Хэнкокпен байланысты, ол гравюрашы және гравюра жасаушы, ол кейбір бұйымдарға қол қойды және Боу үшін де жұмыс істеді. Вустердің менеджерлері Ричард және Джозиа Холдшип Хэнкоктің жұмысына үлкен қолдау көрсетті. 1750 жылдардың ортасына қарай Вустер фабрикасы көк түсті және көбінесе қара түсті суреттермен басылған суреттерді шығаратын болды. Кейбір басылған бұйымдар күрделі пішінде болды және алтынмен әшекейленді, бұл техниканың сәнді өнімдерге жарамды екенін көрсетті. 1842 жылдан бастап Ұлыбритания патенттік кеңсесі бөлшектердің астыңғы жағына басылып немесе қадалып қойылатын тіркелген таңбалар жүйесін енгізді. Көшірме үлгілерді тіркеу оңай болды, өйткені көшірмелер қағазға басылып жіберілді. Бұл технология Азияға да тарады. Жапониядағы Кавана ыдыстары Эдо дәуірінің соңында пайда болды және көк-ақ порцелиннің бір түрі болды. Бёрслейде, Стоук-он-Трентте жасалған Бурли әлемдегі соңғы керамика зауыты, әлі күнге дейін өз өнімдерінде көшірме басып шығаруды қолданып келеді.

Өндірушілер

19 немесе 20 ғасырдағы көрнекті ағылшын өндірушілері Crown Ducal, Enoch Wood & Sons, Royal Staffordshire, Royal Crownford, Alfred Meakin (Tunstall), Spode, Johnson Brothers және Mason's компанияларын қамтиды. Бұл әдіс Германияны қоса алғанда, басқа елдерде де танымал болды.