Кіріспе

Танзанияның Мбея аймағы мен Малавидің солтүстік аймағындағы этникалық топ – Ньякуса (сокиле, нгонде немесе нконде деп те аталады) – Танзанияның оңтүстік Мбея аймағы мен Малавидің солтүстік аймағындағы құнарлы тауларда тұратын банту этнолингвистикалық тобы. Олар банту тілдер отбасының бір мүшесі – ньякуса тілінде сөйлейді. 1993 жылы Ньякуса халқының саны 1 050 000 деп есептелді, оның 750 000-ы Танзанияда тұрады. Ньякусалар жоғары білімді және белсенді шаруалар. Ньякусалар табыс пен тіршілік ету үшін жеке күш-жігерге тәуелді болған халықтарды мекендейді. Ньякусалар Танзаниядағы кез келген тайпадан сауда мен ауыл шаруашылығынан көп байлық жинауға қол жеткізді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Британдық Ньясалендтегі Сонге өзенінің төменгі ағысында оларды "Нгонде", ал Германия аумағындағы өзеннің жоғарғы ағысында "Ньякуса" деп атаған. Екі топтың тілі мен мәдениеті соншалықты бірдей болғандықтан, немістер Сонге өзенінің үстіндегі Ньякуса аймағын және оның халқын кем дегенде 1935 жылға дейін "Конде" деп атаған.

Отарлау тарихы

Шотландтар Каронганы 1875 жылы құрды. 1889 жылы Гарри Джонстон жасаған келісімдер Конде басшылары мен арабтар арасындағы соғыс қаупін азайтты. 1895 жылы британдықтар құл саудагері Млозиді дарға асты. Соңында, аймақ «Британдық Орталық Африка» деп аталып, Каронга көл жағасында қоршаумен бекітілді, ал қалған үш жағындағы орлар кірпіш бастиондардан оққа түсірілуге қолайлы ойыстармен қорғалды. Бекіністің қақпалары екі зеңбірек, бір Норден далалық пулеметімен және тіпті бейбіт уақытта дайын тұрған 300-400 қарулы тұрғынмен қорғалды. Әкімшілік кеңселер мен қоймалар бекініс ішінде, ал тұрғындардың үйлері сыртында, жеке қоршауларында орналасқан, бекіністің қаруларымен қорғалған. Құлдардың шабуылдары Каронганың көз алдында жасалған, бұл Ньякуса және басқа тайпаларды Млозиді немесе еуропалық державаларды қолдау керек пе, әлде қолдамау керек пе деген күмәнді жағдайда қалдырды. Ақырында, 300-500 жауынгер Англияны қолдады. Каронга Англияның «Стефенсон жолының» – Неса көлінен Танганьика көліне дейінгі – негізгі тіреу базасы болды, бірақ 1892 жылға қарай қаржы тапшылығынан бұл жол құлдырап қалды. Нгонде тайпасынан өзгеше, Ньякуса тайпасы қарапайым және сыртқы әлемнен оқшауланған, бекінісі жоқ ауылдары болды, пил сүйегі саудасымен, құлдықпен немесе арабтармен, тіпті Ливингстон тауларының қорғаныш шебінен шығысқа қарайғы аймақтармен байланысы болған жоқ. Олар жүзден астам кішігірім басшылықтарын еуропалықтар келгенге дейін дербес сақтап келді. Жауынгерлік қабілеттерінің арқасында, олар Меруре және Нгони сангуларының шабуылдарын бірнеше рет тойтарды.

Біріктіру

Британдықтар 1933 жылы басшылар кеңесін құрды және оны ру жүйесі деп атады, өйткені олардың негізінен мемлекеттік құрылымы жоқ халыққа үстемдік орнату әрекеті сәтсіз аяқталды. Жаңадан құрылған Ньякуса тайпасы ерекше мәдениеті, бір тілі және толық оқшаулануының арқасында тез арада күшті саяси күш ретінде көзге түсті. 1942 жылы "тайпаның жақсы әдет-ғұрыптары мен салтын сақтау" мақсатымен Ньякуса одағы құрылды.

Еуропалық есептер

Еуропалық саяхатшылар тазалық пен ұқыптылыққа қатты әсерленгендіктен, оны Ньяса көлінің солтүстігінде кездестіргендей көрінеді. Джозеф Томсонның "Орталық Африка көлдеріне және кері" (1881) еңбегінде Ньякуза тайпасын сипаттауға жақын келеді: "Бұл – кемелді Аркадия сияқты. Өте тегіс жазық дала, одан барлық бейкүнә шөптер, қоқыстар және көз жараспайтын нәрселер мұқият тазартылған. Мұнда-сонда, бұтақтары жеке ағаштардай үлкен, көлеңкелі сикамор ағаштары шашырап жатыр. Әрбір аралықта әдемі әрі таза дөңгелек үйлер, конустық шатырлар және қабырғалары дөңгелек кірпіштермен әсем безенілген, симметриялық түрде нүктелермен боялған. (Бұл әрқашан қалыпты және ерекше саналды, бірақ неміс "үй салығы" салдарынан тікбұрышты үйлер басым бола бастады). Шөптен тоқылған шатыр да өте ұқыпты. Бұл үйлердің тұтас келбеті кез келген ақсүйектің бағында орналасуға лайық." Меренский "Ньясадағы неміс еңбегі" еңбегінде бір миссионердің сөзін келтіреді: "Біз керемет банан тоғайлары мен Ньякуза тайпасының әсем, таза салынған үйлері арқылы саяхаттадық. Халыққа қарағанда, олар әр күні мереке тойлағандай көрінеді. Олар жұмыс істемейтіндей таза көрінеді. Әйелдер мен балалар жерден құлаған жемістерді жинап жатқанда, ерлер мен жастар көбінесе қол ұстасып жүреді. Миссионер Ричард та осылай айтқан: «Женева көлінің жағасындағы бақта жүргендей сезімге келесің». Майор фон Виссманның сөзін келтіре отырып: «Олар африкалықтардың болуы мүмкін ең бақытты, қарапайым, қонақжай және осы уақытқа дейін қауіпті жауларын мойнынан алып, тәуелсіздіктерін сақтап келді». «Ана түн» фильмі Африканың Чага және Ньякуза тайпалары арасында өтеді және бұл тайпалардың жерлеу салтына негізделгенін мәлімдейді. Басты кейіпкер Дэнни әкесінің қайтысымен байланысты, дәстүр бойынша бір түндік жеті әйелімен қарым-қатынас жасауға міндетті.

Конде бүлігі

1897 жылы немістер Шығыс Африкадағы өз мәртебесіне наразы болды және 1897 жылғы Конде көтерілісі басталды – әскерилер, миссионерлер мен Ньякуза арасындағы, сондай-ақ кейбір Кинга тайпаларының, оның ішінде неміс сафари жетекшісі Бауэрдің қатысқан үш жақты дау. Бауэр барон фон Эльтцпен және аймақтағы барлық миссионерлермен, сондай-ақ кем дегенде бірнеше басшылармен жеке таныс еді. Оны көптеген адам білгенімен, оның шенін білетін аз болды (тіпті Чарсли кітабында оны лейтенант деп көрсеткен). Аскарисі жоқ фон Эльтц әділет әділеттемесін миссионерлерге «тривиальды мәселелер мен жазалаулар» бойынша беруге шешім қабылдады, бұл 1893 жылдың 2 желтоқсанында лютеран миссионері Шуманның «Рунге тауында Муамбенеке бес ірі қара малды ұрлады. Мен Муамбенекеге әсер етуге тырыстым, бірақ нәтиже болмады» деген жазбасымен жағдайды шиеленістірді. Миссионер Шуман былай деді: «1893 жылдың 23 желтоқсанында тағы бір басшы да ірі қара малды ұрлаған, бірақ оны қайтару процесінде екені айтылады. Муамбенеке ұрланған малды қайтарудан бас тартады, тіпті «ақ» (Эльтцті) Румбирадағы (Лангенбургте) білмеймін дейді, сіз малды қаласаңыз…». Ол сондай-ақ: «Протекторат күштері қара нәсілді халыққа өздерін жоғары сот ретінде таныстырмады, протекторат күштері мен миссионерлер арасындағы айырмашылықты түсіну жоқ. Тұрғындардың көзінде олар бірдей» деп атап өтті (мүмкін, бұл Бауэр туралы). «Мен (Шуман) тіпті қолымда қарумен сот жүргіздім деп айыпталдым». 1894 жылдың 8 тамызында цугфюрер Бауэр Хауптлинг Макиембаның: «Егер одан бір нәрсе керек болса, немістер оған келуі керек, өйткені ол Ньяссадан (көлден?) қорқады. Ал егер біз соғыс қаласақ, ол дайын» деген сөздерін жазды. Губернатор Шеле: «Уақытша рота жіберілмейді» деп жауап берді. 1894 жылдың қазан айында Бауэр бас маскаивандеден мал алып, мал ұрлығы үшін ауылды өртеді. Көптеген тұрғындар оған шағымдарымен жүгінгенімен, ол жүкті тасу үшін ешкімді таба алмады. Бауэр олардың шағымдарын тыңдаған кезде олар оны жұмыстан шығарып салды. 1894 жылдың 5 қарашасында ол (Бауэр) «Муарукува 10 ірі қараны қайтаруға келіспеді, себебі Лангенбургтегі еуропалықтардың бұған қатысы жоқ» деп хабарлады. Бауэр осы ауылды өртеп, малды алып кетіп, бес ер адам мен үш әйелді өлтірді. 1897 жылға қарай жағдай толығымен бақылаудан шықты, бас Макелимба 5 ақпанда екі аскариді «өлімге ие болды», Бауэр қиындықтан мүжілгендей (қаппер Давон емес) қашып үлкерді, ал 1897 жылдың желтоқсанында Бауэр Германияға кеткеннен кейін (ол қиындықтарды сезген болуы мүмкін) Ньякуза және кейбір Кинга басшылары жерді барлық миссионерлер мен басқа ақ адамдардан тазарту үшін бірікті. Германия билігі миссионерлерден бұл жоспар туралы кешіккен, олар ақпаратты бермеген. Лейтенант Альпонс қырық бес аскариден тұратын отрядпен барғанын мәлімдеді, содан кейін екі мыңнан астам Конде (Хехе стилінде) оларды қоршап алды. Жеңіске сенген Конделер назарына алмаған, олар Альпонсты жалаңаш етуді және оның жалаңаштығы үшін оны мазақ еткені үшін басына мыс сақина салуды жоспарлады. Конделер жұмыс істеуге, мата сатып алуға, ақша табуға және салық төлеуге ниеттенген, бірақ олардың атыс күші жоғары болғандықтан жеңіліске ұшырады. Миссионер Маас бір аймақта 30-ға жуық өлген Конделерді көргенін хабарлады. Көтерілістің барлығын лейтенант Альпонс пен лютерандық миссионерлік қоғамының миссионері Кристоф Бунк әскерилерді хабардар етпегені үшін кінәлады. Миссионерлер лейтенант Альпонс Конделерді қасақана ашуға тырысқан деді. Нәтижесінде миссионер Бунк Убенаға ауыстырылды, ал лейтенант Альпонс аудан командирі қызметінен шақырылып алынды.

Мәдениет және қоғам

Ниакуса тайпасының мүшелері дәстүрлі түрде Ливингстон тауларындағы Кинга тайпасымен байланысты деп есептеледі, олар өздері батысқа қарай көшпенділер ретінде тараған. Елді басқаратын "ақсүйектер" құдайлық күшке ие деп саналды, қатаң діни уединениеде өмір сүрді, ал олардың басшылары (принцтер) қартайғанда немесе ауырғанда жаңбырдың, құнарлылықтың және ауылдың денсаулығының сақталуы үшін кеңесшілерімен өлтірілген. Басшының кеңесшілері ешқашан оның туыстары болған емес, тек басшыға үлкен билікке ие, мұрагерлік емес, қарапайым адамдар болған. Ниакусалар – табыс пен тіршілік ету жеке адамның күш-жігеріне байланысты болған отарлаушы халық. М. Уилсонның мәліметінше, 1892 жылы құлдық мүлдем белгісіз болған, бірақ құл саудасы Каронганың Конде аймағында болған. Олар өте шағын басшылықтарда тұрған, туысқандардың емес, жас құрдастардың тобында бірге өмір сүруге тырысқан. Ниакусалар еңбекқор шаруалар болған. Олар жүгері, бұршақ, қабақ, сорго, қарақұмық, ямс және т.б. дақылдарды егістік ауыстыру арқылы өсірген, ал банандардың плантациялары шақырымдарға созылған. Ер адамдар мен олардың ұлдары күнде үш-төрт сағат жерді тазалап, жыртумен айналысқан, ал әйелдер ешқашан айналыспаған. Егін азық-түлік, сыра, қонақжайлылық, сондай-ақ сауда-саттық үшін қолданылған. Ешкімнің жасы немесе мәртебесі оны жырту жұмысынан босатпаған. Олар өздерінің әдеттегі ет, сүт, банан сияқты тағамдарынан айырылып қалудан қорқып, өз аймақтарын тастаудан сескенген. Жыл сайын жаңбыр маусымының басында Ниакусалар "Чикунгу" деп аталатын жерге жиналады, онда олардың басшысы Кюнгу жаңбыр шақыру рәсімін өткізеді. Ауыл тұрғындарына жаңбыр шақыру рәсімінің таңертеңінде үйлеріне от жағуға тыйым салынған. Барлық ауыл тұрғындары "мото уфья" деп аталатын киелі оттың таратылуын күтеді. Дос немесе көршінің арасындағы дауларды шешу өте маңызды деп есептелген. Басшы немесе принц шешімдерді күштеңдіруге билігі болмаған және дауды татуластыруға тырыспаған кезде, жасөспірім шаққа дейін құрылған, достыққа, көмекке және ынтымақтастыққа негізделген теңдес адамдардың пікірін білдіру арқылы келісімге келу дұрыс деп саналған. Жалпы аты бар рулар немесе ұрпақтар тобы болған жоқ, ал үшінші буынға дейін туыстық байланыстар көбінесе ұмытылып кеткен. Дәстүрде соғыс туралы жиі айтылмаған, бірақ шекаралық даулар жиі кездесетін және ұрыстарға әкелуі мүмкін. Олар өмір мен мүлікті қорғау үшін аң аулаған, бірақ қару-жарақ таңдауы олардың соғысқа дайындалғанын көрсетеді. Миссионер Наухаусқа 1893 жылдың қараша айында шекаралық дау туралы айтылды, онда бір жақта алты адам, екінші жақта тек біреуі қаза тапқан. Мұндай жанжал соғыс деп аталмаған, "Бұл тек сөйлесуге нәрсе болуы үшін ғана болады" делінген. Басшылықтың сыртында әлем де қауіпті болуы мүмкін. Жиі жасырыну қажет болғандықтан, жиырма бес шақырымдық сапар үш күнге созылуы мүмкін. Мұнда тек қана қасқырлар ғана емес, сонымен қатар, барша жерде жолбарыстар, пілдер, бұқалар, бегемоттар, крокодилдер және т.б. көптеп кездесетін. Неміс миссионерлері келгенге дейін Ниакусалар өлгендерді "тастап кеткен" немесе "итаго" деп аталатын жерде өлдіруге қалдырған.

Қоғамдық өмір

Әйелдерге үлкен еркектер үстемдік етті. Олар күйеуінің үйінде тұрды, ерлерге қарағанда он жыл ертерек тұрмысқа шықты, біріккендік болмады, көшбасшылық қабілеттері аз дамыды және мүдделерін қорғайтын туыстары жоқ еді. Миссионерлер некеден тыс қатынас, ажырасу, сот даулары мен некедегі тұрақсыздықтың кең таралғанын хабарлады. Ньякуса тайпасы некеге деген "жарқын" көзқарасқа ие деп айыпталды, себебі отыз жастағы әйелдердің азы ғана бірінші күйеулерімен бірге болды, ал көпшілігі бесінші немесе алтыншы күйеулерімен өмір сүрді. Әйелдер аптасына отыз сағат ағаш жинаумен айналысты, және олардың бірлесіп жұмыс істеуі тек қана әйелдердің қарындастары, не әпкесі, не немересі болған жағдайда ғана күтілді. Миссионерлердің пікірінше, күйеуінің әйелдері арасында сүйікті болу үшін болған қатаң бәсекелестік әйелдердің төмен мәртебесіне белгілі бір дәрежеде себеп болды, бірақ бұл мәртебе басқа тайпалардан жоғары саналды. Өмір бойы жас топтары үлкен рөл атқарды. Ұлдар он жасқа келгеннен бастап өмір бойы егістіктер мен малдарды қорғап, бөлек лагерьлерде тұрды. Әйелдер ерлерге қарағанда ертерек тұрмысқа шыққандықтан, Ньякуса тайпасы инцест мәселесіне қатты алаңдады және оны әкелерді бір ауылға, ал ұлдарын екінші ауылға орналастыру арқылы шешті. Он немесе он бір жасқа дейін ұлдар әкелерінің малын бағып, содан кейін әкелерінің егістігін өңдеп, аналарының тағамын жей бастады. Олар енді әкелерінің үйінде ұйықтамай, жеке басшысы, заңдары мен әдет-ғұрыптары бар жас топтық ауылға қосылды және екі ауылдың мүшесі саналды. Ерлер мен ұлдар өз жастастарымен бірге тамақтануға міндетті болды және үйге екі-үш досын шақыруға ынталандырылды; ата-аналары осыған қуанды, себебі егер жас жігіт жиі жалғыз тамақтануға келсе, оның әкесі оны ұрып немесе тіпті найзамен жаралайтын еді. Жекелеген адамдар көбінесе қабылдамады. М. Уилсон былай деді: "Бұл үлкен ақымақ қайта-қайта менің үйіме жалғыз келеді, достарымен тамақтану немесе төрт немесе бес адамнан тұратын топта жүру жақсы". Жас әріптестермен бірге тамақтану дұрыс, лайықты және моральды деп есептелді. Кішілермен немесе әйелдермен тамақтану дұрыс емес, әдепсіз және аздап әдепсіз саналды. Әйелдер кішкентай балаларымен және тұрмысқа шықпаған қыздарымен бірге тамақтанды. Сексуалдық мораль сексуалдық белсенділіктің бөлек болуына байланысты болды: "Егер ол үйде ұйықтаса, түнде ата-анасының не туралы сөйлесетінін естиді, түн әрқашан ұятты әңгімелерге толы болады; ол тіпті оларды киімін шешіп жатқанын көруі мүмкін. Ол ақымақ болып өседі". Тағы да > Уилсон. Жастардың көптігі мен үйленбеген қыздардың жетіспеушілігі туындағанда, бұл мәселе жаңа елді мекен құру арқылы шешілді. Тек әйелін өзімен бірге тұрғызған жас жігіт ғана өз егістігіне ие болып, оның өнімдерін жей алатын еді. Жерді өңдеу үшін ер мен әйелдің, ал тамақ пісіру үшін әйелдің ынтымақтастығы қажет болды. Үйленбегенге дейін ол әкесінің егістігінде жұмыс істеп, үйінде тамақтанатын. Басшының ең үлкен ұлдары отыз үш-отыз бес жасқа келгенде, әкесі оларға елді басқару құқығын тапсырды, бұл "жаңа өмірге шығу" салтанатымен белгіленді, ол зор қызығушылықты тудырды. Барлық оттар сөндіріліп, үйкеліс арқылы жаңа оттар жақылды. Ұлдар енді басшылықтың жаңа иелері болғандықтан, басқа княздықтар мал мен азық-түлік үшін шабуылға түсті; олар сүт, мал және банан үшін өздерінің әкелерінің жерін де шабуылдады.

"Қосық"

Мақтанды көше шерулері тойлар, билер, әдемі денелерді көрсету және ерлер мен әйелдердің физикалық күшін тамашалауға мүмкіндік берді. Әшекейлерді, жақсы киімдерді немесе сәнді малды көрсету де оның бір бөлігі болды. Ұлы жасқа үйленгісі келсе, әкесі "алдымен мақтан көрсет" дейтін. Бойжеткен еркектер үйленген еркектерге қарағанда қатыгез жауынгерлер деп есептелгендіктен, некелер көбінесе кешіктірілді, себебі қалалық мәдениет пен жақсы мінез-құлық мақталғанмен, соғысуға дайындық соғыста пайдалы қасиет саналды. "Ескі заманда зорлық-зомбылық көрсеткендерді қуған емеспіз, олар болашақта бізбен бірге шайқасады". Мақтанды көрсету, әсіресе бойжеткендер үшін лайықты деп есептелді, бірақ үйленген ерлер де шеберлікпен соғысты, бірақ олардың ешқайсысы әскери мемлекет құрмады. Олар тек көршілерінің малын тонады, соның салдарынан миссионерлерді қыңырлатты.

Тіршілік ету

Ньякусалар негізінен мал өсірушілер және банан егушілер болды, ең бастысы – ірі қара мен сүт. Олардың ең үлкен мақтанышы – ұсақ мал. Түндері мал байланып қойылатын, ал оны тек ерлер сауатын. Әйелдерге малмен байланысқа түсуге рұқсат етілмеген, олар қоғамдық өмірде ешқандай рөл атқармады. Олардан мойынсұну, құрмет көрсету және «иә, мырзам» деп жауап беру күтілді, және олар ерлердің толық бақылауында болғандықтары айтылды, бірақ миссионерлер оларды басқа тайпалардан жоғарырақ деңгейде санады. Дегенмен, әйел үшін мал төлеу өте маңызды саналды және ерлерге одан да көп билік берді, тіпті миссионерлер әйелдердің жағдайы нашар емес деп есептесе де. Ньякусалар шебер кестешілер болғанмен, олар ыдыс, мата, темір немесе тұз жасаған жоқ, ал сауда көлемі өте шағын болды. Сауда тек Кинга тайпасымен жүргізілді, онда Ньякусалар артық азық-түліктерін көркемдік құндылығы жоғары қару-жарақ пен ауыл шаруашылығы құралдарына айырбастады. Кингамен қару-жарақ және құрал-саймандар саудасы маңызды болғанымен, Кинга әйелдерімен неке қию маңызды емес еді, себебі Кинга әйелдері некеге шығу үшін тым лас деп есептелді. 1892–1896 жылдары ірі қара малдың қырылуы олардың мал-мүліктеріне айтарлықтай зиян келтірмеген болуы мүмкін. Малды күндіз қарақшылардан, ал түнінде сиқыршылардан қорғау дәстүрлі қоғамдық іс-әрекет болып қала берді. Адамдар кем дегенде неміс каликосы пайда болғанға дейін ағаш қабығын, үйде тоқылған матаны немесе жануар терілерін пайдалана берді. Басшының билігі оның тамақ талап ету құқығына, қыздары үшін жоғары қалыңдыққа және көңіл көтеруді күтуге байланысты болды. Ньякусалар әдетте қауымдық топтарда жұмыс істеді, әр отбасы жылына екі-үш рет осы жұмыстарға қатысты. Миссионерлердің пікірінше, «жартас басындағы әңгіме» өте маңызды болды және олар бірлесіп тамақ ішуге, қалалық әдепке және достыққа баса назар аударды. Олар көңілді әңгімені теңдес адамдар арасындағы пікір алмасу деп санады, бұл қарапайым темір дәуірі мәдениетінде африкалық өмірде қол жетімді тұрақты жайлылықтың көрнекті мысалы болды. Егіншілік беделді арттырды және Ньякуса қауымдастығының негізгі құндылығы болған қонақжайлылықты қамтамасыз етті. Адамның жақсы қарым-қатынас жасай білуіне ерекше мән берілді және оны мақтап айту қалыпты жағдай еді. Ерлер мен әйелдерге еңбек етуге үлкен қысым көрсетілді, бірақ тым көзге түспеу керек болды, өйткені әрбір адам көршілерімен бірқадамда болуы тиіс еді. Қысым артта қалғандарды серпіліске итерді және белсенділерді тым алға кетіп қалмасқа көмектесті. Ньякусаның кішігірім княздықтары арасында шағын сауда болды. Алайда, княздер арасындағы экономикалық байланыстар өте нашар болды және айырбас көбінесе бір княздық шегінде жүргізілді. Княздықтар арасында сауда көлемі өте аз болды, себебі Ньякуса тайпалары арасында соғыс жағдайы үнемі болды, тіпті ол нақты немесе әлеуетті болуы мүмкін еді. Кез келген орталық биліктің әлсіздігін Нгони тайпасының шабуылына дейінгі азаматтық соғыстар көрсетіп тұрды.

Сенім жүйесі

Ньякуса зұлымдық алдында жалаңаш тұрды. Өмірден кейінгі өмірде сыйлық пен жаза туралы ұғым болған жоқ. Діні осы дүниелік болды және ұрпақ пен өркендеумен айналысты. Олар осы дүниеде жазалаудан қорқатын, және Моника Уилсонның сөзіне сүйенсек, 'әйелдің бала тумауы оның кінәсінің салдары болды және ол өзін кінәлі сезінетін'. Христиандық пайда болғаннан кейін ғана тозақта жану қорқынышы пайда болды, ал сыйлықтар мен жазалар өмірден кейінгі өмірге арналды.

Құдай

Ньякуса халқының дәстүрлі құдайы Киала деп аталады, бұл Ньякуса тілінде «Құдай» деген сөз, бірақ олар суахили тілінде де сөйлейді, сондықтан олар құдайына Мунгу деп те атайды.

Дәрілік заттар

Дәрі-дәрмектер жеңіске жетуде, егін шаруашылығында, мал өсіруде, аң аулауда, махаббатта, соғыста, ауруларды емдеуде, қорғануда және кек алуда, тіпті жауға тікелей зиян келтіруде және әдеттен тыс күштерден қорғануда маңызды рөл атқарды. Оны ұр немесе ізгіліксіздік жасаған адамға қарсы қолдануға болар еді, сондай-ақ үйлерге немесе егістіктерге заңмен рұқсат етілген түрде зиян келтіру үшін де пайдаланылуы мүмкін. Дәрі-дәрмек жақсы немесе жаман, заңды немесе заңсыз, көмектесуге немесе зиян келтіруге қабілетті болуы мүмкін.

Рухани нанымдар

Ниакуса халқының дүниетанымында сиқыршылардың бар екеніне сену маңызды орын алған. Сенушілердің пікірінше, кейбір адамдар питонға мініп, түнде адамдар мен малға зиян келтіреді. Бұл сиқыршылар өздерінің күштерін және питондарын ата-аналарынан мұраға алған, ал ашкөздік – адамдар мен малға зиян келтірудің басты себебі болған. Питондар өлтірілгендердің жерлеу рәсіміндегі ет пен сүтке құмарлық танытатын. Жыныстық армандар сиқыршылықтан тумайды деп есептелген, тіпті сиқыршылар әрқашан жалаңаш жүріп, питондарын міне берумен және әуеде ұшумен айналысса да. Ауылдың кейбір тұрғындары арманда сиқыршыларды көріп, олармен күресу қабілетіне ие болғандықтан, оларды «қорғаушылар» деп атаған. Ең бастылары – ауыл басшылары. Қорғаушылардың көру қабілеті мен күші сиқыршылар мен питонның көзінен шыққан. Қорғаушылар заң мен мораль шеңберінде жұмыс істесе, сиқыршылар заң мен моральға қарсы, өзімшілдікпен әрекет еткен. Қорғаушылар түндері арқылы жұмыс істеген. Олар өте күшті болған, өздерінің күштерін қылмыскерлерді жазалау үшін пайдаланған, әсіресе малдың қауіпсіздігін қорғауға тырысқан, себебі барлық адам банан, бұршақ және мал сүтімен күн көріскен. Сиқыршылар қорғаушылардан жалтара алса да, олар қоғамның тірегі саналған. Олар сиқыршыларды көріп, қууға, олардың немесе олардың балаларының ауыруына себеп болуға қабілетті болған, бәрі де «Питонның күші», «Адамның демі», «қарғыс» немесе жалпы халық пікірі арқылы іске асырылған. Ешкім питонның күшіне ие екенін мойындамаған: мұндай әрекет мақтанға, тәкаппарлыққа және әдепсіздікке алып келер еді. Жақсы қарым-қатынас көрсетпеу ғана емес, сондай-ақ адамдарды қорқыту да «Адамның демі» деп аталатын жағдайға әкелуі мүмкін. Ата-анаға немесе туысқанға жамандық жасау, күйеуді тілдеу немесе ұру, келіннің жасөспірім шағына жеткеннен кейін бала туу, менмендік таныту – мұның бәрі ұзаққа созылатын ауруға себеп болуы мүмкін. Дегенмен, Конде халқы ержүрек және зиялы адамдар ретінде танымал болған. Сиқыршылар көбінесе оқшауланған, танымал емес, мақтанғақ адамдар ретінде сипатталған, көршілеріне үлкен сыйластық көрсетпейтін және жұрт алдында үндемейтін, ал әйелдері көңілсіз, басқа әйелдермен сәлемдеспейтін және олардың балалары туралы сұрамайтын. Сиқыршылар көбінесе себепсіз әрекет етпейтін: олар ашкөздік немесе жек көрушілік сезімімен, сондай-ақ олардан реніш тудырғандарға қарсы әрекет ететін. Балалық шағынан бастап, Ниакуса халқының көпшілігі сиқыршылықтан қатты қорқып, өмір бойы осы қорқынышпен өмір сүрген. Адамды сиқыршылықпен айыптаған жағдайда, ол ауылдан, кейде әмірліктен де кетуге мәжбүр болған. Әйелдер көбінесе ажырасып, көп ұзамай қайтадан тұрмысқа шыққан. Сиқыршы деп саналатын адамды өте сирек өлтірген, өйткені сиқыршы соғыста өте қажетті болған және оны әмірлік жоғалтуға дайын болмаған. Сиқыршылыққа қатысты күмән туындаған жағдайда «Умвафи» сынағына жүгінген. Егер адам «Умвафи» ішіп, құсып шығармайтын болса, ол кінәлі деп есептелген. Күмәнданушылар әр отбасы құсуға бейім адамдарды таңдап алады деп мәлімдеген. Кейде «Умвафи» сынағымен бүкіл топ адамдар сыналып, проблеманың қайдан туындағанын анықтауға тырысқан. Моника Уилсонның сөзіне сүйенсек, соңғы осындай жағдай 1932 жылы тіркелген.