Кіріспе
Қытай әскери генералы және саясаткер Ду Сянь (; 740 жылы қайтыс болды), ресми атағы Вэй округінің Чжэньсяо маркизі (魏縣貞孝侯), Тан әулеті кезінде император Сюаньцзунның тұсында канцлер болған.
Du Xian (; died 740), formally Marquess Zhenxiao of Wei County (魏縣貞孝侯), was a Chinese military general and politician during the Tang dynasty, serving as chancellor during the reign of Emperor Xuanzong.
Өмірбаян
Ду Сяньның қай жылы туғаны белгісіз. Оның әулеті Пу префектурасынан (濮州, қазіргі Хэзэ, Шаньдун) шыққан және өзінің тегін Цинь әулетінің генералы Ду Хэге (杜赫) дейтінін мәлімдеген. Әулет мүшелерінің арасындағы қарым-қатынас тығыз болғандықтан, Ду Сяньге дейін бес буын бөлінбеген. Ду Сяньның әкесі Ду Икуан (杜義寬) және әкесі Ду Чэнчжи (杜承志) төменгі дәрежелі лауазымды адамдар болған. Ду Чжичэн У Цзэтянь билігінің алғашқы жылдары қайтыс болды. Ду Сянь сол кезде жас болғандықтан, сыйлы және сақтықпен өмір сүрген, әсіресе өгей анасына және жартылай інісі Ду Юге (杜昱) қамқорлық көрсеткен. Императорлық емтиханды тапсырғаннан кейін, У префектурасында (婺州, қазіргі Цзиньхуа, Чжэцзян) әскери шенеунік болды. Лауазымдық мерзімі аяқталған соң, оның қарастырылғандары оған қоштасу сыйлығы ретінде 10 000 қағаз парақтарын – сол кезде өте құнды затты сыйлады. Ол тек 100-ін ғана қабылдап, қалғанын қайтарды. Көзі куәгер болғандар: «Бұрын адал шенеуніктер бір үлкен монетаны ғана сыйлық ретінде алған. Бұл да сондай-ақ», – деді. Кейіннен ол Чжэн округінің (鄭縣, қазіргі Вэйнань, Шэньси) шерифі болып тағайындалды және қайтадан адалдығымен көзге түсті. Сол уақытта ресми Ян Фу (楊孚) Хуа префектурасының (華州, қазіргі Вэйнань) префектінің әскери кеңесшісі қызметін атқарды, Чжэн округі осы префектураға қарасты. Ян Фу Дудың қасиеттерін бағалады. Кейіннен, Ян Жоғарғы сотта (大理寺, Дали Сы) судья болып жұмыс істеген кезде, Ду қылмыс жасады деген айып тағылды. Ян: «Егер тіпті осы шерифтің өзі қылмыс жасады деп айыптаса, онда шенеуніктерді адал болуға қалайша ынталандырамыз?» – деді. Ол жоғары лауазымдағы адамдарға бұл туралы хабарлап, Дуды Дали Пингши (大理評事) – сот кеңсесінің қызметкері етіп тағайындады.
Император Сюаньцзунның тұсында
716 жылы император Сюаньцзунның тұсында Ду Сянь императорлық цензор болып тағайындалды. Бірде Батыс Гуо Цзяньгуаньды (郭虔瓘) тыныштандыру жөніндегі протекторат генералдың орынбасары, генерал Лю Сяцин (劉遐慶) және Танның вассалы Батыс Туюэдің ханы Ашина Цзянь арасында дау туындады. Император Сюаньцзун Дуны осы аймаққа дауды тексеру үшін жіберді. Тергеу барысында ол Тукиши (突騎施) тайпасына барды. Бір Тукиши басшысы оған алтын сыйлады. Ду бастапқыда бас тартты, бірақ оның қол астындағылары сыйлықты қабылдамауды қорлау деп қарастыратынын айтты, сондықтан Ду оны қабылдады, содан кейін оны шатырдың астына көміп қойды. Ол Тукишиден кеткен соң, алтынның қайда көмілгенін білу үшін, сол жердің басшысына хабаршыларын жіберді. Бұл Тукиши басшысына үлкен әсер етті. Кейін Ду императордың кеңесшісі (給事中, Jishizhong) болды, бірақ кейіннен мемлекеттік қызметтен шығып, өгей анасы қайтыс болған кезде қайғылы кезеңді бастан кешірді. 724 жылы Батысты тыныштандыру жөніндегі генерал-протектораты Чжан Сяосон (張孝嵩) Тайюань қаласының әкімі болды және ол Дуны оны алмастыруға ұсынды. Император Сюаньцзун Дуны қайғылы кезеңде де, генерал-протектораттың орынбасары ретінде, генерал-протекторат ретінде қызмет етуге шақырды. 725 жылы Ютьянның вассал патшасы Ючи Тяо (尉遲晀) жергілікті тайпалармен бірге Танға қарсы көтеріліс жасауды жоспарлаған. Ду мұны білгенде, Ючи Тяоға шабуыл жасап, өлтіріп, Ютианның жаңа патшасын таққа отырғызды. Оған Гуанлу Дайфу (光祿大夫) деген құрметті атақ берілді. Дюның генерал-протекторат қызметін атқарған кезінде ол өз қол астындағы сарбаздарға үлкен қамқорлық көрсетті және қатты жұмыс істеді, ол хан қытайларының да, хан еместердің де сүйіспеншілігін тапты. 726 жылдың күзінде Ду өзінің жетістіктері үшін астана Чанъаньға қайта шақырылды. Ол титулдық протекторат генерал болып қала бергенімен, Чанъаньда Тоң Чжуншу Менсия Пинжанши (同中書門下平章事) атағымен канцлер болып қызмет етті. Алайда, ол сондай-ақ Тукишимен қарым-қатынасқа нұқсан келтірген оқиғаға жауапты болды, өйткені Тукиши ханы Сулу (蘇祿) бұрынғы Батыс Туджуе ханының қызы Ашина Хуайдаоға үйленді және император Сюаньцзун оны принцесса Цзяохе етіп тағайындады. Принцесса Цзяохе Дуның штаб-пәтеріне жылқы сату үшін хабаршыларды және 1000 жылқы жібергенде, хабаршылар оның бұйрығын оқыды, принцесса Цзяохе мен Ду ашуланып: "Ашина әйелінің маған бұйрық беруге қалай батылы жетеді?" - деп жауап берді. Ол хабаршыларды таяқпен соқты да, жылқыларын ұстап қойды. 726 жылдың соңында Ду биліктен кеткеннен кейін Сулу шабуыл жасап, көп залал келтірді, ал Сулу Дуның канцлер болғанын естігеннен кейін ғана кері шегінді. 729 жылы Ду өзінің әріптесі Ли Юаньхоңмен қайта-қайта келіспеушіліктер туындады, ал аға канцлер Юань Цзяньяо оларды реттей алмады. Бұл император Сюаньцзунның наразылығын туғызды, ол үшін де алып тастап, оларды Ювен Ронг пен Пей Гуантингке ауыстырды, ал әріптесі канцлер Сяо Сонгты қалдырды. Ду Цзинь префектурасының (荊州, қазіргі Jingzhou, Hubei) бас хатшысы болып төмендетілді. Кейіннен ол Вэй префектурасының (魏州, қазіргі Ханьдан, Хэбэй) префекті және Тайюань қаласының әкімі болды. 732 жылы император Сюаньцзун Тайюаньға келгенде, Дуны халық санағы министрі (戶部尚書, Hubu Shangshu) етіп тағайындады және Ду оны Чанъаньға ертіп барды. Кейіннен, император Сюаньцзунг Луоянға келгенде, Ду Чанъаньды басқарып қалды. Император Сюаньцзун болмаған кезде Ду үш басты сарай мен қала қабырғаларын жөндеу үшін сарбаздарды шақырды, ол жобаларға жеке өзі демалыссыз қатысқан. Император Сюаньцзунг оған еңбекқорлығы үшін алғыс білдірді. Кейін Ду діни рәсімдер министрі (禮部尚書, Libu Shangshu) болып тағайындалды және Вэй округінің маркизін құрады. Ду адал, бірақ жеткілікті білімі жоқ, жиі қарапайым тілмен сөйлейді деп айтылған. Жасынан бастап ол сыйлық қабылдамауға ант берді, ал Ду 740 жылы қайтыс болғанда, оған өлімнен кейін құрмет көрсетілді, бірақ оның ұлы Ду Сяою (杜孝友) императорлық сыйлықтарды қабылдаса, ол Дуның әріптестері мен бағыныштыларының барлық сыйлықтарын қабылдамады. Оның өлгеннен кейін берілген аты туралы дау туындады, өйткені ғибадат министрлігі бастапқыда Жэнсу (貞肅, "әманды және қатаң" дегенді білдіреді) деп ұсынған, ал лауазымды адамдар Лю Тонгшен (劉同升) және Вэй Лиан (韋廉) Ду мемлекетке адал және пәктігімен ұлы болған және оған екі абыройын білдіретін үлкен өлгеннен кейін берілген есім берілуі керек деп сенді. Императорлық ғалым Пей Цзонг (裴總) бұл орынсыз деп есептеді, Ду қайғылы кезеңнен шығып, лауазымға тағайындалғанын атап өтті, сондықтан Пейдің пікірінше, оны жеткілікті түрде пәктігімен ұлы деп санауға болмайды. Ду Сяою император Сюаньцзунға петиция ұсынғаннан кейін, император Сюаньцзун мәселені қайта қарастырды және ақырында Ду Сяньға Жэнсяо (貞孝, "адал және пәктігімен ұлы") деген өлгеннен кейін берілген есім берілді.
Ескертпелер мен сілтемелер
Танның көне кітабы, 98-том. Танның жаңа кітабы, 126-том. Зичжи Тунцзянь, 212, 213-томдар.