Жу: Чирикава Апачилерінің батыры, 1825-1883. Мангас Колорадас, Кочиз және Джеронимомен бірге күрескен көшбасшы. Тарихы, есімі және лақаптары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неднхи апачилерінің басшысы (1825 – 1883)
Chief of the Nednhi Apache (1825 1883)
Жу (сондай-ақ Джу, Хо, Вуа, кейде Вуа деп те аталады; шамамен 1825 – 1883 жылғы қыркүйек/қазан) – Чирикауа апачилерінің Ндендай (немесе Неднхи) тайпасының Джанеро жергілікті тобының батыры және басшысы. 1870 жылдарға дейін Жу АҚШ бақылауындағы аймақтарда белгілі болған жоқ. Ол Мангас Колорадас тхихенде басшысымен және Кочизе тхоканде басшысымен бірге көптеген соғыстарға қатысты, және әсіресе Бедонкохе ди йин және басшысы Жеронимомен жақын болды; олар әртүрлі тайпалардан болса да бірге өсті. Оның есімі, айтуынша, "Алдын көреді" немесе "Ұзын мойын" деген мағынаны білдіреді. Ол сондай-ақ Tan Dɨn Bɨl No Jui – "Ол көптеген нәрселерді әкеледі" немесе Ya Natch Cln – "Алысқа көреді" деп те белгілі болды.
Juh (also known as Ju, Ho, Whoa, and sometimes Who; c. 1825 – Sept/Oct 1883) was a warrior and leader of the Janeros local group of the Ndéndai (or Nednhi) band of the Chiricahua Apache. Prior to the 1870s, Juh was unknown in the areas controlled by the United States. He went to many wars together with the Tchihende leader Mangas Coloradas and Tsokanende leader Cochise, and was particularly close to the Bedonkohe di yin and leader Geronimo; they grew up together even though they were from different bands. His name reportedly meant "He sees ahead" or "Long neck." He was also known as Tan Dɨn Bɨl No Jui "He Brings Many Things With Him" or Ya Natch Cln "See Far".
Өмір
Янерс Неднхинің қоныс аумағы әдетте Мексиканың солтүстігіндегі Сиерра-Мадре-Оксидентальдың (Апачилер "Көк таулар" деп атаған) шұғылалы даласында орналасқан, сондықтан олар өздерін Дзилтдаклизхенде – "Көк таулар халқы" деп атаған. Олар Неднхи тайпасының солтүстік тобын құрады және Нью-Мексиконың оңтүстік-батысындағы Анимас таулары мен Флорида тауларынан бастап, оңтүстікке қарай Сиерра-дель-Тигре, Сиерра-Сан-Луис, Сиерра-де-Каркай, Сиерра-де-Бока-Грандеге дейін, Арос өзенінен батысқа қарай Бависпеге (Опата тілінен алынған Bavipa – "өзен бағытын өзгертетін жер") дейін, Сонораның солтүстік-шығысында, және шығысқа қарай Янос өзені мен Касас-Грандес өзені бойымен Гусман көлінің солтүстік жағындағы Гусман ойпатының солтүстік-батысындағы Чихуахуаға дейін жерлері жеткен. Олар Presidio және Janos қаласының құрметіне Янерос деп аталды, олармен көбінесе бейбіт қарым-қатынаста болып, тауарларын саудаластырды (көбінесе көршілес Сонорадан ұрланған). Көптеген сипаттамаларда ол өте ірі денелі, мықты адам ретінде бейнеленген. Оның бойы алты футтан асып, салмағы 225 фунтқа жететін. Кейбір деректерде ол Джеронимоның туысы болған деседі. Ол Джеронимоның қарындасы Иштонға үйленді және одан кейін "Аса" Даклуги деп аталған ұлдары болды. Оның Делжинне және Даклегон есімді тағы екі ұлы да болған. Тарихшылар Юхтың 1871 жылы Оңтүстік Аризонаның Уэтстон тауларында лейтенант Ховард Басс Кушингтің қазасына себеп болған шабуылды жоспарлап, орындағанына сенімді. АҚШ армиясының белгілі үндістерге қарсы күрескен офицері Кушинг Кочиске қатысты апачилердің сезімталдығын қоздыратын сөздер айтқан және оңтүстік Аризона мен солтүстік Сонора айналасындағы апачилерді (әсіресе Кочисті) аяусыз қуған. Сонымен қатар, Кушинг Юхтың назарына ілікті. Ол өлтірілгенде, оған сабақ беру мақсатында тұтқынға алынып, соғысқа түскен болуы мүмкін. Сол кезде Кочиз шайқасты жоспарлап, орындағанына көптеген адамдар сенеді, бірақ апачи басшысының сипаттамасы куәгерлердің айғақтарымен сәйкес келмейді, оның ішінде апачи басшысы көп сөйлемейтіні, бірақ шайқас кезінде жауынгерлерін ым-ишаралармен және қол қозғалыстарымен басқарғаны айтылады. Физикалық және мінез-құлқы жағынан апачи басшысының сипаттамасына ең жақын Юх болды. Дэн Трапп бұл туралы "Апахерияның жаулануы" атты кітабында айтқан. Кейін бұл фактіні Аса Даклуги (Юхтың ұлы) Ив Боллдың (1980) "Чирикауалар" кітабында растады.
The home range of the Janeros Nednhi was usually in the remote wilderness of the Sierra Madre Occidental (called by the Apache "Blue Mountains") of northern Mexico, therefore they likely called themselves Dzilthdaklizhéndé "Blue Mountain People". They constituted the northern local group of the Nednhi and lived from the Animas Mountains and Florida Mountains in SW New Mexico south into the Sierra del Tigre, Sierra San Luis, Sierra de Carcay, Sierra de Boca Grande, west beyond the Aros River to Bavispe (derived from the Opata word Bavipa "place where the river changes direction") in NE Sonora, and east along the Janos River and Casas Grandes River toward the Lake Guzmán in the northern part of the Guzmán Basin in NW Chihuahua. They were named Janeros after the Presidio and town Janos in northern Chihuahua, with which they were usually at peace and traded their goods (often stolen in neighboring Sonora). Most descriptions focused on him being a very large and stocky man. He stood over six feet and weighed 225 pounds. Some sources say he was Geronimo's cousin. He married Ishton, who was Geronimo's sister, and had a son with her who was later known as "Asa" Daklugie. He had also two sons called Delzhinne and Daklegon. Historians believe that Juh planned and executed an 1871 attack in which Lt. Howard Bass Cushing was killed, in the Whetstone Mountains of southern Arizona. A noted U. S. Army Indian fighter, Cushing had made disparaging comments about Cochise that offended Apache sensibilities, and he relentlessly pursued the Apaches (specifically Cochise) around southern Arizona and northern Sonora. At the same time, Cushing became a focus of Juh's attention. The ambush and fight in which he was killed may have been intended to teach him a lesson. It was widely thought at the time that Cochise was himself responsible for the planning and execution of the battle, but a description of the Apache leader does not match eyewitness accounts, including the observation that the Apache leader didn't speak much, but directed his fighters with gestures and hand signals during the battle. The Apache leader most closely matching the physical and behavioral description was Juh. Dan Thrapp made this observation in his book The Conquest of Apacheria. Later, the fact was confirmed by Asa Daklugie (Juh's son) in Eve Ball's (1980) book about the Chiricahuas, Indeh.
Өлім
Юх 1883 жылғы 21 қыркүйекте Чиуауа штатының Касас-Грандес қаласының жанында Арос өзенін кешіп өтуге тырысқанда қаза тапты. Оның өлімі туралы айтылатын әңгімелер әртүрлі, ал кейбір замандас көздер бұл хабарға сенімсіздікпен қарап, "Юх, апачтардың басшысы, тағы да өлтірілді" дегенді айтқан. Бір дерек бойынша, ол мас күйде болғандықтан атынан құлап, мойны сынған. Оның ұлы Аса Даклуги ол мас емес екенін, бірақ Касас-Грандестен оқ-дәрі алғаннан кейін жүрек талмасы болғанын, соның салдарынан атынан құлап, дәрігер келгенше көз жұмғанын айтты. Басқа да мәліметтер мен жергілікті әңгімелерде Юх өзенге құлап, қаза тапқан, себебі ол атымен бірге тік жардан секіруге тырысқан. Оның қазасынан кейін Мангус (Мангас Колорадастың аман қалған ұлы) оның отбасына қамқорлық жасады және апачтардың соңғы басшысы болып тапсырды. Юхты ұлдары мен оның жасағы өзен жағасына жерледі.
Juh died on September 21, 1883, while trying to cross the Aros River near Casas Grandes, Chihuahua. Accounts of his death vary, and some contemporary sources were skeptical of the report, saying "dispatches have Juh the Apache chief killed again." One version is that he was drunk and fell off his horse, breaking his neck. His son Asa Daklugie said that he was not drunk, but after trading ammunition from Casas Grandes he had a heart attack, fell off his horse as a result and died before a physician could arrive to help him. Other sources and local stories claim that Juh fell fatally into the river while trying to jump off a cliff with his horse. After his death Mangus (Mangas Coloradas' surviving son) took care of his family, and was the last Apache chief to surrender. Juh was buried by his sons and his band on the bank of the river.