Польшаның Пиаски қаласының тарихы

Кіріспе

Пиаски, бұрын Пиаски Лютерские аталған, Польшадағы қала. Қаланың халқы шамамен 2660 адамды құрайды (2004 жылғы мәлімет бойынша). Әкімшілік тұрғыдан ол Люблин воеводствосының Свидник ауданына қарасты. Ол Свидник қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 16 шақырым қашықтықта орналасқан.

Тарих

Қазіргі қаланың жанында орналасқан және Погорзалы Став деп аталған ауыл туралы алғашқы мәлімет 1401 жылғы құжатта келтіріледі. Пьяски туралы алғашқы нақты айтылу Ян Длугоштің 1470 жылғы латын жылнамасында кездеседі, онда қала "Пьяссек, әлде Giełczew" деп аталады (мұндағы "әлде" бұрынғы атауды білдіреді), ал Giełczew – тағы бір жергілікті ауылдың аты. Осы деректерге сүйенсек, Пьяски қаласы бұл екі ауылдың жерлерінде 15 ғасырдың бірінші жартысында пайда болған деп саналады. Әкімшілік тұрғысынан Пьяски Польша Корольдігінің Кіші Польша провинциясындағы Люблин воеводствосының құрамында болған. 1509 жылы Польша королі Зигмунд I Пьяскиде екі жылдық жәрмеңке мен апталық базарлар ұйымдастырды. Реформация нәтижесінде 16 ғасырда қалада католик шіркеуінен басқа, үш протестант шіркеуі болды: кальвинистер, ариандар және лютерандар. 16-17 ғасырларда қала халқының көп бөлігі протестант болғандықтан, ол Пьяски Лютерские (лютерандық) деп аталды. 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісі кезінде қала Габсбург Австриясының құрамына кірді. 1809 жылғы поляк-австрия соғысынан кейін ол қысқа ғана уақытқа Польшаның Варшава Герцогтығына қарады, ал 1815 жылдан бастап Ресей билігіндегі Польша Конгресінің құрамына енді. Ресейдің кемсітушілік саясатының салдарынан қалаға еврейлер көптеп қоныстанды, еврей қауымы қала халқының үштен екі бөлігін құрады. 1869 жылы қаңтар көтерілісі үшін жаза ретінде Пьяски өз қала құқығынан айырылды. Оның оқушылары кейіннен Польшаның жер асты қарсылық қозғалысына, соның ішінде Армия Крайоваға (Үй армиясы) қосылды, Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаның неміс оккупациясы кезінде. Шамамен он адам қаза тапты, көптеген ғимараттар қирады, бірақ өрт сөндірушілер мен азаматтық қорғаныс күштерінің арқасында зардаптар шектелді. 1941 жылдың соңында тығыздық, аштық және таза сумен қамтамасыз ету мен санитарияның нашарлығы салдарынан 1500-ге жуық гетто тұрғыны қайтыс болған тиф эпидемиясы болды. 1942 жылдың басында мыңдаған еврейлер жақын жердегі Травникиге қарай шеру тартты, көптеген адамдар Бельзектің жолында қайтыс болды. Польшаның жер асты қарсылық қозғалысы Żegota кеңесі арқылы еврейлерге жасырын көмек ұйымдастырды. Соғыстан кейін Подсиадло және Ярош отбасылары еврейлерге көмектескені үшін құрметке ие болды және Яд Вашем оларды Ұлттар арасындағы Адалдар деп таныды. Посиадлолар Собибордан қашқан Курт Тихо Томасты қорғағаны үшін, ал Ярош отбасы, оның мүшелері Польшаның жер асты қарсылық қозғалысына қатысқан, бірнеше еврейлерге түрлі жолдармен көмектескені үшін.

The first mention of the village located near the site of the current town and called Pogorzały Staw comes from the 1401 document. The first specific mention of Piaski occurs in the Latin chronicle of Jan Długosz from 1470 which calls the town "Pyassek alias Gyelczew" (alias here meaning formerly), where Giełczew is the name of another local village. Based on this evidence, it is thought that the town of Piaski came into existence some time in the first half of the 15th century on the lands formerly belonging to those two villages. Administratively, Piaski was located in the Lublin Voivodeship in the Lesser Poland Province of the Polish Crown. In 1509 Polish King Sigismund I the Old established two annual fairs in Piaski, as well as weekly markets. As a result of the Reformation, in the 16th century, apart from the Catholic church, there were three Protestant churches in the town: Calvinist, Arian, and Lutheran. In the 16th and 17th centuries a significant part of the town's population was Protestant, hence it became known as Piaski Luterskie (Lutheran). In 1795 during the Third Partition of Poland, the town became part of Habsburg Austria. Following the Austro Polish War of 1809, it passed to the short lived Polish Duchy of Warsaw, before becoming part of Congress Poland under Russian rule from 1815 onward. The town saw a significant influx of Jewish settlers as a result of Russian discriminatory policies, and the Jewish community grew to eventually constitute two thirds of the town's population. In 1869 Piaski lost its municipal rights as punishment for the January Uprising. Its pupils later joined the Polish underground resistance movement, including the Home Army, during the German occupation of Poland in World War II. A dozen or so people were killed, and many buildings were destroyed, however, thanks to firefighters and civil defense the damage was limited. Severe overcrowding, hunger, and the lack of a secure water supply and sanitation led to a typhus epidemic in late 1941 that killed as many as 1500 ghetto residents. In early 1942, thousands of Jews were marched to nearby Trawniki and many died there en route to Belzec. The Polish underground resistance movement organized secret help for Jews through the Council to Aid Jews, better known as Żegota. After the war, the Podsiadło and Jarosz families were acknowledged for their help for Jews and named Righteous Among the Nations by Yad Vashem. The Posiadłys for protecting Kurt Ticho Thomas who had escaped from Sobibor, and the Jarosz family, whose members were part of the Polish underground resistance, for helping several Jews in various ways.

Соңғы кезең

1993 жылы Пьяски қалалық құқықтарын қайта алды, жүз жылдан астам үзілістен кейін ресми түрде тағы да қала мәртебесіне ие болды. 2007 жылы Пьяскидегі жергілікті зиратқа жерленген Польшадағы коммунизмге қарсы күрестің соңғы партизаны Йозеф Франчакқа ескерткіш ашылды.

Мекемелер

Пьяски маңында Польшадағы ең биік мачталардың бірі болып табылатын, тіреу сымдарымен бекітілген теледидар тарату станциясы орналасқан.

Спорт

Қаланың басты спорт клубы – футбол, волейбол және үстел теннисі бөлімдері бар Пьясковия Пьяски.