Кіріспе

Орыс балалар ақыны (1882–1969) Корней Иванович Чуковский (31 наурыз NS 1882 – 28 қазан 1969) – орыс тіліндегі ең танымал балалар ақындарының бірі. Оның құлаққа жағымды ырғақтары, тапқыр ұйқастары және абсурдты кейіпкерлері американдық балалар жазушысы доктор Сьюсспен салыстыруға мүмкіндік берді. Чуковскийдің "Тараканише" ("Қасқыр тарақан"), "Крокодил", "Телефон" және "Мойдодыр" ("Тазалыққа шақыру") өлеңдері көптеген орыс тілінде сөйлейтін балалардың сүйікті туындылары болды. Оның өлеңдерінен, әсіресе "Телефон" өлеңінен алынған жолдар орыс БАҚ-ы мен күнделікті әңгімелерде жиі қолданылатын сөздерге айналды. Ол Доктор Дулиттл әңгімелерін "Доктор Айболит" ("Ау, қандай ауыртпалық!") атты кітапқа орыс тіліндегі поэма ретінде бейімдеді, ал "Ана қаз" канонының көп бөлігін "Английские народные песенки" ("Ағылшын халық жырлары") деп орыс тіліне аударды. Ол сонымен қатар Уолт Уитман, Марк Твен, Оскар Уайльд, Рудиард Киплинг, О. Генри және басқа да авторлардың көпке танымал аудармаларын жасады, сондай-ақ белгілі әдеби сыншы және эссеист болды.

Ерте өмір

Бастапқыда Николай Васильевич Корнейчуков деп аталған жазушы 1901 жылы «Odessa News» газетінде журналист болып жұмыс істеген кезде өзінің бастапқы тегін қазіргі танымал қаламдық атына өзгертіп алды. Санкт-Петербургте Екатерина Осиповна Корнейчукова мен Еммануил Соломонович Левенсонның заңды емес ұлы ретінде дүниеге келді. Левенсонның отбасы оның Корнейчуковамен некелесуіне рұқсат бермеді, соның салдарынан олар ажырасуға мәжбүр болды. Корнейчукова екі баласы – Николай және оның қарындасы Маруссиямен бірге Одессаға көшіп келді. Левенсон оларды біраз уақытқа дейін қаржылай қолдады, содан кейін басқа әйелге үйленді. Николай Одесса гимназиясында оқыды, сол гимназияда оның сыныптастарының бірі Владимир Зеев Жаботинский болды. Кейін гимназия Николайды «төмен дәрежелі» (заңды емес туғандығын білдіретін эвфемизм) деп санап, шығарып жіберді. Ол орта мектеп және университет дипломын алыс оқу арқылы алуға мәжбүр болды. Ол ағылшын тілін өзі үйренді және 1903–1905 жылдары Одесса газетінің Лондон тілшісі қызметін атқарды, бірақ парламенттік баспасөз галереясында емес, көбінесе Британ кітапханасында уақытын өткізді. Ресейге оралғаннан кейін Чуковский ағылшын тілінен аударма жасады және заманауи еуропалық авторлар туралы бірнеше талдаулар жариялады, бұл оны орыс әдебиетінің жетекші тұлғаларымен байланыстырды және Александр Блоктың достығын қамтамасыз етті. Чуковскийдің ағылшын тілі идиомалық емес еді – ол оны оқу арқылы үйренген және ағылшын сөздерін өте ерекше айтқандықтан, Англияда оны түсіну қиын болды. Оның 1890-шы жылдардағы орыс әдеби қоғамына тигізген әсері Саша Чорныйдың сатирикалық өлеңдерінде, соның ішінде Корней Белинскийде (танымал сыншы Виссарион Белинскийге (1811–1848) сілтеме) мәңгілікке сақталды. Корней Чуковский бірнеше танымал әдеби шығармалар жариялады, олардың ішінде «Чеховтан біздің күндерімізге дейін» (1908), «Сындық әңгімелер» (1911) және «Бет-әлпеттер мен маскалар» (1914) кіретін еді. Ол сондай-ақ «Сигнал» (1905–1906) атты сатирикалық журнал шығарды және «үкіметтік үйді қорлағандығы» үшін тұтқындалды, бірақ алты ай тергеу түрмесінен кейін ақталды.

Кейінгі өмірі мен шығармалары

Дәл осы кезеңде Чуковский балаларға арналған алғашқы қиял-ойындарын жазды. Оның атақты "Крокодил" ертегі-өлеңіндегі қыздың образы, оның көп жылғы досы, баспагер Зиновий Гржебиннің қызы Лялядан шабыттанды. "The New Encyclopædia Britannica" мен "Merriam Webster's Encyclopedia of Literature" басылымдарындағы Чуковскийге арналған библиографиялық шолуда "Крокодил" және оның басқа да өлеңдері былай сипатталды: "сағат механизмідей дәйіпті ырғақтар мен көңіл көтерушілік, революцияға дейінгі балалар поэзиясына тән жайсыз ауырлықты сейілтіп жіберді". Кейіннен олар театр мен анимациялық фильмдерге бейімделді, Чуковский де осы жұмыстарға қатысты. Сергей Прокофьев және басқа да композиторлар оның кейбір өлеңдерін опера мен балетке беру үшін пайдаланды. Оның туындылары эмигрант балалардың арасында да танымал болды, мұны Владимир Набоковтың Чуковскийге жазған алғыс хаты дәлелдейді. Кеңес дәуірінде Чуковский Николай Некрасовтың толық жинағын редакциялап, 1933 жылы балалар тіліне арналған танымал оқулық – "Екіден беске дейін" кітабын жариялады. Оның күнделіктерінде көрсетілгендей, Чуковский өзінің танымалдығын режимі тарапынан қуғынға ұшыраған авторларға – Анна Ахматова, Михаил Зощенко, Александр Галич және Александр Солженицын сияқтыларға көмектесу үшін пайдаланды. Борис Пастернакты Нобель сыйлығымен құттықтаған жалғыз кеңес жазушысы осы Чуковский болды. Бір кезде оның балаларға арналған фантастикалық шығармалары ("Бибигон", "Мойдодыр", "Доктор Айболиттен Бармалей" және т.б.) қатаң сынға ұшырады. "Чуковщинаға" қарсы осы науқанды Надежда Крупская бастады, бірақ сын Агния Барто сияқты балалар жазушысынан да келді. Чуковский аударма процесі туралы көп жазды және басқа аудармашылардың жұмысын сынады. 1919 жылы Николай Гумилевпен бірлесіп "Принципы художественного перевода" (ағылшын тілінде: Principles of Artistic Translation) атты брошюра жазды. 1920 жылы Чуковский оны қайта қарады, және Гумилев қатыспаған күйде өмірі бойы оны көп рет қайта жазып, кеңейтті. Чуковскийдің кейінгі түзетулері 1930 жылы (кітаптың атауы "Искусство перевода" [ағылшын тілінде: The Art of Translation] болып өзгерді), 1936, 1941 (кітаптың атауы "Высокое искусство" [ағылшын тілінде: A High Art] болып өзгерді), 1964 жылдары жасалды, ал соңғы түзетуі 1965–1967 жылдардағы жинағында жарияланды. 1984 жылы Лорен Г. Лейтон Чуковскийдің соңғы түзетуін ағылшын тіліне аударды және оны "The Art of Translation: Kornei Chukovsky's A High Art" деп атады. 1930 жылдардан бастап Чуковский Мәскеу маңындағы Переделкино жазушылар кентінде тұрды, қазір ол сол жерде жерленген. Некрасов өміріне арналған еңбектері үшін филология ғылымының докторы ғылыми дәрежесімен марапатталды. Ол сондай-ақ 1962 жылы "Некрасовтың шеберлігі" кітабы үшін Ленин сыйлығын және 1962 жылы Оксфорд университетінің құрметті докторы атағын алды.

Отбасы

1903 жылы 26 мамырда Чуковский Арон Бер мен Таубаның қызы Мария (Мария Борисовна Чуковская) Голдфельдке үйленді. Оның қызы Лидия Чуковская (1907–1996) белгілі жазушы, мемуаршы, филолог және ақын Анна Ахматованың өмір бойы көмекшісі және хатшысы ретінде танымал. Оның ұлы Николай Корнеевич Чуковский (1904–1965) – жазушы және аудармашы. Оның ұлы Борис (1910–1941) Екінші дүниежүзілік соғыста хабарсыз жоғалып кетті. Оның қызы Мария Корнеевна Чуковская (1920–1931), оның балалар өлеңдері мен әңгімелеріндегі кейіпкер, мейіріммен "Мура" деп аталатын, балалық шағында туберкулезден қайтыс болды. Математик Владимир Абрамович Рохлин оның жүрегі туған туысы болды.