Кіріспе

1919 жылы Гласгоу қаласында, Шотландияда болған зорлық-зомбылық оқиғасы

Джордж алаңы шайқасы – Гласгоу қаласының полициясы мен ереуілде болған жұмысшылар арасында Джордж алаңы маңында болған зорлық-зомбылық. Бұл "шайқас", сондай-ақ "Қанды жұма" немесе "Қара жұма" деп те аталады, 1919 жылғы 31 қаңтарда, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай болды. Көтеріліс кезінде Ланаркшир шерифі әскери көмек сұрады, ал үкіметтік әскерлер алты танктың қолдауымен қаланың маңызды жерлеріне жеткізілді. Ереуіл жетекшілері көтеріліске қатыстыру үшін тұтқындалды. Көптеген деректерде қаза болмады делінгенімен, бір полиция қызметкері бірнеше айдан кейін көтеріліс кезінде алған жарақаттарынан көз жұмды.

40 сағаттық ереуіл

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбританияның әскери және өнеркәсіптік жұмыстан босатылуы, соғыстан кейінгі ішкі салықтық және ақшалай жағдайдың нашарлауымен бірігіп, жаппай жұмыссыздық перспективасын тудырды, оны Шотландияның ТЖК (Трейд-Юнион Конгресі) және Клайд жұмысшыларының комитеті (CWC) жұмыстан босатылған сарбаздарға жұмыс орындарын көбейту арқылы қарсы алуға тырысты. Олар 47 сағаттан 40 сағатқа жұмыс уақытын қысқарту үшін ереуіл ұйымдастырды. Нәтижесінде басталған ереуіл 27 қаңтарда басталды, ал 3000-ға жуық жұмысшылар 27 қаңтарда Сент-Эндрю залында жиналды. 29 қаңтарда ереуілшілердің делегациясы Глазгоның лорд-провостымен кездесті және ол вице-премьер Бонар Лоуға телеграмма жіберіп, үкіметтің араласуын сұрады. Ереуілшілер 31 қаңтарда түскі уақытта жауап алу үшін қайта оралуға келісті. Кездесуден кейін Ланркширдің шерифі үкіметпен байланыс жасап, егер қажет болса, жұма күні тәртіпсіздіктер болған жағдайда оған әскери көмек көрсетіле ме деп сұрады. Кездесуде Еуропадағы халықтық көтерілістерді ескере отырып, ереуіл бүкіл елге таралуы мүмкін екендігі туралы алаңдаушылық білдірілді. Сол кездегі үкіметтік саясат еңбек дауларына араласпау болғанмен, келісілген іс-қимыл Глазгоның жақын маңына қоғамдық тәртіп пен муниципалды қызметтердің жұмысын жалғастыру үшін "жеткілікті күш" болуын қамтамасыз ету үшін негізделген. Әскери күштерді сұралған күшті қамтамасыз ету үшін қолдану туралы шешім, әскери жағдай жарияланбаған кезде, бұл күштердің азаматтық билік атынан әрекет етуін талап етті. Кездесудің соңында шотландтық командаға жағдай туралы ақпарат беру және сұраныс болған жағдайда үкіметтік әскерлерді орналастыруға дайын болу туралы нұсқаулар жіберілді. Олар 29 қаңтарда Глазго лорд-провостының премьер-министрге жіберген телеграммасына жауап күтіп, Джордж алаңында жиналды. Трамвай жұмыскерлерінің ереуілге қосылмауы және осылайша қаладағы көліктерді тоқтатуы алдыңғы күндері шиеленісті арттырды. Кейбір ереуілшілер алаңдағы трамвай қозғалысын тоқтатуға тырысты. Полиция трамвайларға жолды тазалауға тырысқанда, бірнеше рет шабуылға ұшырап, зорлық-зомбылық көбейді. Джордж алаңында ұрыстар басталған кезде, Клайд жұмысшыларының комитеті делегациясы Глазго қалалық палатасында Глазго лордымен кездесуді күтіп тұрды. Жаңалықты естігеннен кейін CWC басшылары Дэвид Кирквуд пен Эммануэль Шинвелл қалалық палаталардан шығып кетті. Кирквудты полиция таяғымен жерге жығып тастады. Содан кейін ол, Шинвелл және Уильям Галлахер тұтқындалды. Оларды "көптеген адамдарды бүлік шығаруға итермелеу және оларды бүлікке қатыстыру" деп айыптады. Шабуылшылар мен полиция арасындағы ұрыс-керіс, кейбіреулері атпен жүріп, айналадағы көшелерге тарады және түнге дейін жалғасты. Кешке полиция констебль Уильям Макгрегор (жақында армиядан полицияға оралған) тұз базарда көтерілісшілер тастаған бөтелкемен басына соқты. Ол 1919 жылы 1 маусымда жарақаттарынан қайтыс болды. Сол кезде Шотландияның хатшысы Роберт Манро бұл демонстрацияны "большевистік көтеріліс" деп сипаттады. Шотландиядан негізінен шотландтық әскерлерден тұратын әскер жіберілді, ал Солтүстік Англиядан бір батальон жіберілді. Императорлық штабтың бас қолбасшысының орынбасары генерал сэр Чарльз Харрингтон кездесуде 100 жүк көлігі қолдаған 6 танктің "сол кешке солтүстікке қарай бара жатқанын" хабарлады. Алдағы күндері олардың саны артып келеді. 3 ақпанда Бовингтоннан 3 орташа маркалы C және 3 маркалы V* танкілері келді. "Observer" газетінде былай деп жазылған: "Қаладағы палаталар қарулы лагерьге ұқсайды. Төртбұрыштағы алаңға әскерлер мен техника, оның ішінде пулеметтер толы". Әскерилер шабуыл аяқталғаннан кейін келді және олар наразылық білдірушілерді таратуға белсенді қатыспады. Джордж алаңындағы жалпы қате түсінік - бұл демонстранттарға қарсы танктер қолданылды. Тарихшы Гордон Барклейдің айтуынша, бұл пікірді растайтын ешқандай дәлел жоқ.

Нәтиже

Шабуылға қатысқан негізгі мүшелер 31-ші күні болған оқиғалардан кейін дереу тұтқындалды. Тек екі адам – Уильям Галлахер және Эммануэль (Мэнни) Шинвелл – кінәлі деп танылып, тиісінше үш және бес айға бас бостандығынан айырылды. Кейбір қатысушылар бұл оқиға сәтті революцияға жақын болды деп санайды. Галлахер: «Егер тәжірибелі революциялық басшылық болғанда, Глазго Гринге шеру орнына қаланың Мэрихилл казармасына шеру ұйымдастырылар еді. Сол жерде біз солдаттарды өз жағымызға көндіріп, Глазгоны басып алуға мүмкіндік алған болар едік», – деді. Қазіргі тарихшылардың көпшілігі бұл пікірмен келіспейді және бұл революциялық емес, реформалық жиын болды деп санайды. Лондонның еврей иммигранттар отбасында дүниеге келген Шинвелл түрмеден босатылғаннан кейін Глазго корпорациясының муниципалдық сайлауына қатысты. 1922 жылғы жалпы сайлауда, 1918 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заң қабылданғаннан кейін өткізілген екінші сайлауда, Шотландия 29 лейборист депутатын сайлады. Олардың қатарында 40 сағаттық ереуілді ұйымдастырушылар және Тәуелсіз Еңбек партиясының мүшелері Мэнни Шинвелл мен Дэвид Кирквуд болды. 1923 жылғы жалпы сайлау нәтижесінде Рамзи Макдональд басқаратын бірінші лейбористік үкімет билікке келді. Аймақтың социалистік көзқарастары оған «Қызыл Клайдесайд» деген атау берді.