Жон Алоисиус О’Киф: ғарыш геодезиясының әкесі

Кіріспе

Американдық астроном (1916–2000)

Джон Алойсиус О'Киф III (13 қазан 1916 – 8 қыркүйек 2000) 1958 жылдан 1995 жылға дейін Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасында (NASA) планеталық ғылым және астрогеология саласындағы сарапшы болды. Ол және оның әріптестері Энн Эккелс пен Кен Сквайрс 1950 жылдардың соңында АҚШ-тың Vanguard 1 спутнигінен алынған деректерді пайдаланып, Жердің гравитациялық өрісінде маңызды үшінші дәрежелі зоналық сфералық гармония бар екенін анықтады. Бұл Жердің алмұрт пішіндес екенін көрсетті, бұл жаңалықтардың бірінші бетіне шықты және тіпті "Peanuts" мультфильмінің сюжетіне де енді. Осыған байланысты ол "ғарыш геодезиясының әкесі" деп есептеледі. Ол 1956 жылы сканерлік микроскоп идеясын бірінші болып ұсынды және YORP эффектісін (Ярковский, О'Киф, Радзевский, Паддок эффектісінің қысқартылған атауы) – күн сәулесінің әсерінен туындайтын және астероид немесе метеор сияқты шағын ғарыз денелерінің айналу жылдамдығын өзгертетін құбылысты ашты.

Алғашқы жылдар

О'Киф 1916 жылғы 13 қазанда Массачусетс штатының Линн қаласында дүниеге келді. Ол Эдвард Скотт О'Киф пен Рут Эванстың төрт баласының үлкені болды. О'Киф орта мектептің соңғы екі жылын Эксетер академиясында оқыды. Содан кейін ол Гарвардқа барып, әкесінің, ата-бабаларының екі жағынан да және төрт ағасының жолын жалғады. Ол 1937 жылы астрономия мамандығы бойынша "А" бағасымен бітірді. Ол Гарвард колледжінің обсерваториясында Харлоу Шаплинің жетекшілігімен бір жыл аспирантурада оқыды. Шаплидің ықпалымен ол Чикаго университетінің Еркс обсерваториясында аспирантураға түсті, онда 1941 жылы астрономия ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Аспирантурада оқып жүргенде (1938) жасаған алғашқы маңызды ашылуы – қатты көміртек бұлттарының R Coronae Borealis жұлдызының жарық қисығындағы ерекше құлдырауларға себеп болатынын анықтады, бұл жұлдыз көміртегіне бай жұлдыздар класының үлгісі саналады. Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін ол Бренау университетінде бір жыл математика және физика пәндерін оқытты.

Армия карта қызметі мансабы

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда О’Кифті әскерге шақырудан бас тартқандықтан, ол әскери карталар жасау үшін Инженерлік корпустың Армия карталары қызметіне азаматтық қызметкер ретінде қабылданды, соғысқа көмектесу үшін жақсартылған карталар жасады. Ол осы жұмысын суық соғыс кезеңінде де жалғастырды. Армия карталары қызметіндегі ең белгілі шәкірті – Уильям М. Каула болды, ол кейіннен спутниктік геодезия саласындағы сарапшыға айналды.

NASA мансабы

О'Киф 1958 жылдың желтоқсанында NASA-ға қосылды және Мэриленд штатының Гринбельд қаласындағы Годдард ғарыш ұшу орталығында Роберт Джастроудың Теориялық бөлімінің бас көмекшісі болды. Ол өзінің кәсіби өмірінің соңына дейін Годдардта жұмыс істеді. Аполлон жобасының бастапқы кезеңінде О'Киф американдық ай ғылымы бағдарламасын дамытудағы маңызды лидерлердің бірі болды және Аполлон астронавттары үшін геология бағдарламасын жасау үшін астрогеолог Юджин Шумейкерді NASA-мен жұмыс істеуге ықпал етті. Шумейкер О'Кифті "астрогеологияның әкесі" деп атады. 1997 жылы Шумейкер және оның әйелі Кэролин 6585 астероидіне О'Кифтің есімін берді. Айға қонуға дейін О'Киф тектиттердің – әлемнің әртүрлі аймақтарында кездесетін табиғи шыны тәрізді заттардың, іс жүзінде Айдан шыққан жанартаулық лава екендігі туралы теорияны ұсынды. Ол жарылғыш, сутегімен қоздырылатын ай жанартаулары тектиттерді Жерге жіберу механизмі болуы мүмкін деп болжады. Айға қонғаннан кейін, Аполлон-12 астронавты Пит Конрадтан алынған 12013 үлгісінің химиялық талдауы оның бұл тұжырымын растады, ол Оңтүстік-Шығыс Азияда табылған кейбір тектиттерге ұқсас негізгі элементтер құрамын көрсетті. Кейбір Аполлон-14 үлгілері де тектиттерге ұқсас химиялық қасиеттерге ие болды. Дегенмен, ай туралы басқа көптеген деректер О'Кифтің гипотезасына күдік келтірді және осы саладағы зерттеушілердің көпшілігі тектиттердің Жерде пайда болғанын, ірі метеориттердің немесе кометалардың Жерге соқтығысуының нәтижесі екенін қабылдады. Бұл геохимиялық, изотоптық және минералогиялық дәлелдермен, сондай-ақ көптеген тектиттердің таралу аймақтарының Жердегі ұқсас жастағы белгілі кратерлермен сәйкес келуімен расталды. О'Кифтің тектиттердің қалыптасу физикасы туралы бірнеше идеялары, әсіресе Стокс заңына және тектиттердің баяу қалыптасуына немесе "жетілуіне" (қарқынды соқтығысу кезінде мүмкін емес сияқты) қатысты ойлары, тектиттердің қалай пайда болғаны туралы қазіргі заманғы түсіндірмелерге әлі де қиындық тудырып отыр. 1992 жылы NASA-ның Годдард ғарыш ұшу орталығы О'Кифке ең жоғары наградасы – "Еңбегі үшін мақтау" сыйлығын табыс етті. Паркинсон ауруының күшеюі 1995 жылы оны зейнетке шығуға мәжбүр етті.

O'Keefe joined NASA in December 1958 and became the assistant chief of the Theoretical Division under Robert Jastrow at the Goddard Space Flight Center in Greenbelt, Maryland. He spent the rest of his professional career at Goddard. During the early Project Apollo era, O'Keefe was one of the major leaders in developing the American lunar science program and was instrumental in securing astrogeologist Eugene Shoemaker to work with NASA in developing a geology program for the Apollo astronauts. Shoemaker referred to O'Keefe as the "godfather of astrogeology". In 1997, Shoemaker and his wife, Carolyn, named asteroid 6585 after O'Keefe. Prior to the Moon landings O'Keefe developed a theory that tektites, natural glass objects found in discrete strewn fields around the world, are actually volcanic ejecta from the Moon. He suggested that explosive, hydrogen driven lunar volcanoes may be the mechanism that launched the tektites to Earth. After the Moon landings his claim was apparently supported by a chemical analysis of a portion of lunar sample 12013 retrieved by Apollo 12 astronaut Pete Conrad that showed a similar major element composition to some tektites found in Southeast Asia. Some Apollo 14 samples also had chemistries similar to tektites. However, most other lunar data strongly challenged the O'Keefe hypothesis, and almost all researchers in this field now accept that tektites are of terrestrial origin, the products of large meteorite or cometary impacts on Earth. This is supported by geochemical, isotopic and mineralogical evidence, and the fact that most tektite strewn fields can now be confidently matched to known impact craters of similar age on Earth. Several of O'Keefe's ideas about the physics of tektite formation, especially pertaining to Stokes' Law and the slow formation or 'fining' of tektites (apparently not possible in a rapid impact event), still remain as challenges to modern explanations of how tektites might have formed. NASA's Goddard Space Flight Center conferred its highest honor, the Award of Merit, on O'Keefe in 1992. Advancing Parkinson's disease forced him to retire in 1995.

Жеке өмір

Висконсин штатының Уильямс-Бей қаласындағы Еркс обсерваториясында О'Киф және басқа да аспиранттар Тюлен үйінде тамақтанатын. Осы жерде ол болашақ әйелі Марта Сильвия Тулейнмен танысты. Кейін олар Мэриленд штатының Шеви Чейс қаласына қоныстанды, онда үш ұл және алты қызы дүниеге келді. Олардың екінші ұлы Рой Тулейн О'Киф (Мишель Бурдо) 1946 жылдың 5 қаңтарында туды. Рой 1965 жылы әскерге шақырылды, кейіннен Арнайы күштерде фельдшер болып қызмет етті. 1968 жылдың 6 ақпанында Вьетнамдағы Тет шабуылы кезінде қаза тапты. Балалардың барлығы Шеви Чейстегі Blessed Sacrament бастауыш мектебінде білім алды. Ұлдарының барлығы Вашингтон қаласындағы аббат мектебінде оқыды. О'Киф католик дінін ұстанды.

Өлім

О'Киф 2000 жылдың 8 қыркүйегінде Оңтүстік Дакота штатының Сиукс-Фолс қаласында бауыр қатерлі ісігі мен Паркинсон ауруының салдарынан қайтыс болды. Ол қайтыс болғанда әйелі мен балалары жанында болды.