Кіріспе

Француз натуралисі (1761–1807)

Пьер Мари Огюст Бруссонет (28 ақпан 1761 – 17 қаңтар 1807) – француз натуралисі, негізінен ботаника ғылымына үлес қосып, оны дамытуға атсалысқан. Ол Монпелье қаласында дүниеге келді және сонда білім алды. Марокко, Испания, Канар аралдары мен Оңтүстік Африкаға саяхат жасағаннан кейін Францияға оралып, Монпельедегі ботаникалық бақтың директоры қызметін атқарды. Бруссонетия ағашы оның құрметіне аталған.

Өмір және жұмыс

Бруссонет Монпельеде дүниеге келді, оның әкесі Франсуа Бруссонет (1722–1792) – дәрігер және Монпелье университетінің медицина профессоры болды. Оның ағасы Виктор да сонда оқып, кейін де оның деканы болды. Медициналық мектептің профессоры Анри Фуке (1727–1806) туысы, ал Жан Антуан Шапталь (1756–1832) – кейіннен ішкі істер министрі болды. Бала кезінде Пьер үйін түрлі үлгілермен толтырып, табиғат тарихына деген құштарлығын көрсетті. Мектепте ол Монпелье, Монтелимар және Тулузада классикалық білім алды. Отбасылық дәстүрге байланысты ол медицинаны оқыды, ол кезде жаратылыстану ғылымдары жеке пән ретінде бөлініп шықпаған еді. Антуан Гуан (1733–1821), Линнейдің жақтаушысы, Монпелье медицина мектебінде сабақ берді, және Бруссонет Линнейдің еңбектерін одан білді. Оның диссертациясы «Балықтардың тыныс алу тарихына арналған естелік» деп аталып, 1778 жылы қорғалды. 1779 жылдың 27 мамырында он сегіз жасында докторлық дәрежесін алды. Бруссонеттің диссертациясы бірауыздан мақталды. Оның жасына қарамастан, Монпелье университетінің профессорлары оны әкесі зейнеткерлікке шыққаннан кейін оның орнына тағайындауды сұрады (сирек кездесетін, бірақ бұл мүмкін болатын жағдай). Бруссонет өзінің ісін қолдау үшін Парижге барғанмен, өтініш қабылданбады. Бірақ Парижде ол балықтарды зерттеуін жалғастыруға мүмкіндік берген ғалымдармен достық қарым-қатынас орнатты. Париждік ихтиологиялық жинақтар Бруссонеттің Оңтүстікте жұмыс істегенінен асып түссе де, олар оның жүргізгісі келген жіктеу жұмысы үшін жеткіліксіз болды. Соңында ол морфологиялық және жүйелі зерттеулері үшін қажетті үлгілерді іздеуге Англияға барды. 1780 жылы Лондон Бруссонетке қалағанның бәрін ұсынды: белсенді ғылыми қауымдастық, Линней идеяларын қабылдаған натуралистер, жаңа түрлерге бай коллекциялар және ықпалды досы сэр Джозеф Бэнкс (1743–1820). Оның жоғарылатылуымен қатар, Бруссонет Корольдік қоғамға сайланды. Бэнкс Куктың алғашқы экспедициясынан көптеген экзотикалық балықтар әкелді, оларды зерттеу үшін Бруссонетке тапсырды, осылайша оның «Ichthyologiae Decas I» еңбегін бастауға мүмкіндік берді, онда 1200 түрдің сипаттамасы болды. Псевдобранхияның маңызды ашылуын атап өткен алғашқы он бөлімі 1782 жылы жарық көрді (Бруссонеттің «Ихтиологиясы» аяқталған жоқ). 1782 жылы туған еліне оралғанда, Бруссонет сэр Джозеф Бэнкстің сыйлаған қытайлық қыз шашы ағашын (Ginkgo biloba) және Францияға әкелінген осы ағаштың алғашқы үлгісін әкелді. Бұл түрді көбінесе «тірі қазба» деп атайды, өйткені оны еуропалықтар алғаш рет Қытайдың шығысындағы Чжэцзян провинциясында тірі ағаштарды тапқанға дейін қазба деректерінде байқаған. Ол бұл сирек ағашты 1788 жылы баққа отырғызған Монпелье өсімдіктер бағының директоры Гуанға ұсынды, ол әлі күнге дейін бар. Бруссонет сондай-ақ бірнеше ай бойы Оңтүстік Францияда және Каталонияда Джон Сибторппен (1758–1796) және Пьер Андре Пурре (1754–1818) бірге ботаникамен айналысты. 1785 жылы Парижге оралғанда, Бруссонет өзінің «Notes ichthyologiques» еңбегін Ғылым академиясының алдында ұсынды. Оның еңбегі және Луи Жан Мари Д’Обентонның (1716–1799) қолдауы, ол Линнейге қарсы болса да, Бруссонетке достық қарым-қатынас жасады, нәтижесінде оның академияға сайлануына себеп болды. Революцияға дейінгі Францияның алдындағы қиындықтар Бруссонеттің ихтиология ғылымын тастап кетуіне әкелді. Көптегендер ауыл шаруашылығы өнімінің сапасын және санын жақсарту маңызды басымдық деп есептеді. Бұл көзқарасты әсіресе Париж әкімшісі және оның азық-түлікпен қамтамасыз етілуіне жауапты Бертье де Совиньи (1737–1789) ұстады. Ол Бруссонетті Англияда егіншілік пен мал шаруашылығын зерттеу кезінде кездестірген. Аграрлық қоғамды қайта жаңғыртқан Бертье Бруссонетті оның хатшысы болуға көндірді. Бұл лауазымға қоса, 1783 жылы Альфорт ветеринариялық мектебінде ауыл шаруашылығы кафедрасын қабылдаған Добентон бұл қосымша жауапкершілікті жас досына тапсырды. Бруссонет жаңа лауазымға тағайындалғанда, өз міндеттерін атқаруға барынша тырысты. 1785 жылдан 1788 жылға дейін ол фермерлерге арналған қысқа хабарламалар жариялады, кейбіреулері қолтаңбаланған, кейбіреулері жасырын (көпшілігі әлі күнге дейін анықталмаған). Өкінішке қарай, бұл жұмыс тым кеш болды, ал Француз революциясының басталуы Бруссонеттің ауыл шаруашылығындағы күш-жігеріне тоқтам салды. Осы уақыт аралығында, 1786 жылы португалдық натуралист және діни қызметкер Хосе Франсиско Коррейя да Серра (1750–1823) Францияға инквизициядан қашып келді; ол Бруссонетпен достық қарым-қатынас орнатты және одан оқыды. Бруссонет 1789 жылы жиырма сегіз жасында революциялық идеяларды ынтамен қарсы алды, бұл оның буынына тән еді, бірақ ол экстремистік солшылдардың тактикасынан қорқыныш білді. 22 шілдеде 1789 жылы оның досы Бертье ағымдағы ашаршылыққа жауапты деп танылды және оны көшеде тартып өлтірді. Қауіпті сезіне, Бруссонет Парижден қашып кетті. 1792 жылы ол Монпельеде паналады, бірақ федерализмде айыпталып түрмеге қамалды. Ол онда бірнеше күн ғана отырды, бірақ бостандығы босатылғаннан кейін де осал болды. Содан кейін ол Монпельеден Пиреней-Ориенталь армиясындағы дәрігер әрі ағасы Викторға қосылу үшін Багнер-де-Бигорге кетті. 19 шілдеде 1794 жылы ол испан шекарасын кесіп өтті. Бруссонет Мадридте Касимиро Гомес Ортега (1741–1818) және Антонио Хосе Каваниллес (1745–1804) ботаниктері, Хересте Гордон және Лиссабонда Хосе Франсиско Коррейя да Серра (1750–1823) жылы қабылдады. Бэнкс та байланысын жалғастырып, оған қаржылық көмек көрсетті. Бірақ Испанияға бұрын эмиграциялаған француз азаматтары оны революционер деп қарады. Симпсонмен, Гибралтардағы американ консулымен достық қарым-қатынас орнатқаннан кейін, Бруссонет оның флорасын зерттеу үшін Мароккоға дипломатиялық миссияда дәрігер ретінде онымен бірге жүрді. 1795 жылы ол Францияға оралғанда, Бруссонеттің аты саяси қашқын тізімінен алынып, ол өзінің мүлкіне қайта ие болды. 1796 жылы Институтка сайланғаннан кейін, ол Мароккоға оралып зерттеулерін жалғастыру ниетін білдіре, Институт саяхатшысы болып тағайындалуын сұрады. 1797 жылы ол Могадорда вице-консулы болып тағайындалды. Ол өсімдіктер мен жануарларды жинау және сипаттау жұмысын, сондай-ақ консулдық міндеттерін атқаруын жалғастырды. 1798 жылы Ортега Бруссонеттің құрметіне Fabaceae тұқымдасының Broussonetia туысын құруға тырысты, бірақ ол қабылданбады (қазір Sophora). 1799 жылы Шарль Луи Л’Эритиер де Брутель (1746–1800) Бруссонеттің құрметіне Broussonetia туысын (Moraceae тұқымдасы, Moreae тайпасы) сәтті құрды. 1799 жылы Могадорда оба қаупі туды. 8 шілдеде Бруссонет отбасымен бірге Канар аралдарына теңіз саяхаты жасады, онда ол коммерциялық қатынастар жөніндегі комиссар болды. Ол жинау және байқауларын жалғастырып, Каваниллес, Л’Эритиер және Гумбольдтқа жазды. Жергілікті биліктер оған саяхаттауға тыйым салғанда, Бруссонет лауазымынан кетуге шешім қабылдады. Ол Канар аралдарына жіберуді сұрады, онда ол ботаникалық бақ құруды үміттенеді. Шапталь, сол кездегі ішкі істер министрі, жас туысының өтінімін қолдады және Бруссонет 15 қазан күні 1802 жылы Канар аралдарына коммерциялық қатынастар жөніндегі комиссар болып тағайындалды. Ол осы жаңа міндетке дайындалу үшін 1803 жылы Францияға оралды, бірақ Шапталь ойын өзгерткенін және оны Гуанның орнына Монпелье медицина мектебінің профессоры еткенін білді. Оқыту міндеттерінен басқа, Бруссонеттің жаңа лауазымы, Монпелье өсімдіктер бағының директоры, оған ботаникалық бақтарды басқаруды тапсырды. Ол оның бұрынғы орналасуын қалпына келтірді және Шаптальдың қаржылық көмегімен оранжерея салды, көлдер қазды және коллекцияларды кеңейтті, оның ...

Аударма (неміс тілінен)

Иоганн Рейнхольд Форстер, Histoire des découvertes et des voyages faits dans le Nord, Париж: Куше, 1788, 2 том. 1-том онлайн 2-том онлайн.