Кіріспе
1991–2002 жылдар аралығында Батыс Африкадағы соғыс
SLA (before and after the AFRC)
CDF (Kamajors, Tamaboros, Kapras, etc.) Наёмники в Сьерра Леоне
(2000–2002)ECOMOG forces (1998–2000) Executive Outcomes (1995–1996)Supported by: UNAMSIL
(1999–2005)
(1999–2005)
| combatant2 = RUF AFRC (1997–2002)West Side Boys (1998–2000) Liberia (1997–2002)
NPFL (1991–2002)
Наёмники в Сьерра Леоне
Supported by:
| commander1 = Joseph Saidu Momoh Valentine Strasser Julius Maada Bio Ahmad Tejan Kabbah Samuel Hinga Norman Yahya Kanu Solomon Musa Moinina Fofana Allieu Kondewa Tony Blair David Richards Lansana Conté Maxwell Khobe Vijay Jetley Daniel Opande
| commander2 = Foday Sankoh Sam Bockarie Issa Sesay Augustine Gbao Johnny Paul Koroma Foday Kallay Charles Taylor Benjamin Yeaten
| strength1 = ~4,000 government soldiers and militiamen (1999) ECOMOG: ~700 Nigerian soldiers 6,000 UNAMSIL soldiers, 260 military observers, 4 Russian Mil Mi 24s (1999) ~4,500 deployed into theatre (1,300 ashore)
| strength2 = ~20,000 rebels (1999)
| casualties3 = 50,000 deaths2.5 million displaced internally and externally up to 70,000, casualties in total; an estimated 2.5 million people were displaced during the conflict. By the end of 1993, the Sierra Leone Army (SLA) had succeeded in pushing the RUF rebels back to the Liberian border, but the RUF recovered and fighting continued. In March 1995, Executive Outcomes (EO), a South Africa based private military company, was hired to repel the RUF. Sierra Leone installed an elected civilian government in March 1996, and the retreating RUF signed the Abidjan Peace Accord. Under UN pressure, the government terminated its contract with EO before the accord could be implemented, and hostilities recommenced. In May 1997, a group of disgruntled SLA officers staged a coup and established the Armed Forces Revolutionary Council (AFRC) as the new government of Sierra Leone. The RUF joined with the AFRC to capture the capital city, Freetown, with little resistance. The new government, led by Johnny Paul Koroma, declared the war over. A wave of looting, rape, and murder followed the announcement. As the UN mission began to fail, the United Kingdom declared its intention to intervene in the former colony and Commonwealth member in an attempt to support the severely weak government of President Ahmad Tejan Kabbah. With help from a renewed UN mandate and Guinean air support, the British Operation Palliser finally defeated the RUF, retaking control of Freetown. On 18 January 2002, President Kabbah declared the Sierra Leone Civil War over.
SLA (АФРК-ға дейін және кейін)
CDF (Камажорлар, Тамаборостар, Капрастар және т.б.) Сьерра-Леонедегі жалдамалы әскерлер
(2000–2002) ECOMOG күштері (1998–2000) Executive Outcomes (1995–1996) Қолдау: UNAMSIL
SLA (before and after the AFRC)
CDF (Kamajors, Tamaboros, Kapras, etc.) Наёмники в Сьерра Леоне
(2000–2002)ECOMOG forces (1998–2000) Executive Outcomes (1995–1996)Supported by: UNAMSIL
(1999–2005)
(1999–2005)
| combatant2 = RUF AFRC (1997–2002)West Side Boys (1998–2000) Liberia (1997–2002)
NPFL (1991–2002)
Наёмники в Сьерра Леоне
Supported by:
| commander1 = Joseph Saidu Momoh Valentine Strasser Julius Maada Bio Ahmad Tejan Kabbah Samuel Hinga Norman Yahya Kanu Solomon Musa Moinina Fofana Allieu Kondewa Tony Blair David Richards Lansana Conté Maxwell Khobe Vijay Jetley Daniel Opande
| commander2 = Foday Sankoh Sam Bockarie Issa Sesay Augustine Gbao Johnny Paul Koroma Foday Kallay Charles Taylor Benjamin Yeaten
| strength1 = ~4,000 government soldiers and militiamen (1999) ECOMOG: ~700 Nigerian soldiers 6,000 UNAMSIL soldiers, 260 military observers, 4 Russian Mil Mi 24s (1999) ~4,500 deployed into theatre (1,300 ashore)
| strength2 = ~20,000 rebels (1999)
| casualties3 = 50,000 deaths2.5 million displaced internally and externally up to 70,000, casualties in total; an estimated 2.5 million people were displaced during the conflict. By the end of 1993, the Sierra Leone Army (SLA) had succeeded in pushing the RUF rebels back to the Liberian border, but the RUF recovered and fighting continued. In March 1995, Executive Outcomes (EO), a South Africa based private military company, was hired to repel the RUF. Sierra Leone installed an elected civilian government in March 1996, and the retreating RUF signed the Abidjan Peace Accord. Under UN pressure, the government terminated its contract with EO before the accord could be implemented, and hostilities recommenced. In May 1997, a group of disgruntled SLA officers staged a coup and established the Armed Forces Revolutionary Council (AFRC) as the new government of Sierra Leone. The RUF joined with the AFRC to capture the capital city, Freetown, with little resistance. The new government, led by Johnny Paul Koroma, declared the war over. A wave of looting, rape, and murder followed the announcement. As the UN mission began to fail, the United Kingdom declared its intention to intervene in the former colony and Commonwealth member in an attempt to support the severely weak government of President Ahmad Tejan Kabbah. With help from a renewed UN mandate and Guinean air support, the British Operation Palliser finally defeated the RUF, retaking control of Freetown. On 18 January 2002, President Kabbah declared the Sierra Leone Civil War over.
(1999–2005)
(1999–2005)
SLA (before and after the AFRC)
CDF (Kamajors, Tamaboros, Kapras, etc.) Наёмники в Сьерра Леоне
(2000–2002)ECOMOG forces (1998–2000) Executive Outcomes (1995–1996)Supported by: UNAMSIL
(1999–2005)
(1999–2005)
| combatant2 = RUF AFRC (1997–2002)West Side Boys (1998–2000) Liberia (1997–2002)
NPFL (1991–2002)
Наёмники в Сьерра Леоне
Supported by:
| commander1 = Joseph Saidu Momoh Valentine Strasser Julius Maada Bio Ahmad Tejan Kabbah Samuel Hinga Norman Yahya Kanu Solomon Musa Moinina Fofana Allieu Kondewa Tony Blair David Richards Lansana Conté Maxwell Khobe Vijay Jetley Daniel Opande
| commander2 = Foday Sankoh Sam Bockarie Issa Sesay Augustine Gbao Johnny Paul Koroma Foday Kallay Charles Taylor Benjamin Yeaten
| strength1 = ~4,000 government soldiers and militiamen (1999) ECOMOG: ~700 Nigerian soldiers 6,000 UNAMSIL soldiers, 260 military observers, 4 Russian Mil Mi 24s (1999) ~4,500 deployed into theatre (1,300 ashore)
| strength2 = ~20,000 rebels (1999)
| casualties3 = 50,000 deaths2.5 million displaced internally and externally up to 70,000, casualties in total; an estimated 2.5 million people were displaced during the conflict. By the end of 1993, the Sierra Leone Army (SLA) had succeeded in pushing the RUF rebels back to the Liberian border, but the RUF recovered and fighting continued. In March 1995, Executive Outcomes (EO), a South Africa based private military company, was hired to repel the RUF. Sierra Leone installed an elected civilian government in March 1996, and the retreating RUF signed the Abidjan Peace Accord. Under UN pressure, the government terminated its contract with EO before the accord could be implemented, and hostilities recommenced. In May 1997, a group of disgruntled SLA officers staged a coup and established the Armed Forces Revolutionary Council (AFRC) as the new government of Sierra Leone. The RUF joined with the AFRC to capture the capital city, Freetown, with little resistance. The new government, led by Johnny Paul Koroma, declared the war over. A wave of looting, rape, and murder followed the announcement. As the UN mission began to fail, the United Kingdom declared its intention to intervene in the former colony and Commonwealth member in an attempt to support the severely weak government of President Ahmad Tejan Kabbah. With help from a renewed UN mandate and Guinean air support, the British Operation Palliser finally defeated the RUF, retaking control of Freetown. On 18 January 2002, President Kabbah declared the Sierra Leone Civil War over.
| қарсыласушы2 = RUF AFRC (1997–2002) West Side Boys (1998–2000) Либерия (1997–2002) NPFL (1991–2002) Сьерра-Леонедегі жалдамалы әскерлер Қолдау:
| командир1 = Джозеф Саиду Момох Валентин Страссер Джулиус Маада Био Ахмад Тежан Кабба Самуил Хинга Норман Яхья Кану Соломон Муса Моинина Фофана Аллиу Кондева Тони Блэр Дэвид Ричардс Лансана Конте Максвелл Кхобе Виджай Джетли Дэниел Опанде
| командир2 = Фодай Санко Сам Бокарие Исса Сесай Огустин Гбао Джонни Пол Корома Фодай Каллай Чарльз Тейлор Бенджамин Йеатен
| күші1 = ~4,000 үкіметтік әскер және жасақтары (1999) ECOMOG: ~700 Нигериялық әскер 6,000 UNAMSIL әскері, 260 әскери байқаушы, 4 Ресейлік Ми-24 тікұшағы (1999) ~4,500 театрға орналастырылды (1,300 жағаға түсірілді)
| күші2 = ~20,000 көтерілісшілер (1999)
| қазалар3 = 50,000 қаза болды, 2.5 миллион адам ішкі және сыртқы жерлерге көшірілді, жалпы қазалар саны 70,000-ға дейін жетеді; қақтығыс кезінде шамамен 2.5 миллион адам көшірілді. 1993 жылдың соңына қарай Сьерра-Леоне армиясы (SLA) RUF көтерілісшілерін Либерия шекарасына итеріп жіберді, бірақ RUF қалпына келді және шайқас жалғасты. 1995 жылдың наурыз айында Оңтүстік Африкадағы жеке әскери компания Executive Outcomes (EO) RUF-ты қайтару үшін жалданады. Сьерра-Леоне 1996 жылдың наурыз айында сайланған азаматтық үкіметті орнатты, ал шегініп қалған RUF Абиджан бейбіт келісіміне қол қойды. БҰҰ қысымымен үкімет келісімді жүзеге асырмас бұрын EO-мен келісімшартты бұзды және қақтығыс қайта басталды. 1997 жылдың мамыр айында наразы SLA офицерлерінің тобы төңкеріс жасап, Сиерра-Леоненің жаңа үкіметі ретінде Қарулы Күштер Революциялық Кеңесін (AFRC) құрды. RUF, AFRC-мен бірігіп, астана Фритаунды аз қарсылықпен басып алды. Джонни Пол Корома басқаратын жаңа үкімет соғыстың аяқталғанын жариялады. Бұл хабардан кейін тонау, зорлау және кісі өлтіру оқиғалары көбейді. БҰҰ миссиясы сәтсіздікке ұшыраған кезде Ұлыбритания бұрынғы колониясы және Достастық мүшесіне президент Ахмад Тежан Каббаның нашар үкіметін қолдауға ниеттенгенін мәлімдеді. Жаңа БҰҰ мандаты мен Гвинеяның әуе көмегімен британдық "Паллизер" операциясы ақыры RUF-ты жеңіп, Фритаунды қайта басып алды. 2002 жылдың 18 қаңтарында президент Кабба Сьерра-Леонедегі азамат соғысының аяқталғанын жариялады.
SLA (before and after the AFRC)
CDF (Kamajors, Tamaboros, Kapras, etc.) Наёмники в Сьерра Леоне
(2000–2002)ECOMOG forces (1998–2000) Executive Outcomes (1995–1996)Supported by: UNAMSIL
(1999–2005)
(1999–2005)
| combatant2 = RUF AFRC (1997–2002)West Side Boys (1998–2000) Liberia (1997–2002)
NPFL (1991–2002)
Наёмники в Сьерра Леоне
Supported by:
| commander1 = Joseph Saidu Momoh Valentine Strasser Julius Maada Bio Ahmad Tejan Kabbah Samuel Hinga Norman Yahya Kanu Solomon Musa Moinina Fofana Allieu Kondewa Tony Blair David Richards Lansana Conté Maxwell Khobe Vijay Jetley Daniel Opande
| commander2 = Foday Sankoh Sam Bockarie Issa Sesay Augustine Gbao Johnny Paul Koroma Foday Kallay Charles Taylor Benjamin Yeaten
| strength1 = ~4,000 government soldiers and militiamen (1999) ECOMOG: ~700 Nigerian soldiers 6,000 UNAMSIL soldiers, 260 military observers, 4 Russian Mil Mi 24s (1999) ~4,500 deployed into theatre (1,300 ashore)
| strength2 = ~20,000 rebels (1999)
| casualties3 = 50,000 deaths2.5 million displaced internally and externally up to 70,000, casualties in total; an estimated 2.5 million people were displaced during the conflict. By the end of 1993, the Sierra Leone Army (SLA) had succeeded in pushing the RUF rebels back to the Liberian border, but the RUF recovered and fighting continued. In March 1995, Executive Outcomes (EO), a South Africa based private military company, was hired to repel the RUF. Sierra Leone installed an elected civilian government in March 1996, and the retreating RUF signed the Abidjan Peace Accord. Under UN pressure, the government terminated its contract with EO before the accord could be implemented, and hostilities recommenced. In May 1997, a group of disgruntled SLA officers staged a coup and established the Armed Forces Revolutionary Council (AFRC) as the new government of Sierra Leone. The RUF joined with the AFRC to capture the capital city, Freetown, with little resistance. The new government, led by Johnny Paul Koroma, declared the war over. A wave of looting, rape, and murder followed the announcement. As the UN mission began to fail, the United Kingdom declared its intention to intervene in the former colony and Commonwealth member in an attempt to support the severely weak government of President Ahmad Tejan Kabbah. With help from a renewed UN mandate and Guinean air support, the British Operation Palliser finally defeated the RUF, retaking control of Freetown. On 18 January 2002, President Kabbah declared the Sierra Leone Civil War over.
Саяси тарих
1961 жылы Сьерра-Леоне Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. 1964 жылы Сьерра-Леоненің алғашқы премьер-министрі сэр Милтон Маргай қайтыс болғаннан кейінгі жылдары елдегі саясат жемқорлық, басқарудағы нашарлық және сайлаудағы зорлық-зомбылықпен сипатталды. Бұл азаматтық қоғамның әлсіреуіне, білім беру жүйесінің құлдырауына әкелді және 1991 жылға қарай наразылық білдірген жастардың бір толық буыны Революциялық Біріккен Фронттың (RUF) бүлікшіл үндеуіне қызығушылық танытып, ұйымға қосылды. Альберт Маргай, өзінің жартылай ағасы Милтоннан өзгеше, мемлекетті халықтың қорғаушысы деп емес, жеке пайда мен өзін-өзі дәріптеу құралы ретінде қарастырды және тіпті өзінің билігіне нұқсан келтіретін көп партиялық сайлауды тоқтату үшін әскери күштерді пайдаланды. 1968 жылы Сиака Стивенс саясатқа қадам басқанда Сьерра-Леоне конституциялық демократиялық мемлекет еді. Ал ол 17 жылдан кейін қызметтен кеткенде, Сьерра-Леонеде бір партиялық жүйе орнады. Стивенстің билігі кезінде, кейде "17 жылдық саранчалар апаты" деп аталатын, мемлекеттік институттардың бәрі жойылды және бұрмаланды. Парламент әлсіретілді, судьяларға пара берілді, ал қазына ішкі топтарды қолдаған жобаларды қаржыландыру үшін толықтай құрдымға кетті. Стивенс өзінің қарсыластарын ықпал етуге тырысқанда, көбінесе мемлекеттік санкциямен жаза тартқызып немесе елден қуғынға шығарды. 1985 жылы Стивенс қызметтен кетіп, елдің ең жоғары лауазымын ең нашар басшы ретінде танылған генерал-майор Джозеф Момохқа тапсырды, ол бұрынғы жағдайды сақтап қалды. Инфрақұрылым мен қоғамдық мораль нашарлаған сайын, Сьерра-Леоненің кәсіби білімі бар көптеген азаматтары елден кетуге мәжбүр болды. 1991 жылға қарай Сьерра-Леоне алмаз, алтын, боксит, рутил, темір кені, балық, кофе және какао сияқты мол табиғи ресурстарына қарамастан, әлемдегі ең кедей елдердің бірі ретінде танылды.
Алмаздар мен "ресурс қарғысы"
Шығыс және Оңтүстік Сьерра-Леоне аудандары, ең әйгілісі Коно және Кенема аудандары, аллювиалды алмастарға бай, және одан да маңыздысы, кез келген адам қазық салып, іріктегішпен және көлік құралымен оңай қол жеткізе алады. 1930 жылдардың басында табылып, бері алмастар қажетті мемлекеттік қызметтерге, институттарға және инфрақұрылымға зиян келтіре отырып, жемқорлық пен жеке байып алудың үзіліссіз үлгісін қаржыландыруда маңызды рөл атқарды. Табиғи ресурстары мол елдерде экономикалық даму деңгейі төмендеуі «ресурс қарғысы» деп аталады. Сьерра-Леонеде алмастардың болуы бірнеше жолмен азаматтық соғысқа шақырды және оған себеп болды. Біріншіден, алмаз өндіруден түсетін пайданың теңсіздігі қарапайым Сьерра-Леоне азаматтарын наразылыққа толтырды. Стивенс үкіметі кезінде Ұлттық алмаз өндіру корпорациясының (ДИМИНКО деп белгілі) кірістері – үкімет пен De Beers бірлескен кәсіпорны – Стивенстің және оған жақын үкімет пен бизнес элитасының мүшелерінің жеке баюына жұмсалды. 1984 жылы De Beers бұл жобадан шыққаннан кейін, үкімет алмаз өндіру аймақтарына тікелей бақылауын жоғалтты. 1980 жылдардың соңына қарай Сьерра-Леонедегі алмастардың көбі заңсыз жолмен тасымалданды және саудаланды, кірістер тікелей жеке инвесторлардың қолына түсті. Осы кезеңде алмаз саудасын ливандық саудагерлер, ал кейін (Момох үкіметінің қолдауынан кейін) Антверпендегі халықаралық алмаз нарықтарымен байланысы бар израильдіктер басып алды. Момо алмаз өндіру секторындағы контрабанда мен жемқорлықты азайтуға тырысты, бірақ заңды орындауға қажетті саяси күші болмады. Алмаздар сонымен қатар RUF көтерілісшілерін қаруландыруға көмектесті, олар аллювиалды алмаз кендерінен жиналған қаражатты көрші Гвинея, Либерия және тіпті SLA әскерлерінен қару-жарақ пен оқ-дәрі сатып алуға пайдаланды. Бірақ алмаздар мен соғыс арасындағы ең маңызды байланыс – оңай өндірілетін алмастар зорлық-зомбылыққа түрткі болды. Коно сияқты маңызды кен аудандарын бақылауда ұстау үшін мыңдаған бейбіт тұрғындар шығарылып, осы маңызды экономикалық орталықтардан алыс ұсталды. Алмаздар маңызды ынталандырушы және қолдаушы фактор болғанымен, Сьерра-Леоне азамат соғысынан пайда табудың басқа да жолдары болды. Мысалы, кейбір аймақтарда алтын өндіру кең таралған. Көбінесе мәжбүрлі еңбекпен шаруашылық өнімдерін өндіру де болды. Сьерра-Леоне азамат соғысы кезінде тонау тек алмаздармен ғана шектелмей, сонымен қатар ақша, тұрмыстық заттар, азық-түлік, мал, көліктер және халықаралық гуманитарлық көмектер де тоналды. Егістік жері жоқ Сьерра-Леоне азаматтары үшін көтерілісшілерге қосылу – өлтіруші күшпен мүлікті тартып алу мүмкіндігі болды. Бірақ азамат соғысының себебін толығымен аллювиалды алмаз кендерінен түсетін экономикалық пайда үшін болған қақтығысқа байланысты деп айтуға болмайды, өйткені соғысқа дейінгі наразылықтар мен ренжістер тек алмаз секторымен ғана шектелмеді. Жиырма жылдан астам жалпы басқарудың нашарлығы, кедейлік, жемқорлық және қанау RUF-тің өрлеуіне жағдай жасады, өйткені қарапайым халық өзгерістерге ұмтылды.
Көтерілісшілердің демографиялық рекруттары
Бірінші Либериялық азаматтық соғыстың салдарынан 80 000 босқын көршілес Либериядан Сьерра-Леоне – Либерия шекарасына қашып өтті. Бұл қоныс аударған халық, көбінесе балалардан құралған, басып кірген көтерілісші әскерлер үшін құнды активке айналды, себебі босқындар мен ұстау орталықтары, бастапқыда Либериядан қоныс аударғандармен, кейін Сьерра-Леонеліктермен толтырылып, RUF-тың көтерілісіне адам күшін жинауға көмектесті. RUF босқындарды пайдаланды, олар тасталып, ашқандықтан және медициналық көмекке зәру болғандықтан, оларға тағам, баспана, медициналық қызмет, сондай-ақ тонаудан және кен өндіруден түсетін пайданы қолдаудың орнына ұсынды. Бұл жалдау әдісі көбінесе RUF үшін сәтсіз аяқталған кезде, жастарды қару қолдану арқылы RUF қатарына қосуға мәжбүр етті. Көптеген бала-әскерлер күштеп қатарына қосылғаннан кейін, азаматтық соғыстың нәтижесінде заңның жоқтығы зорлық-зомбылық арқылы өзін-өзі күшейтуге бірегей мүмкіндік беретінін түсініп, көтерілісшілерді қолдауын жалғастырды.
Ливияның қару-жарақ саудасындағы рөлі
Муамар әл-Қаддафи Чарльз Тейлорды оқытып, қолдады. Қаддафи сонымен қатар Революциялық Біріккен фронттың негізін қалаушы Фодэй Санкохқа да көмектесті. Ресейлік бизнесмен Виктор Бут Чарльз Тейлорға Сьерра-Леонеде пайдалану үшін қару-жарақ жеткізіп, оның операциялары туралы кездесулер өткізді.
SLA жауабы және "Собельс"
Алғашқы көтерілісті 1991 жылдың бірінші жартысында оңай басып тастауға болатын еді. Бірақ RUF – сандар жағынан кем және бейбіт тұрғындарға өте қатыгез болғанына қарамастан – жыл соңына қарай елдің маңызды бөлігін бақылап алды. SLA-ның да осыған ұқсас жаман әрекеттері осы нәтижеге жол ашты.
Собельдер
SLA-ның ұятты әрекеттері көптеген бейбіт тұрғындардың наразылығына алып келді және кейбір Сьерра-Леонеліктерді көтерілісшілерге қосылуға мәжбүр етті. Мораль төмендеп, азық-түлік одан да азайғандықтан, көптеген SLA сарбаздары олармен күресудің орнына, көтерілісшілермен бірігіп, елді мекендердегі бейбіт азаматтарды тонау арқылы өмірін жақсарта алатынын түсінді.
Камайорлардың өрлеуі
Камажорлар – халықтық жасақ күші болғандықтан, таныс аумақта жасырын түрде әрекет етіп, шабуылдайтын үкіметтік әскерлер мен RUF тобына елеулі кедергі келтірді. Қоныс аударған және қорғаусыз қалған Сьерра-Леондықтар үшін Камажорларға қосылу – SLA-ның тиімсіздігі және бүлікші жаумен тым жақын байланысы салдарынан отбасы мен үйді қорғау үшін қару көтерудің бір жолы болды. Камажорлар үкіметтік және RUF күштерімен қақтығысты, сондай-ақ ауылдарды тонаған үкіметтік сарбаздар мен көтерілісшілерге қарсы күресте маңызды рөл атқарды. Камажорлардың жетістіктері олардың қатарын кеңейту туралы ұсыныстарға әкелді, көше тобының мүшелері мен дезертирлер де осы ұйымға қосылды. Дегенмен, қақтығыстың соңына қарай Камажорлар жемқорлыққа салынып, қорқыту, кісі өлтіру және адам ұрлау сияқты қылмыстарға қатысты.
Уақытша ұлттық басқару кеңесі
Бір жыл ішінде RUF шабуылдары тоқтап қалды, бірақ олар Шығыс және Оңтүстік Сьерра-Леонедегі ірі аумақтарды әлі де бақылауда ұстады, көптеген ауылдарды қорғанышсыз қалдырды, сонымен қатар азық-түлік және үкіметтік алмаз өндірісін бұзды. Көп ұзамай үкімет мемлекеттік қызметкерлерге де, SLA-ға да жалақы төлей алмай қалды. Осының салдарынан Момох режимі қалған сенімін жоғалтты, ал капитан Валентин Штрассер басқаратын наразы кіші офицерлер тобы 1992 жылдың 29 сәуірінде Момохты құлатты. Штрассер төңкерісті және Уақытша Ұлттық Басқару Кеңесін (ҰҰБК) құруды жемқор Момох режиміне, экономиканы жаңғыртуға, Сьерра-Леоне халқын қамтамасыз етуге және бүлікші басқыншыларды ығыстыруға қабілетсіздігімен қатыстырып ақтады. ҰҰБК төңкерісі халық арасында кең қолдауға ие болды, себебі ол Сьерра-Леонеге бейбітшілік әкелуге уәде берді. Бірақ ҰҰБК-ның уәдесі ұзаққа созылмады. 1993 жылдың наурыз айында Нигериядан келген ECOMOG әскерлерінің көмегімен SLA Коиду және Коно алмаз аймақтарын қайта басып алып, RUF-ті Сьерра-Леоне – Либерия шекарасына дейін ығыстырды. RUF жабдықтау мәселелеріне тап болды, себебі Либериядағы Біріккен Азаттық Қозғалысының (ULIMO) табыстары Чарльз Тейлордың NPFL-інің RUF-пен сауда жасау мүмкіндігін шектеді. 1993 жылдың соңында көптеген сарапшылар соғыс аяқталды деп ойлады, өйткені Сьерра-Леоне армиясы алғаш рет шығыс және оңтүстік кен аймақтарында бекініп алды. Алайда, жоғары лауазымды үкімет шенеуніктері SLA әскерлерінің жағдайына немқұрайды қарағандықтан, майдан шебіндегі әскерлер нашар жағдайларына наразы болып, Сьерра-Леоненің бай табиғи ресурстарын жеке пайдалануға көшті. Бұл аллювиалды алмаздарды, сондай-ақ қарақшылықты және «сату ойыны» деп аталатын тактиканы қамтыды, онда үкімет әскерлері қаладан шығып кететін, бірақ ақшаға сату үшін көшпелі бүлікшілерге қару-жарақ пен оқ-дәрі қалдыратын.
Атқарушылық нәтижелер
1995 жылдың наурыз айында, Фритаун қаласынан жиырма шақырым қашықтықта RUF күштері орналасқанда, Оңтүстік Африкадан келген жеке әскери компания Executive Outcomes (EO) Сьерра-Леонеге келді. Үкімет EO-ға айына 1,8 миллион доллар төледі (негізінен Халықаралық валюта қоры қаржыландырды), үш мақсатты орындау үшін: алмаз және минералдық кен орындарын үкіметке қайтару, RUF штаб-пәтерін анықтап жою және Сьерра-Леоне азаматтарын Сьерра-Леоне үкіметін қолдауға шақыратын тиімді үгіт-насихат жүргізу. Harper’s Magazine бұл даулы жасақты бұрынғы тыңшылар, саботаждер мен тәжірибелі партизандардың жиынтығы деп сипаттады, олардың көпшілігі Оңтүстік Африканың ең танымал қарсы бүлік бөлімдерінде он бес-жиырма жыл қызмет еткен. Әскери күш ретінде EO өте тиімді болды және RUF-ке қарсы сәтті қарсы бүлік операциясын жүргізді. Он күннің ішінде EO күштері RUF күштерін елдің ішкі аймағына 96 шақырымға дейін ықпалдық етуге қол жеткізді. Екінші шабуыл провинциялық астананы және Сьерра-Леонедегі ең ірі қаланы басып алып, Бо қаласының жанындағы RUF-тің негізгі базасын жойды, нәтижесінде RUF жеңілгенін мойындап, 1996 жылдың 30 қарашасында Кот-д'Ивуардың Абиджан қаласында Абиджан бейбіт келісіміне қол қойды. Бұл салыстырмалы бейбітшілік кезең елде 1996 жылдың ақпан және наурыз айларында парламенттік және президенттік сайлаулар өткізуге мүмкіндік берді. Ахмад Тежан Каббах (Сьерра-Леоне халық партиясынан [SLPP]), 20 жылдан астам уақыт БҰҰ-да дипломат ретінде жұмыс істеген, президент сайлауында жеңіске жетті.
Абиджан бейбіт келісім
Абиджан бейбіт келісімі бейтарап бейбітшілік сақтау күштері келгеннен кейін бес апта ішінде Executive Outcomes әскерін елден шығаруды міндеттеді. Санкохтың келісімге ертерек қол қоюына кедергі келтірген басты мәселе – атысты тоқтатуды қадағалайтын бейбітшілдердің саны мен құрамы болды. Бұған қоса, Камаджордың шабуылдары тоқтамады және демобилизациядан кейін жазалау трибуналдары болатын деген қорқыныш көптеген көтерілісшілерді нашар жағдайына қарамастан орман-тоғайда қалдырды. Дегенмен, 1997 жылдың қаңтарында Халықаралық валюта қорының шығындарды азайту талаптарына бағынып, Кабах үкіметі бейтарап бақылау күштері келмей тұрып-ақ Executive Outcomes-қа елден кетуге бұйрық берді.
АФРК/РУФ төңкерісі және үкіметаралық аралық
Executive Outcomes кеткеннен кейін Кабах үкіметінің беделі төмендеді, әсіресе SLA мүшелері арасында, олар бір жағынан RUF-тан, екінші жағынан тәуелсіз, бірақ үкіметті қолдаған Камайорлардан көлеңкеде қалды. 1997 жылдың 25 мамырында наразылық білдірген SLA офицерлерінің тобы Фритаунның Падемба жолындағы түрмеден 600 тұтқынды босатып, қаруландырды. Тұтқындардың бірі, майор Джонни Пол Корома, төңкеріс жетекшісі болып шықты және Қарулы Күштер Революциялық Кеңесі (ҚКК) өзін Сьерра-Леоненің жаңа үкіметі деп жариялады. Содан кейін ҚКК/RUF бірлескен басшылығы соғыс жеңілгенін мәлімдеді, ал Фритаундағы азаматтарға қарсы тонау мен жазалаудың үлкен толқыны басталды (кейбір қатысушылары бұл операцияны «Өздеріңізді төлеңіз» деп атады). Президент Кабахты тек қана күзетшілері қоршап, тікұшақпен жақын орналасқан Гвинеяға жер аударылды. ҚКК хунтасына Сьерра-Леоне азаматтық қоғамының ұйымдасқан мүшелері, атап айтқанда кәсіподақтар, журналистер қауымдастықтары, әйелдер мен студенттер ұйымдары және басқалары қарсы шықты, себебі олардың зорлық-зомбылық әрекеттерінен ғана емес, сонымен қатар баспасөз бостандығы мен азаматтық құқықтарға жасаған саяси шабуылдарынан да наразылық білдірді. Төңкеріске халықаралық реакция да көбінесе теріс болды. БҰҰ және Африкалық Бірлік Ұйымы (АБҰ) төңкерісті айыптады, шетелдік үкіметтер өздерінің дипломаттары мен миссияларын Фритауннан шығарып алды (кейбір жағдайларда азаматтарды эвакуациялады), ал Сьерра-Леоненің Ұлттар Достастығындағы мүшелігі тоқтатылды. Батыс Африка мемлекеттерінің Экономикалық қауымдастығы (ЭКОУАС) да ҚКК төңкерісін айыптады және жаңа хунтадан билікті бейбіт түрде Кабах үкіметіне қайтаруды талап етті, әйтпесе санкциялар мен ЭКОМОГ күштерінің әскери қатысуын күшейтуге ұшырауы мүмкін еді. ЭКОМОГ-тың Сьерра-Леонедегі араласуы ҚКК/RUF көтерілісшілерін келіссөз үстеліне әкелді, нәтижесінде 1997 жылдың қазан айында Конакри бейбітшілік жоспары деп аталған алдын ала келісімге қол жеткізілді. Жоспарға келіскеніне қарамастан, ҚКК/RUF күресін жалғастырды. 1998 жылдың наурыз айында ҚКК-ның бекінген позицияларын жеңіп, ЭКОМОГ күштері астананы қайтарып алып, Кабах үкіметін қайта орнатты, бірақ көтерілісшілерді одан әрі мазаламастан қашуға рұхсат берді. Фритауннан тыс аймақтарда бейбітшілік орнату әлдеқайда қиын болды. Жағдайдың нашарлығы, қолдау ұшақтарының жетіспеуі және кек қайтаруға ұмтылған көтерілісшілердің салдарынан ЭКОМОГ-тың шабуылы Фритаунның сыртында тоқтап қалды. ЭКОМОГ күштері бірнеше әлсіздіктерге тап болды, ең маңыздысы – нашар басқару және бақылау, төменгі моральдық көрсеткіштер, көтеріліске қарсы күрес бойынша нашар дайындық, жеткіліксіз әскери күш, шектеулі әуе және теңіз қабілеті және қаржыландырудың жетіспеуі. ҚКК/RUF көтерілісшілеріне қарсы тұра алмай, Кабах үкіметі 1999 жылдың шілдесінде Ломе бейбіт келісімінде маңызды уақыттарға ие болды.
Ломде бейбіт келісім
Нигерияның ЭКОМОГ күштерін қайтарып алуы тиіс екенін, бірақ RUF-ке қарсы тактикалық жеңіске жетпегенін ескерсек, халықаралық қауымдастық AFRC/RUF көтерілісшілері мен Каббах үкіметі арасында келіссөздерді ілгерілету үшін дипломатиялық жолмен араласты. 1999 жылдың 7 шілдесінде қол қойылған Ломе бейбіт келісімі Санкохтың мемлекетке қарсы жасаған қылмысы үшін кешірілуіне, вице-президент лауазымына тағайындалуына және Сьерра-Леонедегі алмаз кендерін қадағалайтын комиссия төрағасы болуына байланысты даулы болып табылады. Қарсылығында, RUF-ке ЭКОМОГ пен Біріккен Ұлттар Ұйымының бастапқы билігімен халықаралық бейбітшілік сақтау күштерінің қадағалауымен әскерін демобилизациялау және қарусыздандыру бұйырылды. Ломе бейбіт келісіміне Сьерра-Леонеде де, халықаралық құқық қорғау ұйымдары да наразылық білдірді, себебі ол қатыгез RUF-тің қолбасшысы Санкохқа елдегі екінші ең жоғары лауазымды қызмет пен Сьерра-Леонедегі табысты алмаз кендерін бақылау құқығын берді. Қарусыздану, демобилизация және қайта интеграциялау лагерлері көтерілісші күштерді қаруларын тамақ, киім және баспанаға тікелей айырбастауға көндіру мақсатында құрылды. Алты апталық карантин кезеңінде бұрынғы жауынгерлерге қоғамға оралғаннан кейін бейбіт мамандыққа қолдануға болатын негізгі дағдылар оқытылды. 2001 жылдан кейін ДДР лагерлері тиімділігін арттырды және 2002 жылға қарай 45 000-нан астам қару жинады, 70 000-нан астам бұрынғы жауынгерді қабылдады.
UNAMSIL-тің іс-қимылы
1999 жылдың қазан айында БҰҰ Сьерра-Леонеде Біріккен Ұлттар Ұйымының миссиясын (БҰҰММСЛ) құрды. БҰҰММСЛ-дің басты мақсаты – қарусыздандыру процесіне көмектесу және Ломэ бейбіт келісімінде белгіленген талаптарды сақтауды қамтамасыз ету болды. Алғашқы көпұлтты күшке Үндістанның генерал-майтабасы Виджай Джетли басшылық етті. Кейін Джетли отставкаға кетіп, 2000 жылдың қараша айында оның орнына Кенияның генерал-лейтенанты Дэниел Опанде тағайындалды. Джетли БҰҰ миссиясының жоғары лауазымдарындағы Нигерияның саяси және әскери шенеуніктерін ұлттық мүдделерді қорғау үшін "бейбітшілікке саботаж жасау" деп айыптады және Нигерия армиясының командирлері RUF ұйымымен бірігіп алмастарды заңсыз қазып алғанын мәлімдеді. Нигерия армиясы генерал Джетлидің отставкасын талап етіп, онымен енді жұмыс істей алмайтындарын хабарлады. 2001 жылдың наурыз айында әскер саны 17 500-ге жеткізілді, сол кезде бұл БҰҰ-ның ең ірі әскерлік күші болды. БҰҰММСЛ күштері RUF ұйымын қайта қаруландырғаннан кейін, БҰҰММСЛ-дің кепілдіктерін және Сьерра-Леоне үкіметін сақтау үшін жаңа әскери араласу қажеттігі туды. Сенімсіз дереккөз: күні=2022 жылдың наурызы.
"Хукри" операциясы
"Хукри" операциясы – Үндістан, Непал, Гана, Ұлыбритания және Нигерия қатысқан, Сьерра-Леонедегі Біріккен Ұлттар Ұйымының көмек миссиясы (ЮНАМСИЛ) аясында жүзеге асырылған ерекше көпұлттық операция болды. Операцияның мақсаты – Қалайхундағы 5/8 Гуркха атқыштар (GR) жаяу әскер батальонының екі ротасын қоршап алған ҚХА қарулы жасақтарының екі айға созылған қоршауын бұзу, соғысқа араласып, оларды Дарудағы негізгі батальонмен қайта орналастыру еді. 75 күннен астам уақыт бойы RUF көтерілісшілерінің қоршауында қалған Гуркха атқыштар жасағының 223 адамын құтқару миссиясын жүргізу үшін майор (қазіргі подполковник) Хариндр Суд басқаратын 120-ға жуық арнайы күштер операторлары Нью-Делиден әуемен жеткізілді. Миссия толыққанды сәтті аяқталды, нәтижесінде барлық қоршалғандар аман-есен құтқарылды және RUF қатарынан жүздеген адам шығынға ұшырады. Бұл оқиғада Үндістан әскерлері БҰҰ-ның көпұлтты бейбітшілік күштерінің құрамында болды.
Ұлыбританияның араласуы
2000 жылдың мамыр айында жағдай осыншалық деңгейде нашарлап, британдық десантшылар шетелдік азаматтарды эвакуациялау және тәртіп орнату мақсатымен «Паллизер» операциясы аясында жұмылдырылды. Олар жағдайды тұрақтандырып, соғысты аяқтауға көмектескен атысты тоқтатуға ықпал етті. Бригадир Дэвид Ричардс басқаратын британдық күштер бастапқы мандатын кеңейтті, ол тек одақтас елдердің азаматтарын эвакуациялаумен шектелген еді, енді ЮНАМСИЛ-ді құлаудың алдынан құтқаруды мақсат етті. 2000 жылдың мамырындағы британдық әрекет кезінде елдің жартысы RUF бақылауында қалды. 1200 сарбаздық британдық құрлық әскері – әуе және теңіз күштерінің қолдауымен – билік тепе-теңдігін үкімет пайдасына өзгертіп, көтерілісшілер Фритауннан тыс аймақтардан оңай ығыстырылды.
Соғыстың аяқталуы
Азамат соғысының аяқталуына бірнеше фактор себеп болды. Біріншіден, Гвинеяның шекара арқылы жасаған бомбалау шабуылдары, Гвинеялық оппозициямен бірлесіп жұмыс істейтін RUF пайдаланған базалар деп саналатын ауылдарға қарсы, көтерілісшілерді таратуда өте тиімді болды. РУФ-тың аз ғана қарсылық көрсетуіне себеп болған тағы бір фактор – Либерия үкіметінен RUF-тың барлық мүшелерін қуу, оларға қаржылық қолдау көрсетуді тоқтату және заңсыз алмаз саудасын тоқтату талап еткен БҰҰ-ның жаңа қаулысы. Соңында, RUF ыдырап бара жатқандықтан және күшті қарсыластың алдында қауіпсіздік сезіміне толы болған Камайорлар, бұрынғыдай зорлық-зомбылықты тудыра алмады. Арқасы қабырғаға тиеп, халықаралық қолдаусыз қалған RUF күштері бірнеше апта ішінде жаңа бейбіт келісімге қол қойды. 2002 жылдың 18 қаңтарында президент Кабба 11 жылға созылған Сьерра-Леоне азамат соғысының ресми түрде аяқталғанын жариялады. Көптеген есептер бойынша, соғыс кезінде 50 000-нан астам адам қаза тапты. Сансыз көп адамдар соғысқа қатысушылардың ашкөз және әдепсіз мінез-құлқының құрбаны болды. 2002 жылдың мамыр айында президент Кабба және оның SLPP партиясы президенттік және парламенттік сайлауда үлкен жеңіске жетті. Кабба бес жылдық мерзімге қайта сайланды. RUF-тың саяси қанаты – Революциялық Біріккен майдан партиясы (РБМП) парламентте бірде-бір орын жеңіп ала алмады. Сайлаулар бұрмалаушылықтармен және алаяқтық туралы айыптаулармен өтті, бірақ бұл нәтижеге елеулі әсер етпеді.
Азаматтарды жаппай өлтіру
1999 жылы Фритаунда болған қырғын ең қорқынышты жаппай өлтіру болып саналады. Бұл 1999 жылдың қаңтар айында «Тірі нәрсе қалмасын» операциясы деген атпен белгілі болған қанды шабуыл кезінде AFRC/RUF Фритаунға шабуыл жасады, көтерілісшілер үйлерге кіріп, тонады, зорлады және кемсітпей кісі өлтірді. Human Rights Watch ұйымының баяндамасында осы шабуыл кезінде жасалған қасіреттер жазылған. Баяндамада 7000-нан астам адамның қаза тапқаны, олардың кем дегенде жартысы бейбіт азаматтар екені айтылған. Көзі куәгер болғандардың баяндамаларында қорқынышты зұлымдықтар сипатталған, мысалы, адамдарды үйлеріне қамап тірідей өртеп жіберу, бейбіт азаматтардың қолдарын және басқа дене мүшелерін қылышпен кесіп тастау, тіпті оларды жеу. Сьерра-Леоне азамат соғысының құрбандары туралы айтатын және Революциялық Біріккен Фронт (RUF) көтерілісшілері үйлерді өртеген және ECOMOG әскерлері күдіктілерді дереу өлім жазасына кескен ең қатігез кезеңді бейнелейтін «Cry Freetown» (2000) деректі фильмін Сорриус Самура түсірген. Сорриус Самура нигериялық әскерлердің сотсыз әйелдер мен балаларды қоса алғанда, күдіктілерді өлім жазасына кескенін түсіріп алады.
Кәмелетке толмағандарды әскерге шақыру
Азамат соғысы кезінде үкіметтік қарулы күштерде қызмет еткен әскерлердің шамамен төрттен бірі 18 жасқа дейін болған.
Жаппай соғыс зорлаулары
Соғыс кезінде гендерлік зорлық-зомбылық кеңінен таралды. Зорлау, сексуалдық құлдық және күштеп некелесу соғыс барысында жиі кездесетін құбылыс болды. Шабуылдардың көп бөлігін Революциялық Біріккен майдан (RUF) жасады. Қарулы Күштер Революциялық Кеңесі (AFRC), Азаматтық қорғаныс күштері (CDF) және Сьерра-Леоне армиясы (SLA) да сексуалдық зорлық-зомбылыққа қатысқан. RUF, әйелдерді сексуалдық құл ретінде немесе жауынгерлер ретінде пайдалану үшін ұрлап әкелгеніне қарамастан, көбінесе соғысқа қатыспаған адамдарды зорлады. Олар әйелдердің денелеріне RUF әріптерін ойып, егер үкімет әскерлеріне түсіп қалса, оларды жау жауынгерлері деп қате түсіну қаупін тудырды. RUF құрамындағы әйелдерден отаршылдардың еркек мүшелеріне сексуалдық қызмет көрсету талап етілді. Сұхбат берген барлық әйелдердің арасында тек екеуі ғана бірнеше рет сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшырамаған; топтық және жеке зорлау кеңінен таралған. PHR есебінде RUF соғыс кезінде сексуалдық шабуылдардың 93 пайызына кінәлі екені айтылған. RUF адам құқықтарын бұзумен танымал болды және құрбандарының қолы мен аяқтарын кесіп тастауды жиі жасады. Әскерилер мен отаршылдардың әйелдер мен қыздарды сексуалдық құлдыққа сатуы жақсы құжатталған, сондай-ақ Ангола, бұрынғы Югославия, Сьерра-Леоне, Либерия, Конго, Индонезия, Колумбия, Бирма және Судан сияқты соңғы қақтығыстар туралы хабарлар да бар. Он жылдық азаматтық соғыс кезінде Сьерра-Леонеде әйелдер босқындар лагерлеріне әкелініп, сексуалдық құл ретінде пайдаланылды. PHR мәліметінше, сексуалдық зорлық-зомбылық туралы хабарлаған әйелдердің үштен бірі ұрланып, ал 15 пайызы сексуалдық құлдыққа мәжбүрленген. PHR есебінде ішкі орын аударылған үй шаруашылықтарының 94 пайызы зорлық-зомбылықтың құрбаны болғаны көрсетілген. PHR бағалауынша, соғыс кезінде 215 000-нан 257 000-ға дейін зорлау құрбандары болды.
Қайтарып алу
2002 жылдың 28 шілдесінде британдықтар 2000 жылдың жазынан бері елде болған 200 саялы әскери контингентті шығарып алды, ал 140 саялы әскери оқу тобын қалдырып, оларға SLA және Теңіз күштерін кәсіби деңгейге жеткізу тапсырылды. 2002 жылдың қарашасында UNAMSIL 17 800 қызметкерден бастап күшін біртіндеп азайтуға кірісті. Британдықтардың талабымен әскерді шығару баяулады, сондықтан 2003 жылдың қазан айына дейін UNAMSIL құрамында 12 000 адам қалды. Алайда, 2004 жыл бойы бейбіт жағдай сақталғандықтан, UNAMSIL 2004 жылдың желтоқсанына қарай күштерін 4100-ден сәл астам деңгейге дейін қысқартты. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі UNAMSIL-дің мандатын 2005 жылдың маусымына және қайтадан 2005 жылдың желтоқсанына дейін ұзартты. UNAMSIL барлық әскерін 2005 жылдың желтоқсанында толығымен шығарып алды және оның орнына Біріккен Ұлттар Ұйымының Сьерра-Леонедегі Кеңістік кеңсесі (UNIOSIL) құрылды.
Ақиқат және татуласу комиссиясы
Ломэ бейбіт келісімі қақтығыс кезінде адам құқықтарын бұзу фактілеріне қатысты құрбандар мен кінәлілердің өз оқиғаларын айтуына және жараларын жазылуына мүмкіндік беру үшін Шындық пен Татуласу комиссиясын құруды көздеді. Соңынан, Сьерра-Леоне үкіметі БҰҰ-дан Сьерра-Леонеге арналған Арнайы сотты құруға көмек сұрады, ол "1996 жылдың 30 қарашасынан бері Сьерра-Леоне аумағындағы адамзатқа қарсы қылмыстар, соғыс қылмыстары, халықаралық гуманитарлық құқықтың ауыр бұзушылықтары, сондай-ақ тиісті Сьерра-Леоне заңнамасына сәйкес қылмыстар жасауда ең үлкен жауапкершілікті мойнына алған" адамдарды соттайтын еді. Шындық пен Татуласу комиссиясы мен Арнайы сот 2002 жылдың жазында қызметін бастады.
Халық саны
Соғыстан кейін ұрланып, қақтығыста пайдаланылған көптеген балалар қақтығыс аяқталғаннан кейін оңалту, жағдайды түсіндіру және күтім қажет етті. Алты апталық жағдайды түсіндіруден кейін, бұрынғы соғысқа қатысушылар орталығында тек аз ғана балалар үйлеріне қайтарылды. Бұған себебі, көптеген балалар есірткіге тәуелділіктен арылу симптомдарымен, миды жуудан, дене және психикалық жаралардан, сондай-ақ қақтығысқа дейін кім болғандары немесе қайдан келгендері туралы естеліктерінің жоқтығынан зардап шекті. Шамамен бір-екі миллионнан астам көшіп қонған адамдар мен босқындар өз ауылдарына оралуды қалаған немесе мұқтаж болған.
Қайта құру
Хабарлама бойынша, мыңдаған шағын ауылдар тонау салдарынан қатты зардап шекті, сондай-ақ, жау деп есептелгендерге тиесілі мүліктің мақсатты түрде бұзылуына ұшырады. Клиникалар мен ауруханалар да көптеп қирады, бұл инфрақұрылымның тұрақтылығына қатысты алаңдаушылық тудырып отыр.
Алмаздан түсетін түсімдер
Сьерра-Леонедегі алмастардан түскен кірістер қақтығыс аяқталғаннан бері он еседен астам өсті, 2000 жылы 10 миллион доллардан 2004 жылы шамамен 130 миллион долларға дейін жетті. Бірақ БҰҰ-ның Сьерра-Леоне бойынша миссиясы (ЮНАМСИЛ) тау-кен орындарына жасаған сарптары бойынша, "алмаз өндірудің 50 пайыздан астамы әлі де лицензияланбаған және алмастардың айтарлықтай мөлшері заңсыз жолмен тасымалданады" деп хабарлайды.
Қылмыстық іс
2003 жылдың 13 қаңтарында қарулы шағын топ Фритаун қаласындағы қару-жарақ қоймасына басып кіруге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Бұрынғы AFRC хунтасының жетекшісі Корома осы шабуылмен байланысты болғаннан кейін жасырынған. Наурыз айында Сьерра-Леонедегі арнайы сот азамат соғысы кезінде жасалған соғыс қылмыстары бойынша алғашқы айыптау актілерін жариялады. Санко, сондай-ақ RUF-тың белгілі дала командирі Сэм "Москито" Бокари, Корома, Ішкі істер министрі және Азаматтық қорғаныс күштерінің бұрынғы басшысы Сэмюэл Хинга Норман және басқа да бірнеше адамдар айыптауға ілікті. Норман айыптамалар жарияланған кезде тұтқындалды, ал Бокари мен Корома қашып кетті (дегенмен, олар Либерияда болуы мүмкін). 2003 жылдың 5 мамырында Бокари Либерияда қаза тапты. Президент Тейлор арнайы соттан айыпталуын күтіп, Бокаридің куәлігінен қорқып жүрген. Ол Бокаридің өлтірілуіне қатысы бар деген күдік туды, бірақ қазірге дейін ешқандай айыптау қойылған жоқ. Бірнеше аптадан кейін Либериядан Корома да қаза тапқаны туралы ақпарат тарады, бірақ оның өлімі әлі расталған жоқ. Маусым айында арнайы сот Тейлорды соғыс қылмыстары бойынша айыптады. Санко 2003 жылдың 29 шілдесінде Фритаундағы түрмеде өкпелік эмболиядан көз жұмды. Ол өткен жылы ауырған инсульттан кейін денсаулығы нашарлаған болатын. 2003 жылдың тамызында президент Каббах Ақиқат және келісім комиссиясының алдында азамат соғысы кезіндегі рөлі туралы куәлік берді. 2003 жылдың 1 желтоқсанында Сьерра-Леоне үкіметінің Қорғаныс штабының бастығы және SLA-ның маңызды тұлғасы болған генерал-майор Том Карев азаматтық қызметке ауыстырылды. 2007 жылдың маусым айында арнайы сот айыптау актісі бойынша он бір адамның арасындағы үшеуі – Алекс Тамба Брима, Брима Баззи Камара және Сантиги Борбор Кану – соғыс қылмыстары жасағаны үшін, оның ішінде терроризм актілері, ұжымдық жазалау, жою, кісі өлтіру, зорлау, адамдық қадір-қасиетке қол сұғу, 15 жасқа дейінгі балаларды қарулы күштерге алу немесе жалдау, құлдыққа салу және тонаушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылды.
Суреттер
2000 жылы Сьерра-Леонелік журналист, оператор және редактор Сориус Самура «Cry Freetown» атты деректі фильмін шығарды. Жеке қаржысына түсірілген бұл фильмде Сьерра-Леонедегі азаматтық соғыстың ең қатыгез кезеңдері көрсетілген. 1990 жылдардың соңында RUF көтерілісшілері ел астанасын басып алды, ал кейін ECOMOG және үкіметтік күштер қаланың бақылауын қайтару үшін күресті. Фильм «Эмми» және «Пибоди» сыйлықтарының ішінде көптеген марапаттарға ие болды. «Сьерра-Леонедегі босқындар – барлық жұлдыздар» атты деректі фильм Гвинеяға қашқан босқындар тобының тарихын баяндайды. Олар соғыстың қорқыныштары мен мүсәпірлік салдарынан үйлерінен және қоғамнан алыста қалғандықтан туған ауыр жағдайды жеңілдету үшін музыкалық топ құрды. 2005 жылы америкалық рэпер Канье Уэсттің «Diamonds from Sierra Leone» хит-әні мен оның «Late Registration» атты екінші студиялық альбомындағы мәтіні азаматтық соғысқа (қақтығыс/қанды алмастар) байланысты маңызды мәселеге негізделген. Уэст бұл әнді жазуға шабыттанған себебі, конфликті алмастар мәселесі және олардың сатылуы Сьерра-Леонедегі азаматтық соғысты қалай қоздырып отырғанын оқығаннан кейін болды. Ән 48-ші «Грэмми» сыйлығында «Үздік рэп-ән» номинациясын жеңіп алды, ал 2006 жылғы «BMI London Awards» сыйлығында «Поп» сыйлығының иегері атанды. «Slant Magazine» осы әнді 2000-шы жылдардың ең жақсы синглдерінің бірі деп таныды. Азаматтық соғыс 2006 жылы Леонардо Ди Каприо, Джимон Хунсу және Дженнифер Коннелли бас рөлде ойнаған «Қанды алмаз» фильмінің де фоны болды. «Соғыс патшасы» фильмінің соңында Юрий Орлов (Николас Кейдж ойнады) азаматтық соғыс кезінде отаршылдарға қару сатады. Отаршылдар Андре Баптистпен (Эамонн Уокер) одақтасады, ол Чарльз Тейлордың прототипі болып табылады. Көтерілісшілердің (RUF) және үкіметтік жасақтың қатарында балаларды пайдалану туралы мәліметтер Ысмайыл Беаның 2007 жылғы «A Long Way Gone» атты естелік кітабында сипатталған. Мариату Камара өзінің «Маңғаның тістеуі» атты кітабында бүлікшілердің шабуылына ұшырап, қолының кесілуі туралы жазды. Исмаил Беа Камараның кітабына алғы сөз жазды. 2012 жылы Вильма Массукконың «La vita non perde valore» атты деректі фильмінде бұрынғы бала-әскерлер мен олардың құрбандары Сьерра-Леонедегі азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін он жыл өткен соңғы өмірлері туралы айтады. Бұл оларға Xaverian орденінің итальяндық миссионері Джузеппе Бертон әкесі көрсеткен жеке, отбасылық және әлеуметтік оңалту көмегінің нәтижесі болды. Бұл деректі фильм түрлі университеттерде талданды және көптеген зерттеу жұмыстарының нысаны болды. Джонатан Торговник соғыс аяқталғаннан кейін сұхбат алған сегіз әйел туралы «Солдат қыз: Сьерра-Леонедегі соғыстан кейінгі өмір» атты кітабында жазды. Кітапта ол соғыс кезінде ұрланып, соғысуға мәжбүр болған сегіз әйелдің тағдыры туралы айтады.