Кіріспе

Қазіргі Оңтүстік Тироль 1948 жылы құрылған автономды итальян провинциясы, 1918 жылға дейін Тирольдің австро-венгерлік округінің бөлігі болды (содан кейін Deutschsüdtirol және кейде Mitteltirol деп аталады). Ол Италияға Орталық державалардың Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгенінен кейін қосылды. Ол 2001 жылдан бері трансшекаралық бірлескен бірліктің, Тироль Оңтүстік Тироль Трентиноның, бөлігі болып табылады.

Ежелгі дәуір

15 жылы біздің заманымызға дейінгі аймақ, Альпілік халық мекендеген Raeti, Рим қолбасшылары Друз және Тиберий басып алды, ал оның солтүстік және шығыс бөліктері ретімен Raetia және Noricum провинцияларына қосылды, ал оңтүстік бөлігі, соның ішінде төменгі Адиге және Eisack аңғарлары қазіргі заманғы Болцано қаласының айналасында қазіргі Мерано мен Вайдбрук (Сублавио) Рим Италиясының (Италия) бөлігі болды, Regio X Venetia et Histria. Сол кездегі таулы аймақ негізінен шығыс Альптер арқылы өтетін Рим жолдарының бойындағы транзиттік ел болды.

Орта ғасырлар

493 жылы Италияны готтар жаулап алғаннан кейін, Тироль V және VI ғасырларда Италияның Остготтар патшалығының құрамына кірді. 534 жылы батыс Виншгау аймағы франктар патшалығына (Аламанния) тиді, ал 553 жылы Остготтар патшалығының құлдырауынан кейін батыс герман баварлары солтүстіктен аймаққа кірді. 568 жылы Ломбардтар Италияға басып кіріп, Италия Корольдігін құрған кезде, оған Тирольдің ең оңтүстік бөлігімен бірге Тридент герцогтігі де кірді. Германияның Бавария герцогтігімен шекарасы қазіргі Болцаноның оңтүстік-батысына қарай Адидже өзені бойымен, Салорно мен оң жағалаумен (Еппан, Кальтерн және Фальшауэр өзеніндегі Ланаға дейінгі аймақтарды қоса алғанда) Ломбард патшалығына тиесілі. Шекара ғасырлар бойы өзгермеген болса да, бавариялық қоныстанушылар оңтүстікке қарай Салорноға (Салурн) көшіп кетті. Халықты Бриксен мен Тренто епископтары христиандыққа айналдырды. 1027 жылы император Конрад II Бреннер асуына дейінгі жолды қамтамасыз ету үшін Трент князьдік епископтығын құрды. Ол Тренто, Болцано және Виншгау графлықтарын Трент епископтарына берді және ақыр соңында Адидже өзенінің шығыс жағалауындағы территорияны Италия империясынан Меццокоронаға (Дойчметц) дейін бөлді. Норитал гау, оның ішінде Випптал, Эйсактал және Валь Бадия жаңадан құрылған Бриксен князьдік епископлығына берілді, содан кейін 1091 жылы Пустер алқабы. Ғасырлар бойы Мерано қаласына жақын Тироль қасабасында тұратын епископтық ревтер (Vögte) өз аумағын аймақтың көп бөлігіне дейін кеңейтіп, номиналды феодал иелері болған епископтардың күшінен асып түсті. Кейінгі Тироль графтары Бавария герцогтігінен 1180 жылы Генрих Арыстанды құлату кезінде тәуелсіздікке қол жеткізді. Сонымен қатар осы кезеңде, XII ғасырдың аяғынан XIII ғасырға дейін Бреннер осьінің бойында қазіргі қалалардың барлығы дерлік құрылды. Олар Болцано, Мерано, Стерзинг немесе Брунек сияқты едәуір қалыптасқан, халық тығыздығы аз қалалар ретінде жіктелуі мүмкін.

Қазіргі заман

13 ғасырдан бастап олар өз аумақтарының көп бөлігін киелі Рим императорының тікелей қолында ұстады және 1504 жылы киелі Рим империясының князьдеріне көтерілді. 1805 жылы Наполеоннан жеңілгеннен кейін Австрия империясы Бавария патшалығына Тирольдің солтүстік бөлігін Прессбург бейбітшілігінде беруге мәжбүр болды. Ол 1806 жылы Рейн конфедерациясының мүшесі болды. Тироль 1814 жылы Вена конгресі арқылы Австрияға қайтарылғанға дейін Бавария мен Италияның Наполеондық корольдігі арасында бөлінген. Австрия империясына біріктірілген, 1867 жылдан бастап ол Австрия-Мажарстанның батыс жартысы Сислетанияның Кронленді (Ажылық жері) болды.

Ұлтшылдық дәуірі

Наполеон дәуірінен кейін ұлтшылдық Еуропадағы басым идеология ретінде пайда болды. Италияда бірнеше зиялылар мен топтар біріккен ұлт мемлекетінің идеясын алға тарта бастады (Қараңыз: Risorgimento). Сол кезде Италияның бірігуі үшін күрес негізінен Италиядағы гегемониялық күш және бірігудің ең күшті қарсыласы болған Австрия империясына қарсы жүргізілді. Австрия империясы итальяндық элиталар арасындағы ұлттық сезімдердің өсуін, әсіресе 1848 жылғы революция кезінде және одан кейінгі жылдары, қатаң түрде басады. Италия 1861 жылы тәуелсіздікке қол жеткізді, 1866 жылы Венецияны, 1870 жылы Римді қоса алғанда Лациумды қосып алды. Алайда, көптеген ұлтшыл зиялылар мен саяси көшбасшылар үшін Италия жарым аралын бір ұлттық мемлекетпен біріктіру процесі аяқталмаған. Бұл итальян тілінде сөйлейтін қауымдар тұратын бірнеше аймақтар шетелдік билік деп саналғанның астында қалғандықтан болды. Бұл жағдай Италияның кейбір бөліктері әлі құтқарылмаған деген ойды тудырды, сондықтан итальяндық ирредентизм Италия Корольдігінің саяси өмірінің маңызды идеологиялық құрамына айналды: қараңыз Италия irredenta . 1882 жылы Италия Австрия, Венгрия және Германиямен қорғаныс одағына қол қойды (көріңіз Үштік одақ). Алайда, итальяндық қоғамдық пікір Австриямен бірігуге деген құлшынысын жоғалтып, оны Италияның тарихи жауы ретінде әлі де қабылдады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары көптеген атақты әскери сарапшылар Италияның жағын ауыстыратынын болжаған. Италия Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында бейтараптығын жариялады, өйткені Үштік одақ қорғаныстық болды, оның мүшелері күшін жоятын шабуылға ұшырауы керек еді. Көптеген итальяндықтар әлі де Австрияның итальяндық аймақтарды тарихи және жалғастырып отырған басқыншылығына қарсы болды. Австрия Венгрия Италияның бейтараптығын, ал Үш Антанта (Ұлыбритания, Франция және Ресей) оның араласуын талап етті. Италияның көптеген адамдары "азаттықтан алынбаған" аумақтарды алу мақсатымен елге Үш Антантаның жағында қалуға тырысты. 1915 жылы сәуірде қол қойылған Лондонның құпия келісімшартына сәйкес Италия Орталық державаларға қарсы соғыс жариялауға келісті (басқа нәрселермен қатар) Аустрияның Тироль, Кустенланд және Далмация корольдік жерлерінде аумақтық табыстар үшін, үлкен итальяндық азшылықтардың отаны. 1915 жылы 24 мамырда Австро-Венгрия империясына қарсы соғыс жарияланды. 1917 жылдың қазан айында итальяндық армия Капоретто шайқасында жеңілді және Пиаве өзені бойындағы қорғаныс желісіне оралуға мәжбүр болды. 1918 жылдың маусым айында Пьяве желісіне қарсы австро-венгерлік шабуыл кері қайтарылды (Пьяве өзенінің шайқасын қараңыз). 1918 жылы 24 қазанда Италия Австрия-Мажарстан армиясына қарсы соңғы шабуыл жасады, ол кейін құлдырады (Витторио Венето шайқасын қараңыз). 3 қарашада Вилла-Джиустидегі соғыс бітісі қол қойылды. Ол 4 қараша күні сағат 15.00-ден бастап күшіне енді. Келесі күндері итальян армиясы барлық Тирольді (Инсбрукты қоса алғанда) қарулы келісім шарттарына сәйкес басып алды.

Нацистік Германияның аннексиясы

1943 жылы Муссолини биліктен шығарылып, Италия Сицилия арқылы Италияның оңтүстігіне басып кірген одақтастарға берілді. Неміс әскерлері тез арада Солтүстік Италияға шабуыл жасап, оны басып алды. Бұл Муссолиниге одақтастар мен жаңа Италияға қарсы күресуге көмектесті. Оңтүстік Тироль Ұлы Германияға қосылған Адриатика жағалауының операциялық аймағымен бірге Альпі тауларының етегінде орналасқан операциялық аймақтың бөлігі болды. Көптеген неміс тілді Оңтүстік Тироль тұрғындары бірнеше жыл бойы фашистік Италияның тілдік қысымшылығы мен кемсітуінен кейін аймақта (әсіресе ірі қалаларда) тұратын этникалық итальяндықтарға кек алмақшы болды, бірақ мұның көбіне мұсылмандық нацистер кедергі жасады. Олар әлі де Муссолиниді Италия Социалдық Республикасының басшысы деп санайды және итальян фашистерімен жақсы қарым-қатынасты сақтағысы келді, әлі де Муссолиниді одақтастарға қарсы қолдады. Нацистер Оңтүстік Тиролдегі жастарды жалдап, жергілікті еврейлерді тұтқындауға мүмкіндік алса да, олар итальяндықтарға қарсы сезімдердің бақылаудан шығуына жол бермеді. Болцанода өзінің жаңа прогермандық Италия әлеуметтік республикасын құруға ниетті Муссолини әлі де нацистік одақтас болды. Бұл аймақ соғыстан қашып құтылды, ал оның таулы шалғай жері нацистерге Еуропадан тоналған заттарды бас сауғалау үшін пайдалы болды. АҚШ-тың 88-ші жаяу әскер дивизиясы 1945 жылдың 2-8 мамырында Оңтүстік Тирольді басып алған кезде және 8 мамырда Германияның толық, шартты берілуінен кейін, ол көптеген құнды заттарды тауып, өнер қазыналарын тонаған. Олардың арасында алтын бағаналар салынған темір жол вагондары, жүздеген мың метр жібек, Италияның тажының асыл тастары, король Виктор Эммануэльдің сирек монеталар жинауы және Флоренциядағы Уффици сияқты көркемсурет галереяларынан тоналған көптеген өнер туындылары бар. Германиялықтар бұл аймақты басқа нацистік аумақтармен бірге Альптерде соңғы қорғаныс орнын жасап, ақырына дейін күресу үшін пайдалана алады деп қорқынышты, бірақ Гитлердің өзін-өзі өлтіруіне, нацистік аппараттың ыдырауына және хаосына және нацистік Германияның тез берілуіне байланысты бұл орын алмады.

Бірінші австриялық-итальяндық келісім

1945 жылы Оңтүстік Тироль халық партиясы (Südtiroler Volkspartei) негізінен Гитлер мен Муссолини арасындағы келісімнен кейін Италияда қалуға шешім қабылдаған Даблибер құрды. Қатысушы мемлекеттер провинцияның Италияның бір бөлігі болып қалуы керек деп шешкендіктен, Италия мен Австрия 1946 жылы неміс азшылығының құқықтарын мойындаған келісімді жасады. Бұл Трентино-Альто-Адидже / Тироль Этцланд аймағының құрылуына әкелді, бұл "Венеция Тридент" үшін жаңа атау. Неміс және итальян тілдері ресми тілге айналды, ал неміс тілінде білім беруге рұқсат етілді. Алайда, итальяндықтар аймақта көпшілік болғандықтан, неміс азшылығының өзін-өзі басқаруы мүмкін емес еді. Жаңа итальян тілінде сөйлейтін мигранттардың келуіне байланысты бұл Оңтүстік Тироль тұрғындарының қатты қанағатсыздығына әкелді, бұл террористік әрекеттерге әкелді. Алғашқы кезеңде тек қана қоғамдық ғимараттар мен фашистік ескерткіштерге шабуыл жасалды. Ең елеулі шабуылдардың бірі - Оңтүстік Тирольді азат ету комитеті бірқатар электр бағаналарын жойған "Өрт түні" болды. Екінші кезең қанды болды, 21 адамның өміріне (олардың ішінде төрт белсенді және 15 итальяндық полиция мен сарбаз), олардың төртеуі 1967 жылы 25 маусымда Беллуно провинциясының Сима Валона қаласында BAS шабуылы кезінде қаза тапты. Оңтүстік Тироль мәселесі (Südtirolfrage) халықаралық мәселеге айналды. Аустрия үкіметі соғыстан кейінгі келісімді қанағаттандырарлық деп таппағандықтан, бұл мәселе Италиямен айтарлықтай ығысудың себебі болды және оны 1960 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы қарады. 1961 жылы келіссөздердің жаңа кезеңі өтті, бірақ бұл нәтиже бермеді.

Екінші келісім

Ақырында халықаралық (әсіресе австриялық) қоғамдық пікірлер мен ішкі ойлар итальян үкіметін "Екінші заңдық тәртіпті" қарастыруға және "Автономиялық статутты" шығарған реформалар пакетін келіссөзге алуға итермеледі, бұл негізінен неміс тілінде сөйлейтін Оңтүстік Тироль провинциясын Трентинодан ажыратты. Жаңа келісімге 1969 жылы Австрия үшін Курт Вальдхайм және Италия үшін Альдо Моро қол қойды. Онда Оңтүстік Тирольдегі даулар Гаагадағы Халықаралық Сотқа қарастырылуы, провинцияға Италияның ішінде үлкен автономия берілуі және Австрия Оңтүстік Тирольдің ішкі істеріне араласпауы туралы айтылған. Келісім жалпы алғанда қанағаттанарлық болып шықты және сепаратистік шиеленістер тез арада төмендеді. 1972 жылдан бастап берілген жаңа автономиялық мәртебе, сонымен қатар Болжано/Бозен провинциясының үлкен қаржылық ресурстарына байланысты, өзін-өзі басқару деңгейін едәуір арттырды, ол барлық салықтардың 90% -ын сақтап қалды. Реформалардың толық жүзеге асырылуы үшін тағы 20 жыл қажет болды, соңғысы 1992 жылы. Парламент талқылауынан кейін Вена дауды аяқталғанын жариялады. 1992 жылдың 18 маусымында Италия мен Австрия Нью-Йоркте БҰҰ ғимаратының алдында осы келісімге қол қойды. Бүгінде Оңтүстік Тироль - бейбіт, Италияның ең бай провинциясы, ол жоғары дәрежеде автономияға ие. Оның Австрияның Тироль мемлекетімен тығыз қарым-қатынасы бар, әсіресе 1995 жылы Австрияның Еуропалық Одаққа кіруінен бастап, бұл ортақ валютаға және шекаралардың іс жүзінде жойылуына әкелді. Австрияның Тироль мемлекеті мен Италияның Трентино-Альто-Адидже/Сюдтироль аймағын қамтитын Тирольдің бүкіл тарихи аймағы Еуроөңірді құрайды, бұл аймақ Еуропалық Одақ ішіндегі шекарааралық ынтымақтастықты күшейту аймағы, "Тирол Оңтүстік Трентино" деп аталады.