Словения тарихы: ежелгі дәуірден қазіргі күнге дейін

Словения тарихы: б.з.д. 5 ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі аймақтың дамуы, прото-иллиялық тайпалар, Рим империясы, славян қоныстануы.

28 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Slovenia — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Словения тарихы Словения аумағының б.з.б. 5 ғасырынан бастап қазіргі күнге дейінгі кезеңді қамтиды. Ерте қола дәуірінде протоиллир тайпалары қазіргі Албаниядан Триест қаласына дейінгі аймақты мекендеген. Словения аумағы Рим империясының бір бөлігі болды және кейінгі антикалық және ерте орта ғасырлардағы Ұлы көші-қон кезеңінің шабуылдарынан зардап шекті. Панон жазығынан Италияға қарай бағытталған негізгі жол қазіргі Словения арқылы өтті. Альпі славяндары, қазіргі словендердің ата-бабалары, біздің заманымыздың 6 ғасырының соңында осы аймаққа қоныстанды. Киелі Рим империясы бұл жерді шамамен 1000 жыл бойы бақылады, ал 14-шы ғасырдың ортасынан 1918 жылға дейін Словенияның көп бөлігі Габсбургтердің билігінде болды. 1918 жылы словен аумағының көп бөлігі Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді, ал 1929 жылы Югославия Корольдігінің құрамында Люблянасы астанасы болатын Драва Бановинасы құрылды, ол мемлекет ішіндегі словендер көпшілік тұратын аймақтарға сәйкес келді. Словения Социалистік Республикасы 1945 жылы федеративтік Югославияның бір бөлігі ретінде құрылды. Словения 1991 жылдың маусымында Югославиядан тәуелсіздік алып, бүгінде Еуропалық Одақ пен НАТО мүшесі болып табылады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Соңғы мұздық дәуірде қазіргі Словенияда неандертальдықтар мекен еткен; Словениядағы ең танымал неандертальдық археологиялық орын – Серкноның жанындағы Шебрелье ауылына жақын үңгір, онда 1995 жылы әлемдегі ең ежелгі музыкалық аспап – Дивье Бабе флейтасы табылған. 2002 жылы Любляна батпағының жанында әлемдегі ең ежелгі, сенімді анықталған ағаш дөңгелек және ось табылды. Қола дәуірінен темір дәуіріне өту кезеңінде Урнфилд мәдениеті гүлденді. Словенияда Халштат дәуірінен қалған көптеген археологиялық жәдігерлер табылды, олардың маңызды елді мекендері – Мост-на-Сочи, Ваче және Шентвид-при-Стични. Төменгі Карниоладағы Ново-Место, Халштат мәдениетінің ең маңызды археологиялық орындарының бірі, осы аймақта табылған көптеген ситулаларға байланысты "Ситулалар қаласы" деп аталды.

Ежелгі кельттер мен римдіктер

Темір дәуірінде қазіргі Словенияны І ғасырға дейін иллириялық және кельт тайпалары мекендеді, содан кейін римдіктер аймақты жаулап алып, Паннония және Норик провинцияларын құрды. Қазіргі Батыс Словения Рим Италиясының тікелей құрамындағы X аймақ – Venetia et Histria-ның бөлігі болды. Қазіргі Словениядағы маңызды римдік қалаларының ішінде Эмона, Селея және Поэтовио болды. Басқа да маңызды елді мекендерге Наупорт, Невиодун, Халиетум, Атранс және Стридон кірді. Көшпенділер кезеңінде аймақ стратегиялық орнының арқасында – Паннон жазығынан Италия түбегіне бағытталған негізгі жол болғандықтан – көптеген жабайы тайпалардың шабуылына ұшырады. Рим IV ғасырдың соңында аймақты тастап кетті. Көптеген қалалар қирады, ал қалған жергілікті тұрғындар таулы аймақтарға көшіп, бекіністі қалалар салды. V ғасырда аймақ Остготтар патшалығының құрамына кірді, кейіннен Остготтар, Византия империясы және Ломбардтар арасында талас болды.

Славяндар қонысы

Қазіргі словендердің славян тегіндес ата-бабалары VI ғасырдың соңында Шығыс Альпі аймағына қоныстанды. Екі бағыттан келген: солтүстіктен (қазіргі Шығыс Австрия және Чехия арқылы) – қазіргі Каринтия және батыс Штирия аймақтарына, және оңтүстіктен (қазіргі Славония арқылы) – қазіргі орталық Словения аймағына.

Патша Само

Бұл славян тайпасы, сондай-ақ Альпі славяндары деп белгілі, 623 жылы славян патшасы Самоның тайпалық одағына қосылғанға дейін Аварлардың үстемдігіне бағынды. Самоның қайтысынан кейін Карниола славяндары (қазіргі Словения аумағында) қайтадан Аварлардың билігіне қарады, ал Каранке тауларының солтүстігіндегі славяндар (қазіргі Австрияның Каринтия, Штирия және Шығыс Тироль аймақтарында) Карантания тәуелсіз княздығын құрды.

Карантаниядан Каринтияға

745 жылы Карантания және қазіргі Словенияның қалған славян халқы қоныстанған аймақтары, жаңадан нығайған авар билігінің қысымына ұшырап, Бавария билігіне бағынды және Бавария герцогтігімен бірге Каролинг империясына қосылды. Осы орайда карантаниялықтар мен қазіргі Словенияда тұратын басқа славяндар христиан дініне көшті. Карантанияның шығыс бөлігі 745 және 795 жылдар аралығында қайтадан аварлардың билігіне қарады. Карантания 818 жылға дейін ішкі тәуелсіздігін сақтап келді, содан кейін Людевит Посавскийдің франктарға қарсы көтерілісінен кейін жергілікті билеушілер тақтан алынып, біртіндеп германдық (көбінесе бавариялық) билікпен ауыстырылды. Каринтия императоры Арнульф тұсында, қазіргі кезде бавариялық-славян ақсүйектер билік еткен Карантания қысқа мерзімге аймақтық күш ретінде көтерілді, бірақ 9 ғасырдың соңында мажарлардың шапқындарынан құлдырады. Карантания Карантия 976 жылы император Отто I, "Ұлының" Бавария герцогы Генрих II, "Тәрескерді" тақтан құлатып, оның иелігіндегі жерлерді бөліп, Карантияны Киелі Рим империясының алтыншы герцогтігі етіп жариялағаннан кейін автономды әкімшілік бірлік ретінде қайта құрылды. Алайда, ежелгі Карантания біртұтас мемлекетке айналмады. 10 ғасырдың соңы мен 11 ғасырдың басында, негізінен мажар қаупіне байланысты, Германия империясының оңтүстік-шығыс шекаралық аймағы «марка» деп аталатын аймақтарға бөлінді, олар тарихи словен жерлері – Карниола, Штирия және батыс Горишка/Горицияның дамуының ядросына айналды. Тарихи словен жерлерінің бірігуі мен қалыптасуы 11-14 ғасырлар аралығында ұзаққа созылды, оған Спанхайм герцогтары, Гориция графтары, Целье графтары және, ақырында, Габсбургтер үйі сияқты маңызды феодалдық әулеттер жетекшілік етті.

Словендер өзіндік этникалық топ ретінде

Облыстық шекаралардан асып түсетін ортақ словен этникалық бірегейлігінің алғашқы айғақтары 16 ғасырға жатады. 14 ғасырда словен жерлерінің көп бөлігі Габсбургтердің билігіне көшті. 15 ғасырда Габсбургтердің үстемдігіне Целье графтары қарсылық көрсетті, бірақ ғасыр соңына қарай словендер қоныстанған аумақтардың басым көпшілігі Габсбург монархиясына қосылды. Көптеген словендер «Ішкі Австрия» деп аталатын әкімшілік аймақта өмір сүрді, Карниола герцогтығының, Гориция және Градиска графтықтарының, сондай-ақ Төменгі Штирия мен Оңтүстік Каринтияның халқының көп бөлігін құрады. Словениялықтар Императорлық Триест еркін қаласының аумағының көп бөлігінде де қоныстанды, бірақ оның халқының аз бөлігін құрады.

Ерте заманауи кезең

XVI ғасырда протестанттық реформация Словен жеріне тарады. Осы кезеңде протестант уағызшысы Примож Трубар және оның ізбасарлары словен тіліндегі алғашқы кітаптарды жазды, бұл стандартты словен тілінің дамуына негіз салды. XVI ғасырдың екінші жартысында словен тілінде көптеген кітаптар басылды, оның ішінде Юрий Далматиннің толық аудармасы да болды. 16 және 17 ғасырлардың соңында Любляна епископы Томас Хрон және Секау Мартин Бреннер басшылығымен өткен қарсы реформация кезінде Словен жерінен барлық протестанттар (Прекмурьеден басқа) қуылды. Дегенмен, олар словен мәдениеті дәстүрінде күшті мұра қалдырды, ол 17 ғасырда католиктік қарсы реформацияға ішінара сіңірілді. Протестанттар 16 ғасырда жасаған және 19 ғасырдың ортасына дейін қолданылған Бохорич әліпбиі деп аталатын ескі словен орфографиясы, протестанттық реформация жылдарында қалыптасқан словен мәдениетінің үздірілмейтін дәстүрін көрсетеді. XV-XVII ғасырлар аралығында Словен жері көптеген апаттарға ұшырады. Оңтүстік Словениядағы көптеген аймақтар Осман-Габсбург соғыстарынан қирады. Випавский Криж және Костанжевица на Крки сияқты көптеген дамыған қалалар Осман әскерінің шабуылынан толығымен қирап, қайта жаңғыртпады. Словенияда қоныстанған ақсүйектер Осман империясына қарсы күресте маңызды рөл атқарды. Карниолдық дворяндар әскері 1593 жылғы Сисак шайқасында Османдықтарды жеңіп, Словен жеріне Османдықтардың тікелей қауіп-қатерінің аяқталғанын белгіледі, бірақ Османдықтардың шабуылдары 17 ғасырға дейін сирек болса да жалғасты. 16-17 ғасырларда Батыс Словения аймағы Габсбург монархиясы мен Венеция Республикасы арасындағы соғыстардың аренасына айналды, ең ірісі – Градиска соғысы, ол негізінен Словенияның Горишка аймағында өтті. XV ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында Словен жерінде көптеген шаруа соғыстары болды, ең танымалдары – 1478 жылғы Каринтия шаруаларының көтерілісі, 1515 жылғы Словен шаруаларының көтерілісі, 1573 жылғы Хорват-Словен шаруаларының көтерілісі, 1635 жылғы екінші Словен шаруаларының көтерілісі және 1713 жылғы Толмин шаруаларының көтерілісі. XVII ғасырдың соңы да қарқынды зияткерлік және көркемдік қызметпен ерекшеленді. Көптеген итальяндық барокко суретшілері, негізінен сәулетшілер мен музыканттар Словен жеріне қоныстанды және жергілікті мәдениеттің дамуына үлкен үлес қосты. Франческо Робба, Андреа Поццо, Витторе Карпаччо және Джулио Куальо сияқты суретшілер Словения аумағында жұмыс істеді, ал Иоганн Вайхард фон Вальвасор және Иоганн Грегориус Тальнитшер сияқты ғалымдар ғылыми қызметтің дамуына үлес қосты. Алайда XVIII ғасырдың басында аймақ тағы бір тоқырау кезеңіне енді, ол тек XVIII ғасырдың ортасында ғана біртіндеп жеңілді.

In the 16th century, the Protestant Reformation spread throughout the Slovene Lands. During this period, the first books in Slovene were written by the Protestant preacher Primož Trubar and his followers, establishing the base for the development of standard Slovene. In the second half of the 16th century, numerous books were printed in Slovene, including an integral translation of the Bible by Jurij Dalmatin. During the Counter Reformation in the late 16th and 17th centuries, led by the bishop of Ljubljana Thomas Chrön and Seckau Martin Brenner, almost all Protestants were expelled from the Slovene Lands (with the exception of Prekmurje). Nevertheless, they left a strong legacy in the tradition of Slovene culture, which was partially incorporated in the Catholic Counter Reformation in the 17th century. The old Slovene orthography, also known as Bohorič's alphabet, which was developed by the Protestants in the 16th century and remained in use until the mid 19th century, testified to the unbroken tradition of Slovene culture as established in the years of the Protestant Reformation. Between the 15th and the 17th centuries, the Slovene Lands suffered many calamities. Many areas, especially in southern Slovenia, were devastated by the Ottoman–Habsburg wars. Many flourishing towns, like Vipavski Križ and Kostanjevica na Krki, were completely destroyed by incursions of the Ottoman Army, and never recovered. The nobility of the Slovene inhabited provinces had an important role in the fight against the Ottoman Empire. The Carniolan noblemen's army thus defeated the Ottomans in the Battle of Sisak of 1593, marking the end of the immediate Ottoman threat to the Slovene Lands, although sporadic Ottoman incursions continued well into the 17th century. In the 16th and 17th centuries, the western Slovene regions became the battlefield of the wars between the Habsburg monarchy and the Venetian Republic, most notably the War of Gradisca, which was largely fought in the Slovene Goriška region. Between the late 15th and early 18th centuries, the Slovene lands also witnessed many peasant wars, the best known being the Carinthian Peasant Revolt of 1478, the Slovene Peasant Revolt of 1515, the Croatian–Slovene Peasant Revolt of 1573, the Second Slovene Peasant Revolt of 1635, and the Tolmin Peasant Revolt of 1713. The late 17th century was also marked by a vivid intellectual and artistic activity. Many Italian Baroque artists, mostly architects and musicians, settled in the Slovene Lands, and contributed greatly to the development of the local culture. Artists like Francesco Robba, Andrea Pozzo, Vittore Carpaccio and Giulio Quaglio worked in the Slovenian territory, while scientists such as Johann Weikhard von Valvasor and Johannes Gregorius Thalnitscher contributed to the development of the scholarly activities. By the early 18th century, however, the region entered another period of stagnation, which was slowly overcome only by the mid 18th century.

Ағартушылық дәуірінен ұлттық қозғалысқа дейін

XVIII ғасырдың басында және XIX ғасырдың басында словен жерлері бейбіт кезеңді бастан кешірді, XVIII ғасырдың ортасынан бастап экономикалық жағдай жақсара бастады. 1718 жылы Адриатика теңізіндегі Триест қаласы еркін порт деп жарияланды, бұл словен жерлерінің батыс бөлігінде экономикалық белсенділікті күшейтті. Габсбургтердің билеушілері Мария Тереза мен Иосиф II жүргізген саяси, әкімшілік және экономикалық реформалар шаруалардың экономикалық жағдайын жақсартты және жаңадан қалыптасқан буржуазия тарапынан жақсы қабылданып, бірақ әлі де әлсіз болды. XVIII ғасырдың соңында словен тілін стандарттау процесі басталды, оны Карниолалық дін қызметкерлері Марко Полин мен Юрий Япель итермеледі. Сол кезде ауылдық жазушылар ауылдарда словен тілін қолдана бастады. Бұл халықтық қозғалыс, «буковники» деп аталады, Каринтия словендері арасында словен әдебиетінің жаңадан өркендеуінің бір бөлігі ретінде пайда болды. Словенияның мәдени дәстүрі 18 ғасырдағы ағартушылық дәуірінде Зоис айнасының еңбегі арқасында нығайтылды. Екі ғасырлық тоқыраудан кейін словен әдебиеті қайта жанданды, ең алдымен драматург Антон Томаш Линхарт пен ақын Валентин Водник еңбектерінде көрінді. Дегенмен, неміс тілі 19 ғасырдың басына дейін мәдениет, әкімшілік және білім берудің басты тілі болып қала берді. 1805 және 1813 жылдар аралығында словендер қоныстанған аумақ Наполеонның Француз империясының құрамындағы автономиялық Ильрия провинциясының бөлігі болды, оның астанасы Люблянада орналасты. Француз үкімшілігі Ильрия провинцияларында қысқа болғанымен, ұлттық өзіндік сана мен бостандықтарға деген сезімді күшейтуге үлкен үлес қосты. Француздар феодалдық жүйені толығымен жойған жоқ, бірақ Ильрия провинциясының тұрғындарына Француз революциясының жетістіктерімен және қазіргі буржуазиялық қоғаммен таныстырды. Олар заң алдындағы теңдік, ерлер үшін міндетті әскери қызмет, бірыңғай салық жүйесін енгізді, сондай-ақ кейбір салықтық жеңілдіктерді жойды, қазіргі заманғы әкімшілікті құрды, мемлекет пен шіркеу арасындағы билікті бөліп, сот жүйесін мемлекеттік басқаруға бағындырды. 1813 жылдың тамызында Австрия Францияға соғыс жариялады. Генерал Франц Томассих басқарған австриялық әскерлер Ильрия провинциясына басып кірді. Осы қысқа мерзімді француздық кезеңнен кейін барлық словен жерлері тағы да Австрия империясының құрамына енді. Бірте-бірте словендердің ұлттық санасы қалыптасып, барлық словендердің саяси бірігуіне ұмтылыс кеңінен тарады. 1820 және 1840 жылдары словен тілі мен фольклорына қызығушылық арта түсті, көптеген филологтар халық әндерін жинап, тілді стандарттаудың алғашқы қадамдарын жасады. Словениялық белсенділердің аз тобы, көбінесе Штирия мен Каринтиядан, көршілес Хорватияда басталған және барлық Оңтүстік славян халықтарын біріктіруді мақсат еткен Ильрия қозғалысын қолдады. Панславяндық және австрославяндық идеялар да маңыздылыққа ие болды. Алайда филолог Матия Чоп пен романтикалық ақын Франс Прешереннің айналасындағы зиялы қауым словен тілінің және мәдени ерекшеліктерін нығайтуға ықпал етті, словендерді кеңірек славян ұлтына қосу идеясын қабылдамады. 1848 жылы Австрия империясы ішіндегі Ұлттар көктемі қозғалысының бір бөлігі ретінде Біріккен Словения (Zedinjena Slovenija) үшін жаппай саяси және халықтық қозғалыс пайда болды. Словениялық белсенділер Австрия империясының құрамында біріккен және автономиялы словен патшалығын құруды талап етті. Жоба сәтсіз аяқталғанымен, ол келесі онжылдықтарда словендік саяси қызметтің негізгі платформасы болды.

Between the early 18th century and early 19th century, the Slovene lands experienced a period of peace, with a moderate economic recovery starting from mid 18th century onward. The Adriatic city of Trieste was declared a free port in 1718, boosting the economic activity throughout the western parts of the Slovene Lands. The political, administrative and economic reforms of the Habsburg rulers Maria Theresa of Austria and Joseph II improved the economic situation of the peasantry, and were well received by the emerging bourgeoisie, which was however still weak. In the late 18th century, a process of standardarization of Slovene began, promoted by Carniolan clergymen like Marko Pohlin and Jurij Japelj. During the same period, peasant writers began using and promoting the Slovene vernacular in the countryside. This popular movement, known as bukovniki, started among Carinthian Slovenes as part a wider revival of Slovene literature. The Slovene cultural tradition was strongly reinforced in the Enlightenment period in the 18th century by the endeavours of the Zois Circle. After two centuries of stagnation, Slovene literature emerged again, most notably in the works of the playwright Anton Tomaž Linhart and the poet Valentin Vodnik. However, German remained the main language of culture, administration and education well into the 19th century. Between 1805 and 1813, the Slovene settled territory was part of the Illyrian Provinces, an autonomous province of the Napoleonic French Empire, the capital of which was established at Ljubljana. Although the French rule in the Illyrian Provinces was short lived it significantly contributed to greater national self confidence and awareness of freedoms. The French did not entirely abolish the feudal system, their rule familiarised in more detail the inhabitants of the Illyrian Provinces with the achievements of the French Revolution and with contemporary bourgeois society. They introduced equality before the law, compulsory military service for men and a uniform tax system, and also abolished certain tax privileges, introduced modern administration, separated powers between the state and the Church, and nationalised the judiciary. In August 1813, Austria declared war on France. Austrian troops led by General Franz Tomassich invaded the Illyrian Provinces. After this short French interim all Slovene Lands were, once again, included in the Austrian Empire. Slowly, a distinct Slovene national consciousness developed, and the quest for a political unification of all Slovenes became widespread. In the 1820s and 1840s, the interest in Slovene language and folklore grew enormously, with numerous philologists collecting folk songs and advancing the first steps towards a standardization of the language. A small number of Slovene activist, mostly from Styria and Carinthia, embraced the Illyrian movement that started in neighboring Croatia and aimed at uniting all South Slavic peoples. Pan Slavic and Austro Slavic ideas also gained importance. However, the intellectual circle around the philologist Matija Čop and the Romantic poet France Prešeren was influential in affirming the idea of Slovene linguistic and cultural individuality, refusing the idea of merging the Slovenes into a wider Slavic nation. In 1848, a mass political and popular movement for the United Slovenia (Zedinjena Slovenija) emerged as part of the Spring of Nations movement within the Austrian Empire. Slovene activists demanded a unification of all Slovene speaking territories in a unified and autonomous Slovene kingdom within the Austrian Empire. Although the project failed, it served as an almost undisputed platform of Slovene political activity in the following decades.

XIX ғасырдың аяғында ұлтшылдықтың қақтығысы

1848 және 1918 жылдар аралығында көптеген мекемелер (театрлар мен баспаханалар, сондай-ақ саяси, қаржылық және мәдени ұйымдар) Словен ұлттық оянуы деп аталатын ортада құрылды. Словенияның саяси және институционалдық фрагментациясына және тиісті саяси өкілдіктің болмауына қарамастан, олар функционалды ұлттық инфрақұрылымды құруға қабілетті болды. 1860 жылы Австрия империясында азаматтық және саяси бостандықтарды қамтитын конституция қабылдағаннан кейін Словен ұлттық қозғалысы күшейді. Консервативті Ескі Словендер мен прогрессивті Жаңа Словендер арасындағы ішкі ерекшеліктеріне қарамастан, Словен ұлтшылдары ұқсас бағдарламаларды қорғады, Словен халқының мәдени және саяси автономиясын талап етті. 1860 жылдардың соңы мен 1870 жылдардың басында Ирландиядағы үлкен жиындар үлгісінде "таборлар" деп аталатын жаппай митингтер сериясы Біріккен Словения бағдарламасын қолдау үшін ұйымдастырылды. Мыңдаған адамдар қатысқан бұл митингтер Словен халқының ұлттық азаттық идеяларына кеңінен адал екенін көрсетті. 19 ғасырдың соңына қарай Словендер стандартталған тілді қалыптастырды және дамыған азаматтық қоғам құрды. Сауаттылық деңгейі Австро-Венгрия империясындағы ең жоғары деңгейлердің бірі болды және көптеген ұлттық қауымдастықтар жергілікті деңгейде жұмыс істеді. Осының нәтижесінде барлық Оңтүстік славяндардың ортақ саяси бірлігі – Югославия идеясы пайда болды. 1880 жылдан бастап католик дәстүршілдері мен интегралистердің бір жағынан, либералдардың, прогрессивистердің және антиклерикалистердің арасындағы қатал мәдени соғыс Словеннің саяси және қоғамдық өміріне үстемдік етті, әсіресе Карниолада. Осы кезеңде индустриализацияның өсуі әлеуметтік шиеленісті күшейтті. Социалистік және христиандық социалистік қозғалыстар халықты жұмылдырды. 1905 жылы Югославия Социал-демократиялық партиясының тізімі бойынша Идрияның Словен кен қаласында Австро-Венгрия империясының алғашқы социалистік мэрі сайланды. Сол жылдары христиандық социалистік белсенді Янез Евангелист Крек Словен ауылдық жерлерінде жүздеген жұмысшылар мен шаруа кооперативтерін ұйымдастырды. 20 ғасырдың басында этникалық тұрғысынан әртүрлі аймақтардағы (әсіресе Каринтия, Триест және Төменгі Штирия қалаларындағы) ұлттық күрес азаматтардың саяси және әлеуметтік өміріне үстемдік етті. 1910 жылдарға қарай Австриялық Жаксыл жағалауындағы Словен және Итальян тілінде сөйлейтіндер арасындағы ұлттық күрес және Словен және Неміс тілінде сөйлейтіндер арасындағы ұлттық күрес басқа саяси қақтығыстарды көлеңкеге түсірді және екі тараптың да ұлтшылдық радикализміне әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі соңғы екі онжылдықта Словен өнері мен әдебиеті көптеген талантты модернист авторлар, суретшілер мен сәулетшілермен бірге өркендеудің ең жарқын кезеңдерінің бірін бастан өткерді. Бұл кезеңнің ең маңызды авторлары Иван Канкар, Отон Жупанчич және Драготин Кетте болды, ал Иван Грохар және Рихард Якопич сол кездегі ең талантты Словен суретшілерінің қатарында болды. 1895 жылғы Любляна жер сілкінісінен кейін қала харизматикалық либералды ұлтшыл мэрлер Иван Грибар мен Иван Тавчардың басшылығымен қарқынды жаңғыруды бастан өткерді. Макс Фабиани мен Сирил Метод Кох сияқты сәулетшілер Люблянаға Вена сецессиясының сәулетінің өзіндік нұсқасын енгізді. Осы кезеңде Адриатика теңізіндегі Триест порты Словен экономикасының, мәдениетінің және саясатының маңызды орталығына айналды. 1910 жылға қарай қала халқының шамамен үштен бірі Словендерді құрады, ал Триесттегі Словендердің саны Люблянадан көп болды. 20 ғасырдың басында жүздеген мың Словендер басқа елдерге, көбінесе АҚШ-қа, сондай-ақ Оңтүстік Америкаға, Германияға, Мысырға және Австро-Венгрия империясының ірі қалаларына, әсіресе Загреб пен Венаға эмиграциялады. 1880 мен 1910 жылдар аралығында шамамен 300 000 Словен эмиграциялаған, яғни әр алты Словеннің бірі өз отанын тастап кеткен.

Between 1848 and 1918, numerous institutions (including theatres and publishing houses, as well as political, financial and cultural organisations) were founded in the so called Slovene National Awakening. Despite their political and institutional fragmentation and lack of proper political representation, the Slovenes were able to establish a functioning national infrastructure. With the introduction of a constitution granting civil and political liberties in the Austrian Empire in 1860, the Slovene national movement gained force. Despite its internal differentiation among the conservative Old Slovenes and the progressive Young Slovenes, the Slovene nationals defended similar programs, calling for a cultural and political autonomy of the Slovene people. In the late 1860s and early 1870s, a series of mass rallies called tabori, modeled on the Irish monster meetings, were organized in support of the United Slovenia program. These rallies, attended by thousands of people, proved the allegiance of wider strata of the Slovene population to the ideas of national emancipation. By the end of the 19th century, Slovenes had established a standardized language, and a thriving civil society. Literacy levels were among the highest in the Austro Hungarian Empire, and numerous national associations were present at grassroots level. The idea of a common political entity of all South Slavs, known as Yugoslavia, emerged. Since the 1880s, a fierce culture war between Catholic traditionalists and integralists on one side, and liberals, progressivists and anticlericals dominated Slovene political and public life, especially in Carniola. During the same period, the growth of industrialization intensified social tensions. Both Socialist and Christian socialist movements mobilized the masses. In 1905, the first Socialist mayor in the Austro Hungarian Empire was elected in the Slovene mining town of Idrija on the list of the Yugoslav Social Democratic Party. In the same years, the Christian socialist activist Janez Evangelist Krek organized hundreds of workers and agricultural cooperatives throughout the Slovene countryside. At the turn of the 20th century, national struggles in ethnically mixed areas (especially in Carinthia, Trieste and in Lower Styrian towns) dominated the political and social lives of the citizenry. By the 1910s, the national struggles between Slovene and Italian speakers in the Austrian Littoral, and Slovene and German speakers, overshadowed other political conflicts and brought about a nationalist radicalization on both sides. In the last two decades before World War One, Slovene arts and literature experienced one of its most flourishing periods, with numerous talented modernist authors, painters and architects. The most important authors of this period were Ivan Cankar, Oton Župančič and Dragotin Kette, while Ivan Grohar and Rihard Jakopič were among the most talented Slovene visual artists of the time. After the Ljubljana earthquake of 1895, the city experienced a rapid modernization under the charismatic Liberal nationalist mayors Ivan Hribar and Ivan Tavčar. Architects like Max Fabiani and Ciril Metod Koch introduced their own version of the Vienna Secession architecture to Ljubljana. In the same period, the Adriatic port of Trieste became an increasingly important center of Slovene economy, culture and politics. By 1910, around a third of the city population was Slovene, and the number of Slovenes in Trieste was higher than in Ljubljana. At the turn of the 20th century, hundreds of thousands of Slovenes emigrated to other countries, mostly to the United States, but also to South America, Germany, Egypt and to larger cities in the Austro Hungarian Empire, especially Zagreb and Vienna. It has been calculated that around 300,000 Slovenes emigrated between 1880 and 1910, which means that one in six Slovenes left their homeland.

Көшіп кету

1880 жылдар мен Бірінші дүниежүзілік соғыс аралығында қазіргі Словениядан Америкаға кең көлемде көші-қон болды. Словениялықтардың ең ірі тобы Кливленд (Огайо штаты) және айналасындағы аймақтарда қоныстанды. Екінші ірі топ Чикаго қаласына, негізінен қаланың оңтүстік-батыс бөлігіне орналасты. Көптеген словен иммигранттары көмір шахталарында және ағаш өңдеу саласында жұмыс істеу үшін Пенсильванияның оңтүстік-батысына, Огайоның оңтүстік-шығысына және Батыс Вирджиния штатына кетті. Сонымен қатар, кейбіреулері Питтсбург немесе Огайо штатының Янгстаун аймақтарындағы темір зауыттарында, ал Минесота штатының темір кен орындарында жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс Словенияны, әсіресе қанды фронт пен ірі державалардың Словения аумағын бірнеше елдер арасында бөліп тастау қаупі тудырған саясатымен (1915 жылғы Лондон келісімдері) қатты әсер етті. Осы жағдайда словендер Габсбург монархиясы құрамындағы хорваттар мен сербтермен бірлесіп, ұлттық мәселелерін реттеуге тырысты. Бұл талап – 1917 жылдың көктемінде Вена парламентінде словен, хорват және серб парламентарийлері тарапынан ұсылған «Мамыр жарлығы» деп белгілі болды. Габсбург монархиясының билеуші топтары бастапқыда бұл өтінішті қабылдамады, ал монархияны федерализациялауға бағытталған кейінгі үкіметтік бастамалар (мысалы, император Карлдың қазандық манифесті) көптеген словен саясаткерлері тарапынан қабылданбады, олар бұл кезде тәуелсіздікке ұмтылып жатқан. Реформаланған мемлекетті сақтауды Словения халық партиясының бұрынғы төрағасы және Карниоланың соңғы провинциялық бас қолбасшысы Иван Шустершич ұзақ уақыт бойы қорғады, бірақ оның қолдаушылары мен ықпалы шектеулі болды.

Югослав мемлекетіне қосылу және шекаралық аймақтар үшін күрес

Словения халық партиясы өзін-өзі анықтау қозғалысын бастады, Габсбургтер билігінде жартылай тәуелсіз Оңтүстік славян мемлекетін құруды талап етті. Бұл ұсынысты көптеген словен партиялары қолдады, одан кейін «Декларация қозғалысы» деп аталған словен азаматтық қоғамының жаппай жұмылдырылуы жүрді. 1918 жылдың басына қарай Словения халық партиясының ұсынысын қолдау үшін 200 мыңнан астам қол жиналды. Соғыс кезінде шамамен 500 словен серб армиясында, ал капитан Людевит Пивко басқарған шағын топ итальян армиясында еріктілер болып қызмет етті. Соғыстың соңғы жылы Аустрия-Мажарстан армиясындағы көптеген словен полктері әскери басшылығына қарсы бүлік көтерді; словен сарбаздарының ең белгілі бүлігі – 1918 жылдың мамырындағы Юденбург көтерілісі. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австро-Венгрия империясы тарағаннан кейін, 1918 жылдың 6 қазанында Загребте словендер, хорваттар және сербтердің Ұлттық кеңесі билікті қолға алды. 29 қазанда Лиублянадағы ұлттық жиын мен Хорватия парламенті тәуелсіздік жариялады, соның нәтижесінде жаңа Словен, хорват және серб мемлекеті құрылды. 1918 жылдың 1 желтоқсанында Словен, хорват және серб мемлекеті Сербиямен бірігіп, Сербия, Хорватия және Словения Корольдігінің құрамына кірді, ол 1929 жылы Югославия Корольдігі болып қайта аталды. Көршілес Италия, Австрия және Венгрияның билігіне өткен словендер ассимиляция саясатына ұшырады.

Австриямен шекара

1918 жылдың соңында Австро-Венгрия империясы тарағаннан кейін словендер мен неміс Австриясы арасында Төменгі Штирия және Оңтүстік Каринтия аймақтары үшін қарулы жанжал басталды. 1918 жылдың қараша айында Рудольф Майстер жаңа құрылған Югославия мемлекетінің атынан Марибор қаласын және Төменгі Штирияның төңірегіндегі аудандарды басып алды. Австрияның Штирия үкіметі әскери араласудан бас тартып, референдум өткізуге де қарсы болды, себебі Төменгі Штирияның басым көпшілігі словендерден тұратын, ал Марибор, Птуй және Цельеде неміс тілді халық басымдық құрады, бұл словендердің ассимиляциялануының нәтижесінде болған еді. Марибор мен Төменгі Штирия аймақтары Сан-Жермен келісімі бойынша Югославияға берілді. Сонымен бірге, Франьо Малгай басқаратын еріктілер тобы Оңтүстік Каринтияны бақылауға алуға тырысты. Каринтиядағы шайқастар 1918 жылдың желтоқсанынан 1919 жылдың маусымына дейін жалғасты, осы кезде словен еріктілері мен серб армиясы Клагенфурт қаласын басып алды. Сан-Жермен келісіміне сәйкес, Югославия әскерлері Клагенфурттан шығарылуға тиіс болды, ал Оңтүстік Каринтияның басқа аймақтарында референдум өткізілуі керек еді. 1920 жылдың қазан айында Оңтүстік Каринтия халқының көпшілігі Австрия құрамында қалуға дауыс берді, ал провинцияның шағын бөлігі ғана (Дравоград және Гуштанж айналасындағы аудандар) Сербтер, хорваттар және словендер патшалығына берілді. Ал Трианон келісімі бойынша, Югославия Корольдігіне 10 ғасырдан бері Венгрияға қарасты, словендер тұратын Прекмурье аймағы қосылды.

Италиямен шекара

Бірінші дүниежүзілік соғысқа одақтас державаларға қосылу шарты ретінде Италия Корольдігі құпия Лондон келісімі (1915) және кейін Рапалло келісімі (1920) арқылы словен территориясының көп бөлігін басқару құқығын алды. Бұл территориялар словен этностың төрттен бір бөлігін, соның ішінде этникалық тұрғыдан толығымен словендер қоныстанған аймақтарды қамтыды. Зардап шеккен аймақтардағы халық саны 1,3 миллион словеннің шамамен 327 мыңына тең болды.

Югославия Корольдігі

1921 жылы словен депутаттарының басым көпшілігінің (70%) қарсы дауысына қарамастан, сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінде орталықтандырылған конституция қабылданды. Оған қарамастан, словендер жоғары деңгейдегі мәдени автономияны сақтап, экономика мен өнердің дамуына қол жеткізді. Словениялық саясаткерлер Югославияның дерлік барлық үкіметтеріне қатысты, ал словен консервативті көшбасшысы Антон Корошек екі дүниежүзілік соғыс аралығында Югославияның серб емес премьер-министрі болып қызмет етті. 1929 жылы сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі Югославия Корольдігі болып қайта аталды. Конституция жойылды, азаматтық бостандықтар шектелді, ал орталықтандыру қысымы күшейді. Словения Drava Banovina болып қайта аталды. Соғыс аралық кезеңнің барлық кезеңінде словен сайлаушылары консервативті Словен халық партиясын күшті қолдады, ол федерацияланған Югославия шеңберінде Словенияның автономиясы үшін сәтсіз күресті. Алайда, 1935 жылы Словен халық партиясы үкіметті қолдаған Югослав радикалдық қауымдастығына қосылды, бұл солшыл автономистік қозғалыстың дамуына мүмкіндік берді. 1930 жылдары экономикалық дағдарыс солшыл және оңшыл радикализмнің өршуіне қолайлы жағдай жасады. 1937 жылы Словения Коммунистік партиясы Югославия Коммунистік партиясы құрамындағы автономды партия ретінде құрылды. 1938-1941 жылдары солшыл либералдық, христиандық солшыл және аграрлық күштер заңсыз Коммунистік партия мүшелерімен тығыз байланыс орнатып, кең антифашистік коалиция құруға тырысты. Словенияның негізгі аумағы, Югославияның басқа да аз дамыған аймақтарымен салыстырғанда ең индустрияланған және батысқа бет бұрған аймақ болғандықтан, өнеркәсіптік өндірістің басты орталығына айналды: мысалы, Сербиямен салыстырғанда Словениядағы өнеркәсіптік өндіріс Вардар Бановинасына қарағанда төрт есе, тіпті жиырма екі есе жоғары болды. Соғыс аралық кезеңде Словенияда индустрияландыру жалғасты, 1920 жылдары экономикалық өсім қарқындады, содан кейін 1929 жылғы экономикалық дағдарысқа салыстырмалы түрде табысты бейімделу кезеңі болды. Алайда, бұл даму тек белгілі бір аймақтарға, әсіресе Любляна алқабына, Орталық Сава аңғарына, Словенияның Каринтия аймағының бір бөлігіне және Целье мен Марибор қалаларының маңындағы қалалық аймақтарға ғана әсер етті. Туризм өте қарқынды дамыды, Блед және Рогашка Слатина сияқты курорттар халықаралық деңгейде танымал болды. Басқа жерлерде ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығы басым экономикалық сала болып қала берді. Дегенмен, Словения Югославияның ең өркендеген және экономикалық жағынан динамикалық аймақтарының біріне айналды, Балқандағы үлкен нарықтан пайда тапты. Өнер, әдебиет және сәулет өнері де дамыды. Словенияның ең ірі екі қаласы – Любляна мен Марибор қалалық жаңару және модернизацияның кең ауқымды бағдарламаларын жүзеге асырды. Жоже Плечник, Иван Вурник және Владимир Шубич сияқты сәулетшілер Словенияға модернистік сәулетті енгізді.

In 1921, against the vote of the great majority (70%) of Slovene MPs, a centralist constitution was passed in the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. Despite it, Slovenes managed to maintain a high level of cultural autonomy, and both economy and the arts prospered. Slovene politicians participated in almost all Yugoslav governments, and the Slovene conservative leader Anton Korošec briefly served as the only non Serbian Prime Minister of Yugoslavia in the period between the two world wars. In 1929, the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes was renamed to Kingdom of Yugoslavia. The constitution was abolished, civil liberties suspended, while the centralist pressure intensified. Slovenia was renamed to Drava Banovina. During the whole interwar period, Slovene voters strongly supported the conservative Slovene People's Party, which unsuccessfully fought for the autonomy of Slovenia within a federalized Yugoslavia. In 1935, however, the Slovene People's Party joined the pro regime Yugoslav Radical Community, opening the space for the development of a left wing autonomist movement. In the 1930s, the economic crisis created a fertile ground for the rising of both leftist and rightist radicalisms. In 1937, the Communist Party of Slovenia was founded as an autonomous party within the Communist Party of Yugoslavia. Between 1938 and 1941, left liberal, Christian left and agrarian forces established close relations with members of the illegal Communist party, aiming at establishing a broad anti Fascist coalition. The main territory of Slovenia, being the most industrialized and westernized among others less developed parts of Yugoslavia became the main center of industrial production: in comparison to Serbia, for example, in Slovenia the industrial production was four times greater and even twenty two times greater than in Vardar Banovina. The interwar period brought a further industrialization in Slovenia, with a rapid economic growth in the 1920s followed by a relatively successful economic adjustment to the 1929 economic crisis. This development however affected only certain areas, especially the Ljubljana Basin, the Central Sava Valley, parts of Slovenian Carinthia, and the urban areas around Celje and Maribor. Tourism experienced a period of great expansion, with resort areas like Bled and Rogaška Slatina gaining an international reputation. Elsewhere, agriculture and forestry remained the predominant economic activities. Nevertheless, Slovenia emerged as one of the most prosperous and economically dynamic areas in Yugoslavia, profiting from a large Balkan market. Arts and literature also prospered, as did architecture. The two largest Slovenian cities, Ljubljana and Maribor, underwent an extensive program of urban renewal and modernization. Architects like Jože Plečnik, Ivan Vurnik and Vladimir Šubic introduced modernist architecture to Slovenia.

Жағалаудағы словендердің фашистік итальянизациясы және қарсылық

[[Файл:Рапалло келісім-шарты. Словения этностық аумағының аннексияланған батыс бөлігі және 1.3 миллиондық жалпы халқының шамамен 327 000-ы Триест 19 ғасырдың соңында Люблянадан да көп словен тұрғыны болған ең ірі словен қаласы болды. Көпұлтты Австриядан бөлінгеннен кейін, қаладағы словен орта таптарынан ең көп қауіп көрген итальяндық төменгі орта тап Триестті "città italianissima" етуге тырысты, соның салдарынан словен дүкендеріне, кітапханаларға, заңгерлер кеңселерiне және бәсекелес қауымдастықтың орталық орны – Народни домға шабуылдар жасалды. Содан кейін мәжбүрлі итальяндықтандыру жүргізілді және 1930 жылдардың ортасына қарай бірнеше мың словен, әсіресе Триест аймағынан шыққан зиялылар Югославия Корольдігіне және Оңтүстік Америкаға көшіп кетті. Қазіргі Словенияның Идрия, Айдовщина, Випава, Канал, Постойна, Пивка және Илирска Бистрица муниципалитеттері мәжбүрлі итальяндықтандыруға ұшырады. Италиядағы словен азшылығы (1920-1947 жж.) халықаралық немесе ішкі құқық бойынша ешқандай азшылық қорғауына ие болған жоқ. Италия билігі мен фашистік отрядтары арасындағы қақтығыстар 1920 жылы басталды және Триесттегі словен ұлттық үйі Народни домның өртелуімен аяқталды. Италиядағы барлық словендік азшылық ұйымдары қудаланды, нәтижесінде 1927 жылы фашистік зорлық-зомбылыққа қарсы күрес үшін TIGR атты әскери ұйым құрылды. Антифашистік партизандық қозғалыс 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдары жалғасты. 1940 жылы Венгрия, Болгария және Румыния үшжақты келісімге қосылғанда, Гитлер Кеңес Одағына шабуыл жасамас бұрын өзінің оңтүстік қанатын қорғауға тырысқандықтан, Югославияға қысым күшейді. 1941 жылдың 25 наурызында Германиямен Югославия Корольдігі арасындағы келісімге қол қойылды, екі күннен кейін авиация генералы Душан Симович бастаған төңкеріс болды. Регент Павел тақтан алынып, билік жас Петрге берілді. Генерал Симович үкіметтің уақытша басқаруын өз қолына алды. Осылайша, Югославия Гитлер үшін сенімді емес болып көрінді, сондықтан 1941 жылдың 6 сәуірінде "Марита" операциясы аясында және соғыс жарияламастан, Осі күштері Югославия Корольдігіне басып кірді. Шабуыл Белградты бомбалаудан басталды, нәтижесінде 20 000 адам қаза тапты. Югослав патшалық армиясының қарсылығы тек символдық болды, себебі баяу жұмылдыру салдарынан жауынгерлердің жартысы ғана жиналды, ал Сербияның әскери техникасы мен доктринасы Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыстан ескірген. Осылайша, 10 сәуірде неміс әскері Загребке, ал 12 сәуірде Белградқа жетті. Италия армиясы шабуылды 11 сәуірде, Венгрия қосылғаннан кейін ғана бастады. Сол кезде неміс армиясы Карловацқа жеткен еді. Италия армиясы екіге бөлінді: бірі Кочевье арқылы Люблянаға және одан әрі өтті, екіншісі Далмация арқылы өтті. Неміс армиясы да Болгариядан шығып, жұмылдырылған бөлімшелермен Югославия армиясының Салоники майданына кетуіне кедергі келтірді. Шабуылдан кейін көп ұзамай Марко Натлаченнің басшылығымен Ұлттық халық кеңесі құрылды, ол қаруды бейбіт түрде тапсыруға шақырды және басқыншыларды қууға ұсыныс жасады. Югославия армиясы капитуляциялағаннан кейін Венгрия Прекмурье аймағының көп бөлігін басып алды. 1941 жылы NDH билігімен бес словен елді мекені құрылды: Бреганское село (қазіргі Slovenska vas), Брегана маңындағы Нова вас (қазіргі Мокрице маңындағы Нова вас), Доленскаядағы Есенице, Обрежде және Чедем. Аумағы шамамен 20 шаршы километрді құрады және сол кезде 800-ге жуық тұрғыны болды. Бастапқыда итальяндықтар басып алынған аумақтарында орташа саясат жүргізді. Осылайша, екі тілділік сақталды, итальян тілі мектептерде тек оқу пәні ретінде енгізілді және барлық саяси емес, мәдени және спорттық бірлестіктерге рұқсат берілді. Лиубляна, Нотраньска және Доленьскадан тұратын, шамамен 320 000 тұрғыны бар Италия Лиубляна провинциясын (Италияның Provincia di Lubiana) құрды. Аймақты басып алған алғашқы табысты көтеріліс әрекеттерінен кейін итальяндық билік саясатын өзгертіп, этникалық тазалау бағдарламасын бастады [15]. Бұл жоспардың орындалуы шамамен 35 000 азаматтың қуғынға ұшырауына әкелді, олардың 1942 және 1943 жылдары итальяндық концентрациялық лагерьлерде 3500 ер адам, әйел және бала аштықтан және аурудан қайтыс болды. Бұл этникалық тазалау әрекеті болды, бұл туралы жоғары итальяндық офицерлердің мәлімдемелері мен бұйрықтарынан, әсіресе 1942 жылдың 1 наурызында генерал Марио Роатта қол қойған 3C циркулярының мазмұнынан көрінеді. ] Неміс оккупациясы үш түрдің ең кішкентайы болды, өйткені олар барлық словен газеттерін тыйым салған, мектептерде неміс тілін оқу тілі ретінде енгізген, ересектерді күштеп Штирия Отандық қауымдастығы мен Каринтия Халық одағына немесе олардың қарулы бөлімдеріне тіркеген. Ресми тіл де неміс тіліне айналды. Олар арийлік нәсіл критерийлеріне сай келетін 600 баланың күштеп алынып, Lebensborn ұйымына тапсырылған, нацилік заңдар енгізілген және кейіннен халықаралық құқыққа қайшы келетін әскери жинақ басталып кеткен.

[[File:Treaty of Rapallo. png|thumb|320px|right|The annexed western quarter of Slovene ethnic territory, and approximately 327,000 out of the total population of 1.3

Trieste was at the end of 19th century de facto the largest Slovene city, having had more Slovene inhabitants than Ljubljana. After being ceded from the multi ethnic Austria, Italian lower middle class—who felt most threatened by the city's Slovene middle class—sought to make Trieste "città italianissima", committing series of attacks, led by Black Shirts, on Slovene shops, libraries, lawyer offices, and the central place of the rival community in Narodni dom. Forced Italianization followed and by the mid 1930s, several thousand Slovenes, especially intellectuals from Trieste region, emigrated to the Kingdom of Yugoslavia and to South America. The present day Slovenian municipalities of Idrija, Ajdovščina, Vipava, Kanal, Postojna, Pivka, and Ilirska Bistrica, were subjected to forced Italianization. The Slovene minority in Italy (1920 1947) lacked any minority protection under international or domestic law. Clashes between the Italian authorities and Fascist squads on one side, and the local Slovene population on the other, started as early as 1920, culminating with the burning of the Narodni dom, the Slovenian National Hall of Trieste. After all Slovene minority organizations in Italy had been suppressed, the militant anti fascist organization TIGR was formed in 1927 in order to fight Fascist violence. The anti Fascist guerrilla movement continued throughout the late 1920s and 1930s. When Hungary, Bulgaria and Romania joined the Tripartite pact in 1940, pressure greatly increased on Yugoslavia to join in as Hitler was trying to protect its southern flank before launching the attack on the Soviet Union. The signing of the Treaty of the Kingdom of Yugoslavia with Germany on March 25, 1941, was followed two days later by a coup led by aviation general Dušan Simović. Regent prince Pavel was thrown out and authority was granted to young Peter. General Simović took over the provisional administration of the government. Thus, Yugoslavia did not seem to be reliable anymore to Hitler, and so on April 6, 1941, according to the operation Marita and without a formal declaration of war, Axis forces invaded the Kingdom of Yugoslavia. The attack began with the bombing of Belgrade, killing 20,000 people. The resistance of the Yugoslav royal army was only symbolic, as only half of the recruits were able to collect due to slow mobilization, and the military equipment and doctrine of Serbia from the Balkan wars and the First World War were obsolete. Thus, on April 10, German troops have already reached Zagreb and on April 12 Belgrade. The Italian army launched its attack only on April 11, when Hungary joined. At that time, the German army was already in Karlovac. The Italian army split into two parts: it penetrated the part towards both Ljubljana and beyond via Kočevje, and the second part penetrated via Dalmatia. The German army also broke out of Bulgaria and with the mobilized units easily prevented the withdrawal of the Yugoslav army into the Thessaloniki front. Shortly after the attack, the National People's Council was formed under the leadership of Marko Natlačen, who called for a peaceful handover of weapons and expelled the occupier. After the capitulation of the Yugoslav army, Hungary took over most of Prekmurje. In 1941, five Slovene settlements were established under the authority of NDH: Bregansko selo (now called Slovenska vas), Nova vas near Bregana (now Nova vas near Mokrice), Jesenice in Dolenjska, Obrežje and Čedem. The territory was about 20 square kilometers, with about 800 inhabitants at that time. The Italians in the beginning held a moderate policy in their occupied territory. In this way, bilingualism coincided, Italian was introduced into schools only as a teaching subject, all non political, cultural and sports associations allowed it. In the occupied territory, composed of Ljubljana, Notranjska and Dolenjska with approximately 320,000 inhabitants, Italy established the Province of Ljubljana (Italian Provincia di Lubiana). After the first successful rebel actions of the occupants in the occupied territory, the Italian authorities changed the policy and began the program of ethnic cleansing [15]. The execution of this plot led to the expulsion of approximately 35,000 civilians, of whom in the Italian concentration camps, in 1942 and 1943, about 3500 men, women and children died of hunger and disease [16] That this was an attempt to ethnic cleansing, results not only from the very large number of people killed and displaced, but also from the statements and orders of the high Italian officers, and in particular from the content of the notorious 3C circular, signed by General Mario Roatta on March 1, 1942. ] The German form of occupation was the tiniest of all three, since they banned all Slovenian newspapers, German was introduced into schools as a language, the adults were violently enrolled in the Styrian Homeland Association and the Carinthian People's Union or their armed sections. The official language has also become German. They violently took away 600 children who seemed to satisfy the criteria of the Aryan race and assigned them to the Lebensborn organization, they introduced Nazi laws, and later began to mobilize the military, which was contrary to international law,

On April 26, 1941, the Anti Imperialist Front was set up in Ljubljana (renamed the Liberation Front) in the German invasion of the Soviet Union, which began an armed struggle against the occupiers. The founding groups of the Anti Imperialist Front were: the Communist Party of Slovenia, part of the Christian Socialists, the democratic part of the Liberal Gymnastical Society Sokol and a part of the cultural workers who were unconnected. In memory of this event was determined April 27 as the day of the resistance against the occupier. In Volkmerjev prehod in Maribor, on April 29, 1941, two anti German style young men under the leadership of Bojan Ilich burned two personal cars of the German Civil Administration. This was the first rebuffing anti occupation campaign in occupied Slovenia, which was born out of a revolt at the trance, which was visited by Hitler during the three days before that of most of the German Germans. Nazi police arrested about 60 young men, but they soon released them because they could not prove their participation in the fire. On June 22, 1941, the main command of the Partisan forces was established and on the same day, the Secrets of the Liberation Movement OF were published. Subsequently, on November 1, 1941, the Basic Points of the OF, whose points 8 and 9 were written under the influence of the Atlantic Charter, were also published. By the signing of the Dolomite Declaration on March 1, 1943, the leading role in the Liberation Front was taken over by the Communist Party of Slovenia, which in the victorious national liberation struggle itself assumed all power. In 1943, a liberated territory was formed in Kočevje, where the OF organized the Kočevski Choir, in which it elected the highest organ of the Slovenian state, adopted a decision on joining the Primorska Slovenia and elected a delegation for the II. sitting AVNOJ. At the end of the war, the Slovene Partisan army, together with the Yugoslav Army and the Soviet Red Army, freed the entire Slovenian ethnic territory. The VOS departments under the command of the Communist Party and the Soviet model, after the end of the war, mostly performed post war extrajudicial killings against civilian and military personnel. Up to 600 graves have been evacuated so far throughout Slovenia.

1941 жылдың 26 сәуірінде Лиублянада (Германияның Кеңес Одағына басып кіргеніне байланысты, аталған қала Жаңарту майданы болып өзгертілді) Антиимпериалистік фронт құрылды, ол оккупанттарға қарсы қарулы күрес бастады. Антиимпериалистік фронттың құрылған топтары: Словения Коммунистік партиясы, Христиан-әлеуметтіктердің бір бөлігі, Либералдық гимнастикалық қоғам Sokol-дың демократиялық бөлігі және байланыссыз мәдени қызметкерлердің бір бөлігі болды. Осы оқиғаның құрметіне 27 сәуір оккупантқа қарсы күрес күні ретінде белгіленді. 1941 жылдың 29 сәуірінде Марбордағы Volkmerjev prehod-та Боян Илич басшылығындағы екі жас антигермандық жақтас неміс азаматтық әкімшілігінің екі жеке көлігін өртеді. Бұл оккупацияланған Словениядағы алғашқы қарсылық акциясы болды, ол Гитлердің үш күн бұрын барып көрген неміс-неміс трансына наразылық тудырды. Нацилік полиция шамамен 60 жас жігітті қамауға алды, бірақ олардың өртке қатысқандығын дәлелдемегендіктен оларды жақын арада босатып жіберді. 1941 жылдың 22 маусымында партизан күштерінің бас штабы құрылды және сол күні Жаңарту қозғалысының құпиялары (OF) жарияланды. Кейін, 1941 жылдың 1 қарашасында Атлант хартасының ықпалымен жазылған OF-тің негізгі қағидалары жарияланды. 1943 жылдың 1 наурызында Доломит декларациясына қол қойылғаннан кейін, Жаңарту майданындағы жетекші рөл Словения Коммунистік партиясына көшті, ол жеңіске жеткен ұлттық азаттық күресінде өзіне барлық билікті алды. 1943 жылы Кочевьеде азат етілген аумақ құрылды, онда OF Кочевски хорын ұйымдастырды, ол Словения мемлекетінің жоғары органы сайланды, Приморска Словенияға қосылу туралы шешім қабылданды және II. AVNOJ отырысына делегация сайланды. Соғыстың соңында словен партизан армиясы Югославия армиясымен және советтік Қызыл Армиясымен бірге Словенияның барлық этникалық аумағын азат етті. Соғыстан кейін Коммунистік партияның басшылығымен және советтік үлгідегі VOS бөлімдері көбінесе азаматтық және әскери қызметкерлерге қарсы соғыстан кейінгі соттан тыс өлім жазаларын орындады. Бүгінгі күнгі Словенияда 600-ға жуық қабір қазылды.

Сталиндік кезең

1945 және 1948 жылдар аралығында Словения мен Югославияда саяси қуғын-сүргін толқыны болды. Мыңдаған адам саяси нанымы үшін түрмеге қамалды. Соғыстан кейін ондаған мың словен коммунистік қуғын-сүргіннен қорқып, Словениядан дереу кетіп қалды. Олардың көпшілігі Аргентинаға қоныс аударды, ол словендік коммунизмге қарсы эмиграцияның негізгі орталығына айналды. Келесі он жылда тағы 50 000-нан астам адам, көбінесе экономикалық, сондай-ақ саяси себептермен одан әрі келді. Словения иммигранттарының бұл кейінгі толқындары көбінесе Канада мен Австралияға, сонымен қатар басқа батыс елдеріне қоныстанды.

1948 жылғы Тито-Сталин бөлінісі және оның салдары

1948 жылы Тито мен Сталин арасында жарылыс болды. Жарылыстан кейінгі алғашқы жылдары саяси қуғын-сүргін нашарлап, сталинизммен айыпталған коммунистерге де тарады. Жүздеген словендер басқа ұлттардың мыңдаған адамдарымен бірге Голи-Оток концлагеріне қамалды. Словенияда 1945-1950 жылдар аралығында өткен сот процестерінің ішіндегі ең маңыздылары – демократиялық зиялылар мен солшыл либералды белсенділерге қарсы Нагоде ісі (1946) және Дахау істері (1947-1949) болды, онда нацистік концлагерьлердің бұрынғы тұтқындары нацистермен ынтымақтасқан деп айыпталды. Рим-католик шіркеу қызметкерлерінің көптеген өкілдері де қуғынға ұшырады. 1952 жылғы қаңтарда Ново-Местоға жасаған пасторлық сапарында коммунистік белсенділер Любляна епископы Антон Вовкқа бензин құйып, өртеген оқиға батыс баспасөзінде кеңінен жарияланды.

1950 жылдар: ауыр индустрияландыру

1950 жылдардың соңында Словения Югославия республикаларының арасында салыстырмалы түрде көп дауыстылық процесін бастаған алғашқысы болды. Индустрияландырудың он жылдығы, режимі мен диссидент зиялылар арасындағы көптеген шиеленістермен қатар, қарқынды мәдени және әдеби өндіріспен де бірге жүрді. 1950 жылдардың аяғынан бастап диссиденттік айналымдар құрыла бастады, көбінесе қысқа ғұмырлы тәуелсіз журналдар төңірегінде, мысалы, «Ревия 57» (1957–1958) – Югославиядағы алғашқы тәуелсіз интеллектуалдық журнал және Коммунистік блоктағы осындай журналдардың алғашқыларының бірі, сондай-ақ «Перспектива» (1960–1964). Осы кезеңдегі ең маңызды сыншыл қоғамдық зиялылардың қатарында социолог Йоже Пучник, ақын Эдвард Кочбек және әдебиет тарихшысы Душан Пиржевец болды.

1960 жылдар: "Өзін-өзі басқару"

1960 жылдардың соңына қарай реформашыл фракция Словения Коммунистік партиясын бақылауға алды, Словения қоғамы мен экономикасын жаңғырту мақсатында бірқатар реформалар іске қосылды. Югославия Коммунистік партиясының бас теоретігі, словен Эдвард Кардельждің кеңесімен және қадағалауымен жұмысшылардың өзін-өзі басқаруы деп аталатын жаңа экономикалық саясат жүзеге асырыла бастады.

1970-1980 жылдар: "Олжаның жылдары"

1973 жылы бұл тенденция Югославия Федерациялық үкіметінің қолдауымен Словения Коммунистік партиясының консервативті тобы тоқтатылды. Одан кейін "Қорысқан жылдар" (словенше: svinčena leta) деп аталатын кезең басталды. Осы кезеңде баспасөз бен өнер қайырмашыларына цензура мен қысым күшейді, ал сөз бостандығы шектелді. Көптеген адамдар өз саяси нанымдары үшін түрмеге жабылды.

1980 жылдар: Тәуелсіздікке қарай

1980 жылдары Словенияда мәдени плюрализмнің өркендеуі байқалды. Көптеген тамырлық саяси, өнер және интеллектуалдық қозғалыстар пайда болды, оның ішінде Neue Slowenische Kunst, Любляна психоанализі мектебі және Nova revija интеллектуалдық үйірмесі. 1980 жылдардың ортасында Милан Кучан басқаратын реформаторлық топ Словения Коммунистік партиясын бақылауға алып, бақыланатын саяси плюрализмке қарай біртіндеп реформа жасауды бастады. 1980 жылдардағы Югославия экономикалық дағдарысы Югославия Коммунистік режимі ішінде тиісті экономикалық шараларға қатысты күресті күшейтті. Словения, Югославия халқының 10% аз болса да, елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен бес бөлігін және Югославия экспортінің төрттен бірін өндірді. Экономикалық шараларға байланысты саяси даулар қоғамдық пікірде де көрінді, көптеген словендер өздері экономикалық тұрғыдан қанауға ұшырап, қымбат әрі тиімсіз федералдық басқаруды ұстап тұруға мәжбүр деп ойлады. 1987 және 1988 жылдары жаңадан пайда болған азаматтық қоғам мен Коммунистік режим арасындағы қақтығыстар Словения көктеміне әкеліп соқты. 1987 жылы либералды интеллектуалдар тобы Nova revija журналында манифест жариялады; олардың «Словенияның ұлттық бағдарламасына үлесі» деп аталатын еңбегінде Словенияның демократиялануын және оның тәуелсіздігін арттыруды талап етті. Кейбір мақалаларда Словенияның Югославиядан тәуелсіздігі және толыққанды парламенттік демократия құру мүмкіндігі ашық талқыланды. Манифест Коммунистік билік тарапынан айыпталды, бірақ авторлар тікелей қуғын-сүргінге ұшыраған жоқ, журнал да тоқтатылмады (дегенмен редакциялық алқа мүшелері отставкаға кетуге мәжбүр болды). Сол жылдың соңында Люблянадағы Litostroj өндіріс орнында жаппай ереуіл басталды, нәтижесінде Югославиядағы алғашқы тәуелсіз кәсіподақ құрылды. Ереуіл жетекшілері Словенияның Социал-демократиялық одағы деп аталатын тәуелсіз саяси ұйым құрды. Көп ұзамай, 1988 жылдың мамыр айының ортасында Словенияның тәуелсіз шаруалар одағы құрылды. Сол айда Югославия армиясы «Mladina» журналының төрт словен журналисін мемлекеттік құпияларды ашқандары үшін тұтқындады. «Любляна соты» деп аталған бұл іс Любляна және басқа словен қалаларында жаппай наразылықтарға әкелді. Адам құқықтарын қорғау комитеті үйлестірген жаппай демократиялық қозғалыс коммунистерді демократиялық реформаларға итермеледі. Словениядағы осы революциялық оқиғалар Шығыс Еуропадағы 1989 жылғы төңкерістерден шамамен бір жыл бұрын болды, бірақ халықаралық бақылаушылардың назарынан тыс қалды. Сонымен қатар, Словения және Сербия Коммунистер лигасы арасындағы қақтығыс (ұлтшыл көшбасшы Слободан Милошевичтің басымдығымен) Югославиядағы ең маңызды саяси күреске айналды. Федерацияның нашар экономикалық көрсеткіштері және әртүрлі республикалар арасындағы шиеленістердің күшеюі словендер арасында сепаратистік идеялардың өсуіне қолайлы жағдай жасады, бұл идеяларды коммунистерге қарсы және коммунистер де қолдады. 1989 жылдың 27 қыркүйегінде Словения Ассамблеясы 1974 жылғы Конституцияға көптеген түзетулер енгізді, оның ішінде Словения Коммунистер лигасының саяси билікке монополиясын жою және Словенияның Югославиядан шығу құқығын қайта бекіту. 1989 жылы «Солтүстік әрекеті» деп аталған іс-шарада словен полиция күштері, кейіннен өздерінің ветерандар ұйымын құрған мүшелері, 1 желтоқсанда Лиубьянада жүздеген Милошевич жақтастарының митинг өткізуіне кедергі келтірді, олардың мақсаты словен басшылығын серб орталықшыл саясатына қарсылығы үшін құлату болған. Бұл әрекетті Словения тәуелсіздігін қорғаудың алғашқы қадамы деп санауға болады. 1990 жылдың 23 қаңтарында Словения Коммунистер лигасы серб ұлтшыл басшылығының үстемдігіне наразылық білдіріп, Югославия Коммунистер лигасының 14-ші съезінен шығып кетті, бұл ұлттық партия ретінде оның іс-әрекетін тоқтатты, одан кейін Хорватия Коммунистер лигасы да осы қадамды жасады. 1989 жылдың қыркүйегінде Ассамблея көптеген конституциялық түзетулерді қабылдады, бұл Словенияда парламенттік демократияны орнатуға мүмкіндік берді. 1990 жылдың 7 наурызында Словения Ассамблеясы XCI түзетуді қабылдады, ол мемлекеттің ресми атауын Словения Республикасы деп өзгертті, «Социалистік» сөзін алып тастады. Жаңа атау 1990 жылдың 8 наурызынан бастап ресми түрде қолданысқа енгізілді.

In the 1980s, Slovenia experienced a rise of cultural pluralism. Numerous grass roots political, artistic and intellectual movements emerged, including the Neue Slowenische Kunst, the Ljubljana school of psychoanalysis, and the Nova revija intellectual circle. By the mid 1980s, a reformist fraction, led by Milan Kučan, took control of the Slovenian Communist Party, starting a gradual reform towards controlled political pluralism. The Yugoslav economic crisis of the 1980s increased the struggles within the Yugoslav Communist regime regarding the appropriate economic measures to be undertaken. Slovenia, which had less than 10% of overall Yugoslav population, produced around a fifth of the country's GDP and a fourth of all Yugoslav exports. The political disputes around economic measures was echoed in the public sentiment, as many Slovenes felt they were being economically exploited, having to sustain an expensive and inefficient federal administration. In 1987 and 1988, a series of clashes between the emerging civil society and the Communist regime culminated with the Slovene Spring. In 1987, a group of liberal intellectuals published a manifesto in the alternative Nova revija journal; in their so called Contributions for the Slovenian National Program, they called for democratization and a greater independence for Slovenia. Some of the articles openly contemplated Slovenia's independence from Yugoslavia and the establishment of a full fedged parliamentary democracy. The manifesto was condemned by the Communist authorities, but the authors did not suffer any direct repression, and the journal was not suppressed (although the editorial board was forced to resign). At the end of the same year, a massive strike broke out in the Litostroj manufacturing plant in Ljubljana, which led to the establishment of the first independent trade union in Yugoslavia. The leaders of the strike established an independent political organization, called the Social Democratic Union of Slovenia. Soon afterwards, in mid May 1988, an independent Peasant Union of Slovenia was organized. Later in the same month, the Yugoslav Army arrested four Slovenian journalists of the alternative magazine Mladina, accusing them of revealing state secrets. The so called Ljubljana trial triggered mass protests in Ljubljana and other Slovenian cities. (See:1987 1988 Slovenia protests)

A mass democratic movement, coordinated by the Committee for the Defense of Human Rights, pushed the Communists in the direction of democratic reforms. These revolutionary events in Slovenia pre dated by almost one year the Revolutions of 1989 in Eastern Europe, but went largely unnoticed by international observers. At the same time, the confrontation between the Slovenian and Serbian Leagues of Communists (which was dominated by the nationalist leader Slobodan Milošević), became the most important political struggle in Yugoslavia. The poor economic performance of the Federation, and rising clashes between the different republics, created a fertile soil for the rise of secessionist ideas among Slovenes, both anti Communists and Communists. On 27 of September 1989 the Slovenian Assembly made many amendments to the 1974 constitution including the abandonment of the League of Communists of Slovenia monopoly on political power and the reassertion of Slovenia's right to leave Yugoslavia. In an action named "Action North" in 1989, Slovene police forces, members of which later organized their own veteran organization, prevented several hundred Milošević supporters from meeting in Ljubljana on 1 December at a so called Rally of Truth, with an attempt to overthrow Slovenian leadership because of its opposition to Serb centralist policy. The action can be considered the first defense action for Slovenian independence. On 23 January 1990, the League of Communists of Slovenia, in protest against the domination of the Serb nationalist leadership, walked out of the 14th Congress of the League of Communists of Yugoslavia which effectively ceased to exist as a national party – they were followed soon after by the League of Communists of Croatia. In September 1989, numerous constitutional amendments were passed by the Assembly, which introduced parliamentary democracy to Slovenia. On 7 March 1990, the Slovenian Assembly passed the amendment XCI changing the official name of the state to the Republic of Slovenia dropping the word 'Socialist'. The new name has been official since 8 March 1990.

Д.Новшек төрағалық еткен (2002-2007); ЕО және НАТО мүшелігі

Дрновшек 2002 жылдан 2007 жылға дейін президент лауазымында болды. Осы кезеңде, 2003 жылдың наурыз айында Словения ЕО мен НАТО-ға қосылу туралы екі референдум өткізді. Словения 2004 жылдың 29 наурызында НАТО-ға, ал 2004 жылдың 1 мамырында Еуропалық Одаққа қосылды. 2007 жылдың 1 қаңтарында Словения Еуроаймаққа қосылып, еуроны валютасы ретінде қабылдады.

Пахор премьер-министрі (2008-2012): Тоқтаған реформалар

Борут Пахор 2008 жылдың қарашасынан 2012 жылдың ақпанына дейін Словенияның премьер-министрі болды. Әлемдік экономикалық дағдарысқа тап болған үкіметі экономикалық реформалар ұсынды, бірақ олар оппозиция жетекшісі Янез Янша тарапынан қабылданбады және 2011 жылы өткен референдумдар арқылы қабылдаудан тоқтатылды. Екінші жағынан, сайлаушылар Югославияның тарап кеткеннен кейін туған елдер арасындағы шекаралық дауды шешуге бағытталған Хорватиямен арбитраждық келісімді қолдады.

Пахор президенті (2012-2022)

Пахор 2012 жылдан бері президент лауазымында. 2017 жылдың қараша айында Словения президенті Борут Пахор тартысты сайлауда екінші мерзімге қайта сайланды.

Янша премьер-министр (20122013): Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы есеп

Янша 2012 жылдың ақпанынан 2013 жылдың наурызына дейін Словенияның премьер-министрі болды, екінші рет. Оның орнына Словения тарихындағы тұңғыш әйел премьер-министр Аленка Братушек тағайындалды, бұл Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттіктің Парламенттік партиялар жетекшілері туралы есебі жарияланғаннан кейін болды. Бұрынғы премьер-министр Янез Янша 2006 жылғы қару-жарақ саудасына қатысты пара алу айыптары бойынша сотталғаннан кейін 2014 жылы алты ай түрмеде отырды. Янша өзінің кінәлі екенін жоққа шығарды. Миро Серар 2014 жылдың қыркүйегінен 2018 жылдың наурызына дейін премьер-министр болды. Оның үкіметтік коалициясына Серардың Қазіргі заманғы орталық партиясы, Социал-демократтар және зейнеткерлер партиясы DeSUS кірді. 2018 жылдың маусым айында сайлауда бұрынғы премьер-министр Янез Яншаның оңшыл Словения Демократиялық партиясы (СДП) жеңіске жетті. СДП 90 орындық парламентте 25 орын алды. Маржан Шаречтің тізімі (LMŠ) 13 орынмен екінші орында тұрды. Серардың "Заманауи орталық" партиясы 10 орынға ие болып, төртінші орынға шықты. 2018 жылдың тамызында жаңа премьер-министр Марян Шарек бес орталық солшыл партиядан тұратын азшылық үкімет құрды. 2020 жылдың қаңтар айында премьер-министр Шарек отставкаға кетті, өйткені оның азшылық үкіметі маңызды заңнаманы қабылдау үшін тым әлсіз болды.

Яншаның премьер-министрлігі (2020-2022 жылдар)

2020 жылдың наурызында Янез Янша SDS, Қазіргі Орталық партиясы (SMC), Жаңа Словения (NSi) және Зейнеткерлер партиясы (DeSUS) жаңа коалициялық үкіметінде үшінші рет премьер-министр болды. Янша бұрын 2004 жылдан 2008 жылға дейін және 2012 жылдан 2013 жылға дейін премьер-министр қызметін атқарған. Янез Янша оңшыл популист және АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамптың жақтаушысы ретінде белгілі болды. Янша сондай-ақ Венгрияның оңшыл премьер-министрі Виктор Орбанның серігі ретінде де танымал еді.

"Голоб" премьер-министрі (2022-)

2022 жылдың сәуірінде либералды оппозиция, «Азаттық қозғалысы» парламенттік сайлауда жеңіске жетті. «Азаттық қозғалысы» дауыстардың 34,5%-ын алды, ал Яншаның Словения демократиялық партиясы – 23,6%-ын. 2022 жылдың 25 мамырында Словения парламенті «Азаттық қозғалысының» жетекшісі Роберт Голобты Янез Яншаның орнына Словенияның жаңа премьер-министрі етіп тағайындады. 2022 жылдың қарашасында либералды кандидат және заңгер Наташа Пирч Мусар Словения президенттік сайлауының екінші турында жеңіске жетіп, Словенияның тұңғыш әйел президенті атанды.

Пирц Мусардың төрағалығы (2022 -)

2022 жылдың 23 желтоқсанында Наташа Пирч Мусар Словенияның бесінші президенті болып, өзінің ілгерідегі президенті Борут Пахордың орнын басты.