Кіріспе

Ирландияның Тәуелсіздік соғысы кезінде ИРА басшыларын бақылау үшін жіберілген британдық құпия агенттер.

"Каир банкі" – Ирландияның Тәуелсіздік соғысы кезінде Дублинге Ирландия Республикалық армиясының (ИРА) көрнекті мүшелерін анықтау үшін жіберілген британдық әскери барлау агенттерінің тобы. Бастапқыда британдық армия генералы Джеральд Бойд басқарған, олар ресми түрде Дублин округінің арнайы бөлімшесі (DDSB) және D бөлімшесі деп аталды. D бөлімшесінің он екі мүшесі – британдық армия офицерлері, Корольдік ирланд полициясының қызметкерлері және азаматтық хабаршы – 1920 жылғы 21 қараша күні таңертең Дублинде ИРА-ның "The Squad" атты өлтіру тобымен бірдей уақытта өлтірілді. Бұл операция Майкл Коллинз жоспарлаған, мұқият дайындалған бас кесу шабуылы болды. 14 адамның қаза болуы кейін "Қанды жексенбі" деп аталған оқиғалардың алғашқысы болды. Тим Пэт Куганның Майкл Коллинстің өмірбаянында британдық бөлімнің "әскери атауы" Таяу Шығыстағы қызметтерінен туындағаны айтылады, бірақ бұл пікірді Конор Круз О'Брайен сияқты кейбір ирланд тарихшылары дауға салады. Сондай-ақ, олар Дублиндегі 59 Графтон көшесіндегі "Кафе Каирде" жиі кездесетіндіктен осылай аталған деген болжамдар бар. 1919–1923 жылдарға қатысты бұрынғы жарияланған кітаптарда "Каир банкі" осы атпен еске алынбаған.

Өмірбаян

1920 жылға қарай Майкл Коллинстің басшылығымен ИРА-ның Дублин штабы, өлтірулер мен барлау операциялары арқылы Дублин қалалық полициясының G бөлімін жойды. Бұл бөлім бұрын Ирландия республикашылдарына қарсы британдық барлау операцияларының негізгі тірегі болған еді. Ирландиядағы британ үкіметінің штаб-пәтері – Дублин замкісінің әкімшілігі сыртқы барлау көмегін іздеуге мәжбүр болды. 1920 жылдың қаңтарында Ирландиядағы британдық армияның барлау орталығы 18-20 демобилизацияланған бұрынғы офицерлерден және әлі де қызметтегі бірнеше офицерлерден тұратын арнайы азаматтық киімдегі топ құрды. Бұл топ ИРА-ға қарсы жасырын операциялар жүргізу үшін арналған еді. Офицерлердің бірі 1919 жылдың ақпанынан бері Ұлыбританияның Ішкі барлау басқармасының құрамында болған Арнайы бөлімнің бақылауында оқытылды. Олар, сондай-ақ, МИ5 офицерлері мен Арнайы бөлімде жұмыс істеген бұрынғы офицерлерден де оқытылған болуы мүмкін. Дублиндегі армия орталығы бұл офицерлерді ақырында 5-ші және 6-шы дивизиялардың барлау қызметкерлеріне көмек көрсету үшін провинцияларға жіберуді жоспарлаған, бірақ оларды Бойд басқаратын Дублин округінің бөлімінде, Дублинде қалдыруға шешім қабылдады. Бұл бөлім ресми түрде Дублин округінің арнайы бөлімі (DDSB) және D бөлімі деп аталды. 1920 жылдың мамырында подполковник Уолтер Уилсон D бөліміне командир болып келді. 1920 жылдың 21 қарашасындағы «Қанды жексенбі» оқиғасынан кейін, Майкл Коллинстің басшылығымен ИРА-ның он екі офицері өлтірілген соң, 1921 жылдың қаңтарында D бөлімі бригадалық генерал сэр Ормонд Винтердің басқаруына берілді. Винтер 1920 жылдың мамырында жаңа полиция барлау бөлімінің – Біріккен барлау қызметінің басшысы болып тағайындалған еді. Оның міндеті әскери және полиция барлау қызметін тиімдірек жинау және үйлестіру үшін орталық барлау орталығын құру болды. «Қанды жексенбіде» аман қалған D бөлімінің мүшелері армия басшылығынан Біріккен барлау қызметіне ауысуға наразы болды және келесі алты ай бойы, 1921 жылдың шілдесіндегі келісімге дейін, D бөлімі Біріккен барлау қызметі үшін миссияларды орындаған кезде Армия барлау орталығымен тұрақты байланыс орнатуды жалғастырды. Пиарас Беаслай жинағындағы «Каир тобының» мүшелерін бейнелейтін әйгілі фотосурет Ирландияның Ұлттық кітапханасының фотоархивінде сақтауда (5 данасы бар). Суреттің іргесінде бұл адамдар «F компаниясының көмекшілері» деп жазылған. Суреттегі адамдар нөмірленген, бірақ суреттердің артында олардың есімдері мен басқа да мәліметтері жоқ. Жинақтағы тағы үш фотосуретте Дублин замкісінің аумағында көліктерде тұрған көмекшілердің суреттері бар. Осы үш сурет те бірдей нөмірленген. ИРА барлау бөлімі (IRAID) көптеген сенімді көздерден ақпарат алды, соның ішінде Паркгейт көшесіндегі британдық армия барлау орталығының құпия кодты кеңсесінде жұмыс істеген Лили Мернин және Донибрукта орналасқан сержант Джерри Мэнникс. Мэнникс IRAID-ке «Каир тобының» барлық мүшелерінің аты-жөні мен мекенжайларын берді. Коллинстің барлау қызметкерлері – Лиам Тобин, Том Каллен және Фрэнк Торнтон түн сайын бірнеше D бөлімінің офицерлерімен кездесіп, оларды хабаршылар деп ойлады. Тағы бір ИРА ену көзі, Кафе Каирде, Рабиаттидің салонында және Киддс Бэк Пабтағы D бөлімінің адамдарымен түнгі әңгімелерге қатысқан, Дублин қалалық полициясының детектив-констебль Дэвид Нелиган болды. Ол G бөліміне ену үшін Коллинз жалдаған бірнеше кенелердің бірі еді. ИРА D бөлімінің офицерлері тұратын пансиондарда жұмыс істейтін ирландтық үй қызметшілерінің көпшілігін жалдады және олардың барлық келулері мен кетулері туралы Коллинстің қызметкерлеріне егжей-тегжейлі хабарланды. D бөлімінің барлық мүшелері бірнеше апта бойы ИРА бақылауында болды және жанашырлардан, мысалы, үйге таңғаларлық уақытта келгендер туралы ақпарат жиналды, бұл оларға әскери коменданттық сағатты бұзуға рұқсат етілгенін көрсетеді. Содан кейін ИРА Дублин бригадасы мен IRAID өздерінің ресурстарын және барлау ақпаратын біріктіріп, күдікті «Каир тобының» мүшелерінің тізімін жасады және қастандық жасау күнін 1920 жылдың 21 қарашасы күні сағат 9:00-ге белгіледі.

Адам өлтіру

Операцияны бірнеше жоғары тұрған ИРА мүшелері жоспарлаған, олардың ішінде Майкл Коллинс, Дик Макки, Лиам Тобин, Пидар Клэнси, Том Каллен, Фрэнк Торнтон және Оскар Трэйнор болды. Осы өлтірулер Дублин мен Типперри арасындағы гэль футбол матчымен бірге жоспарланған, себебі Дублин маңындағы көп адамдық жиын The Squad мүшелеріне еркін қозғалуға және британдықтарға оларды өлтіруге дейін және кейін анықтауды қиындатуға мүмкіндік беретін еді. Клэнси мен Макки 20 қараша күні кешке Корольдік күштерімен ұсталды. Олар "қашуға тырысқанда" азаптап, содан кейін атып өлтірді. Олармен бірге Перт архиепискобы Клюннің немересі Конор Клюн да азаптап өлтірді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Австралия императорлық күштерінің католик мүшелеріне аға рухани кеңесші болған. Клюн Куин қаласының жанында Эдвард МакЛисагтке тиесілі тұқымдық және көшеттік шаруашылықтың басқарушысы болды. Клюн және МакЛисагт 20 қараша күні Дублинге Рахин кооперативінің жылдық тексеруі үшін қажетті құжаттармен келді. Клюн Дублиндегі Воган қонақ үйіне жасалған шабуыл кезінде тұтқындалды, онда ол тіркелген қонақ болып есептелген.

28 Пемброк көшесі жоғарғы

Сағат 9:00-де жасақ мүшелері Пемброк көшесі, 28-ге кірді. Алғаш қаза тапқан британдық агенттер майор Чарльз Милн Чолмели Даулинг пен капитан Леонард Прайс болды. Даблин бригадасының Энди Куниі олардың бөлмелерінен құжаттар алып шықты. Капитан Брайан Кристофер Хедлэм Кинлисайд, полковник Уилфрид Вудкок және подполковник Хью Монтгомери де қаза тапты. Вудкок тыңшылықпен байланысы болмаған, ол армия штабындағы полк шеруін басқаруға дайындалып жатқанда Пемброк көшесіндегі үйдің бірінші қабатындағы төбелеске кездейсоқ түсіп қалған. Ол әскери форма киген және үйде тұратын басқа бес британдық офицерді ескерту үшін дауыс көтергенде, иығы мен арқасынан жараланды, бірақ аман қалды. Кинлисайдты атуға дайындалып тұрғанда, оның әйелі мен Мик О'Хенлон арасында күрес болды. Топ жетекшісі Мик Фланаган келді, миссис Кинлисайдты итеріп шалқалатты және күйеуін атып өлтірді.

119 Морехамптон жолы

119 Morehampton Road, Donnybrook, алғашқы оқ атылған жерден 2,3 км қашықтықта, Каир тобының тағы бір мүшесі, лейтенант Дональд Льюис Маклин, күдікті ақпарат беруші Т. Х. Смит және Маклиннің жеңістігі Джон Калдоу дәлізге әкелінді де, атылуға дайын тұрды. Бірақ Маклин оларды әйелінің көз алдында атпауды сұрады. Үшеуі де қолданылмайтын жатақ бөлмеге апарылып, атып өлтірілді. Калдоу жарақатынан құтылып, Шотландиядағы үйіне қашып кетті.

Төменгі Баггот көшесі , 92

800 метр қашықтықта, Баггот көшесі, 92 нөмірде, тағы бір топ мүшесі, капитан Уильям Фредерик Ньюберри және оның әйелі, кіреберіс есігінің күшпен бұзылып жатқанын естіп, өз жатын бөлмелеріне бекінді. Ньюберри қашып кету үшін терезеге асықты, бірақ есікті бұзып кірген Билл Стейплтон мен Джо Леонард оны терезеден шығар алмай атып тастады.

38 Жоғарғы Маунт көшесі

Банданың екі маңызды мүшесі, лейтенант Питер Эшмун Эймс және капитан Джордж Беннетт, үйдің төменгі қабатындағы артқы жатын бөлмеде қабырғаға қаратып тұрғызылып, Винни Бёрн және оның жасағындағы басқалары тарапынан атылып өлтірілді. Шаруа қыз шабуылшыларды 38-ші Үстіңгі Маунт көшесіне кіргізіп, екі нысаналы адамның бөлмелерін қару қолданып көрсетті. Көптеген мәлімдемелерге қарамастан, Бёрн сол күні таңертең Морэмптон жолындағы өлтірулерге қатысқан жоқ.

28 Ерлсфорт террасасы

Корольдік ирландиялық полициясының сержанты Джон Дж. Фицджеральд, сондай-ақ "капитан Фицджеральд" немесе "капитан Фицпатрик" деп те белгілі, оның әкесі Типперри графтығынан шыққан, 28 Earlsfort Terrace мекенжайында, бір шақырымдай қашықтықта қаза тапты. Бұрынғыда оққа түскен кезде, оқ басына сығырып өткен еді, бірақ тірі қалған. Ал осы жолы басына екі рет оқ тиді. Оның үйінен табылған құжаттарда ИРА-ның жетекші мүшелерінің қозғалысы туралы ақпарат жазылған.

22 Төменгі Маунт көшесі

Том Кёг бастаған ИРА тобы 22 Лоуэр Маунт көшесіне кіріп, лейтенант Генри Энглис, сондай-ақ Патрик Махон деген атпен танылған және лейтенант Чарльз Рэтш Пилді өлтіруге кірісті. Бандадағы екі барлау маманы, Энглис пен Пил, Оңтүстік Дублин аймағында британдық барлау операцияларын ұйымдастыру үшін Ресейден қайтарылып алынған. Энглис бұрын бильярд залындағы қастандықтан аман қалған еді. Ол Sinn Féin қайырымдылық қорының жинаушысы Джон Линчті өлтіргені үшін нысанаға алынған, оны IRA-ның 1-ші Оңтүстік дивизиясының дивизиялық командирі генерал Лиам Линчпен жаңылыстырған. Энглис қаруына қол созғанда атып тасталды. Пил оқ атылған дыбысты естіп, жатын бөлмесінің есігін жапқан, бөлмесіне оннан астам оқ тигеніне қарамастан аман қалды. Фианна Эйрлан күзетшілерінің үйге көмекші дивизияның жақындап келе жатқаны туралы хабарлағаннан кейін, он бір адамнан тұратын топ екі топқа бөлінді, біріншісі үйдің алдыңғы есігінен, екіншісі үйдің арт жағындағы жолмен тарап кетті.

Баггот көшесі , 119

119 Баггот көшесінде үш адамнан тұратын топ 1920 жылғы Ирландияда тәртіпті қалпына келтіру заңы бойынша прокурор қызметін атқарған, сондай-ақ бірнеше әскери трибуналдарда айыптаушы ретінде қатысқан, күдікті ИРА еріктілерін өлім жазасына кескен капитан Джеффри Томас Баггаллейді өлтірді.

Грэшам қонақ үйі

Капитан Патрик МакКормак пен лейтенант Леонард Уайлд О'Коннелл көшесіндегі Грэшам қонақ үйінде болды. ИРА тобы маңызды құжаттарды жеткізуге келген британдық әскерилер болып көрсетіп, олардың бөлмелеріне кірді. Есік ашқанда оларды дереу атып өлтірді. The Times газетіндегі МакКормак пен Уайльд туралы хабарламада, соңғысының шені көрсетілмеген – шындығында ол бұрынғы әскери офицер және Испаниядағы британдық консул қызметін атқарған. МакКормактың өлтіруі қателік болды. Ол Корольдік армиялық ветеринариялық корпусының мүшесі еді және Ұлыбритания армиясы үшін жылқы сатып алу үшін Ирландияға келген. Ол төсегінде атылып, кейін Коллинс бұл қателік екенін мойындады. Басқа британдық офицерлерден өзгеше, Каслбар қаласынан шыққан католик МакКормак Ирландияда, Дублиндегі Гласневин зиратына жерленді.

Фицвильям алаңы

Британдық армияның автокөлік жөндеу бөлімінің бастығы капитан Джон Скотт Кроуфорд, ИРА майор Каллаханды іздеп Фицвильям алаңындағы қонақ үйге кірген кезде өлімнен мүжілді. Олар іздеген адамды таба алмағандықтан, Кроуфордты ату керек пе, жоқ па, деп пікірталас жүргізді. Оны тізімде болмағандықтан атудан бас тартты. Оның орнына, оған Ирландияны 24 сағат ішінде тастап кетуді бұйырды, бірақ майор осы қауіпті жағдайға қарамастан Ирландиядан дереу шығуға асықпады.

Иствуд қонақ үйі

Иствуд қонақ үйінде, Лизон көшесі, 91-үйде ИРА капитан Томас Дженнингсті табуға асықпады. Қашып құтылған басқа нысандар – капитан Джоселин Харди және майор Уильям Лоррейн Кинг, ал Джо Долан Кингтің бөлмесіне кіргенде Хардидің әріптесі жоғалып кеткен еді. Басшы Тодд Эндрюстің сөзіне сүйенсек, Долан Кингтің жартылай жалаңаш сүйіктісіне "қылыш қабығымен жақсы сабап", сосын бөлмені өртеп, кек алған. Бір ай бұрын капитан Прайспен бірге 3-Типперри бригадасының командирі Шон Трейсиді ұстауға жақын болған, барлаушы майор Фрэнк Мюррей Максвелл Халлоуэлл Каревтің де аты тізімде болған. (Трейси 14 қазанда, Каирліктердің жасаған кісі өлтіруінен бір апта бұрын, тұзақтан қашуға тырысқанда G әскерлерінен қаза тапты.) ИРА Мюррейді іздеп келгенде, ол көшенің ар жағындағы пәтерге көшіп кеткен еді. Ол бұрынғы тұрғынжайынан оқ атылысын естіп, сырттағы ИРА күзетшісіне револьвермен оқ атты. Күзетшіге оқ тиіп, үйге тығылып кірді. "Еркіндік күресушілер" (Volunteers) алға жылжыды. 21 қараша күні таңертең бірнеше ИРА мүшесі есіктерді құлыптап қойғанда кездесетінін күтіп, балға тасыды. Олар ештеңе таба алмады, бірақ Т. Райл Двайер олардың оқтап өлтірген кейбір офицерлердің бас сүйектері мен беттерін балғамен қиратқанын айтады. Көмекші кадеттер дивизиясының екі мүшесі, 34 жастағы уақытша кадет Фрэнк Гарнис және 24 жастағы Сесил Август Моррис, шабуыл болған жерге келген көмекшілер тобының құрамында болды. Олар 45 калибрлі Webley револьверімен және карабинмен қаруланған еді. Гарнис пен Моррис қастандық орынның арт жағын қоршауға тырысқанда атып өлтірілді. "Таймс" газетінде жазылған мәлімдемеде, Калдоудан басқа капитан Брайан Кинлисайд, полковник Хью Монтгомери, майор (Уилфрид) Вудкок және лейтенант Рэндольф Мюррей де жарақат алғаны айтылған. 1920 жылдың 10 желтоқсанында Монтгомери Қанды жексенбіде алған жарақатынан көз жұмды.

Өлім-жітім

19 адам атылды. 21 қарашада 14 адам қаза тапты, ал Монтгомери кейінірек қайтыс болды, барлығы 15 адам қаза болды. Бес адам жарақат алды (соның ішінде Кингтің сүйіктісі). Эймс, Англис, Баггаллей, Беннет, Даулинг, Фицджеральд, МакКормак, Маклин, Монтгомери, Ньюберри, Прайс, Уайльд, Смит, Моррис және Гарнис қаза тапты. Кинлисайд, Вудкок, Мюррей және Калдоу жарақаттанды. Пил және басқалары қашып кетті. Қаза тапқандардың арасында "Каир бандысының" мүшелері, британдық әскери сот судьялары, екі қосымша күш және азаматтық хабаршы болды.

Салдары

ІРА-ның қатысқан мүшелерінің ішінде операция кезінде тек Фрэнк Тилинг қана ұсталды. Ол әскери сотқа беріліп, аспанға тігу жазасына кесілді, бірақ Килменхэм түрмесінен қашып кетті. Кейін ол Ұлттық армияның бір мүшесін атып өлтіргені үшін сотталды, сондай-ақ Дублиндегі Корольдік театрдың барына бір қап қызанақ әкелген адамды өлтіргені үшін де сотталды. Патрик Моран мен Томас Уилан кейін ұсталды және кінәсіз екенін айтқандарына және 19 жалған куәгердің олардың кінәсіздігін растауына қарамастан, 1921 жылдың 14 наурызында кісі өлтіргені үшін сотталып, асылды. Каир тобының қалған мүшелері, көптеген басқа тыңшылармен бірге, келесі кезекте олардың да ұсталатынынан қорқып, Дублин замкісіне немесе Англияға қашты. Тағы бір мүше Дублин замкісінде өз-өзіне қол жұмсады. Осы өлім-жұлымдар мен қашқандар Ирландиядағы британдық барлау қызметіне ауыр соққы берді.

Иго банды

Ақырында, тағы бір топ барлау қызметкерлері, ресми түрде Біріккен барлау қызметінің (БББ) сәйкестендіру бөлімшесі деп аталды, олар ИРА-ға қарсы күреске кірісті. Топ бұлжымай "Игое бандысы" деп танылды, оның аты басшысы Майо округының бас констеблі Юджин Игоеден шыққан. Игое полковник Ормонда Винтерге есеп берді. Игое бандысы Ирландияның әртүрлі аймақтарынан алынған RIC қызметкерлерінен құралды, олар іздеп отырған адамдарды іздеп, Дублин көшелерінде қара киіммен патрульдеді. Игое бандысы Коллинздің желісіне қауіпті угроза болды, тіпті Коллинз Игоені анықтау үшін Дублинге әкелген еріктіні де ұстады. Игое бандысы тұтқындарды сұраққа тартып кезінде артық күш қолданғаны үшін айыпталды – асылуға дейін ИРА мүшесі Томас Трэйнор (The Forgotten Ten мүшесі) банды мүшелерімен қатты ұрысты. Бандыға ИРА ешқашан енген емес. Кейін Игое көп жылдар бойы басқа елдерде Арнайы бөлім үшін құпия қызметтер атқарды, бірақ жазадан қорқып, Майодағы шаруашылығына қайтып оралмады. Бригадир генерал Винтер Игое атынан Ирландияда және басқа жерлерде Корольге көрсеткен көптеген қызметтері үшін зейнетақысын арттыруды сұрады.