Кіріспе

Россен мәдениеті немесе Россен мәдениеті (Rössener Kultur) – орта неолиттің (б.з.д. 4600–4300 жылдары) Орталық Еуропа мәдениеті. Ол Россен некрополінің (Лейна қаласының бір бөлігі, Саксония-Анхальт жері, Саалекрайс округі) атымен аталады. Россен мәдениеті Германияның 16 жерінің 11-інде табылған (тек Солтүстік Германия жазығының солтүстік бөлігінде жоқ), сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Төмен Жерлерде, Солтүстік-Шығыс Францияда, Солтүстік Швейцарияда және Австрияның шағын бөлігінде кездеседі. Россен мәдениеті маңызды, себебі ол Орталық Еуропаның ең ерте неолиттік LBK дәуірінен бастау алған, кең тараған дәстүрден Микельсберг және Фуннел тәрізді ыдыс мәдениеттері сияқты кешендердің пайда болуымен ерекшеленетін, орта және соңғы неолиттік кезеңге өтуді көрсетеді.

Керамика

Россен ыдыстары екі рет ойылып жасалған өрнектермен ("ешкінің аяғы кесу" немесе неміс тілінде "Geißfußstich") және ақ пастамен безендіріледі. Сонымен қатар, ойық немесе басылған өрнектер де жиі кездеседі. Уақыт өте келе, безендірілген бөліктердің мөлшері азайып, кейінгі ыдыстарда мойынға ғана шектеліп немесе толығымен жоғалады. Типикалық пішіндерге биік тұғырлы тостағандар, шар тәрізді кеселер, тікбұрышты жапырақтан жасалған ыдыстар және қайық пішіндес ыдыстар кіреді. Ыдыстардың беті көбінесе жылтыратылады, ал түстері қоңырдан бастап қызғылт қоңыр, қою қоңыр және сұр қараға дейін өзгереді.

Тас құралдар

Россендік кремний құралдары жиынтығы Линейлік керамика (LBK) дәстүріне (пирамида пішінді өзектері бар жапырақшалар) жақын, бірақ қолданылған шикізаттар тұрғысынан елеулі өзгеріс байқалады. LBK дәстүрінде басым болған Нидерландтың Рийкхольт кремнісі бавариялық "Plattenhornstein" (Abensberg Arnhofen түрі)мен алмастырылған. Ең типік қатты тас құралы – тесікшелі биік кескіш, бірақ тесікшесіз балқылар мен айбалталар да көп кездеседі.

Ішкі сәулет және қоныстану үлгілері

Россеннің небары бірнеше қонысы ғана қазылған. Олардың ішінде Дерингсен, Рупло және Шёнинген/Эсбек ерекше аталады. Басым құрылыс түрі – 65 метрге дейін созылатын трапеция немесе қайық пішіндес ұзын үйлер. Жоспарлары төбесі еңкейген шатыр болғанын көрсетеді. Көптеген ішкі бөлімдер кездеседі, бұл бірнеше шағын (отбасылық?) топтар бір үйде тұрғанын көрсетеді. Люнинг Россен қоныстары нағыз ауылдық қауымдастықтар болғанын айтады. Кейбір қоныстар топырақ үйірмелермен қоршалған. Көптеген қоныстар қара топырақты (чернозем) аймақтарда орналасқан; LBK-мен салыстырғанда қоныстану аумағы кішірейген.

Жерлеу рәсімдері

Өлгендер көбінесе оң жаққа бұрылып, шығысқа қарап жатқан күйде, бүгілген жағдайда жерленген. Қабірлер 40-тен 160 см-ге дейін тереңдікте қазылған, кейде тас плиталармен жабылған. Қабірлердің нақты пішіні мен мөлшері толыққанды түсініксіз. Көмілу кезіндегі кремациялау арқылы жерленгендер туралы мәліметтер одан да аз, және олардың Россен мәдениетіне жататыны кейде күмәнді. Көмірленген қалдықтар мен отын қалдықтары бірге жиналып, өртелмеген қабір заттарымен бірге қойылған. Керамикалық қабірлік сыйлықтарға тұғырлы кеселер, шар тәрізді кеселер, тұтқалы кеселер, тостағандар, құмыралар, амфоралар, кәділер және табақтар кіреді. Әктас жүзіктер, тас балғалар, кремнезден жасалған пышақтар және жануар сүйектері де кездеседі.

Экономика

Аралас шаруашылық жүргізілді, сиыр, қой, ешкі және шошқа бағылған.

Британдық-ирландтық неолиттің пайда болуы?

Кейінгі Россен мәдениеті Ұлыбритания мен Ирландияның неолиттік мәдениеттерінің (бұрын Жел терісі таулы мәдениеті деп белгіленген мәдениеттер тобының) арғы тегі болуы мүмкін, бірақ үйлердің немесе керамиканың пішіндерінде айқын ұқсастық жоқ. Баламалы теориялар бойынша, британдық неолиттік мәдениет(тер) Бретаньдан келген.

Курган гипотезасы

Құрған гипотезасы аясындағы кейбір интрузивті элементтер Құрған мәдениетіне негізделген индоевропалық элементтердің енуінің ең ерте дәлелі ретінде қарастырылған, бірақ Малори бұл идеяның кең қолдау таппағанын айтады. Ескі, қазір көбінесе қабылданбаған теориялар оны өте ерте индоевропалық мәдениет деп санауға тырысты; азырғы басым пікір оны индоевропалық емес, жергілікті халықтарға жатқызады.

Хронологиялық және географиялық жағынан көршілес мәдениеттер

Россен LBK-ны із басты. Оның батыс таралымында Хинкельштейн, Гросгартах және Планиг Фридберг кешендері LBK мен Россеннің арасында орналасқан. Россен шартты түрде Оңтүстік-Шығыс Бавария орта неолитімен ("Südostbayerisches Mittelneolithikum" немесе SOB, ресми түрде Oberlauterbach тобы деп те аталады) бір мезгілде болған. Солтүстікте Россен Баалберге ерте Фуннельдік тостаған мәдениетінен бұрын, ал Оңтүстікте Россеннен кейінгі топтар (Ваувил, Бишоффинген-Лейзельхайм/Страсбург, Бишхайм, Голдберг, Айхбюль, Гатерслебен) және Ленгель (Чехия, Словакия, Польша, Австрия) мен Мюнхшофен мәдениеті (Бавария) келеді.

Генетика

2017 жылы Nature журналында жарияланған генетикалық зерттеуде Россен мәдениетіне жататын әйелдің қалдықтары талданды. Ол V1a гаплотобын (немесе V1a митохондриялық ДНК-сын) тасымалдағандығы анықталды.

Жалпы

Дж. П. Мэллори, "Россен мәдениеті", Индоевропалық мәдениет энциклопедиясы, Фицрой Дирборн, 1997. Йоахим Прюсс: Орта Еуропадағы неолит дәуірі. Мәдениет, шаруашылық және қоршаған орта 6-дан 3 мың жылдықтарға дейін б.з.д., ғылыми зерттеулерге шолу. 3 томдық. Beier und Beran, Вилкау-Хасслау, Вайсбах 1996, 1998, 1999 ж.

Шығуы/дамытуы

В. Мейер Арендт: "Россен мәдениетінің пайда болуы туралы сұрақ". Germania. 52/1, 1974, 15. Х. Ж. Бейер (ред.): "Орталық Еуропадағы Россен горизонті". Вилкау Хасслау 1994. Й. Эрхардт: Россен мәдениеті. Х. Ж. Бейер, Р. Эйнике (ред.): Орталық Эльба-Сале аймағындағы неолит дәуірі. Вилкау Хасслау 1996, 76-77.

Керамика және хронология

Х. Беренс: Die Rössener, Gaterslebener und Jordansmühler Gruppe im Mitteldeutschen Raum. Орталық Германиядағы Рёссен, Гатерслебен және Йордансмюлер тобы. Fundamenta A 3, Teil Va (Кёльн 1972), 270 және одан кейінгі беттер. Ж. Лихардус: Рёссен – Гатерслебен – Баальберге. Орталық Германия неолитінің хронологиясына және шоқ тәрізді тостаған мәдениетінің пайда болуына үлес. Saarbrücker Beitr. Altkde. 17 (Бонн 1976). К. Маузер Голлер: Рёссен мәдениетінің оңтүстік-батыс таралу аймағында. Fundamenta A 3, Teil Va (Кёльн 1972), 231–268. Ф. Нике: Орталық Германиядағы Рёссен мәдениеті. Jahresschr. Mitteldt. Vorgesch. 26, 1937. Х. Шпатц/С. Альфёльди Томас: Гейдельберг-Нойенхаймдағы Рёссен мәдениетінің "Үлкен шұңқыры". Materialhefte Vor und Frühgesch. Baden-Württemberg 11 (Штутгарт 1988). Отто Тилеманн: "Гослар ауданындағы Бургдорфтан табылған Рёссендік әдемі ваза", Die Kunde, Jg. 9, 10/1941.

Тіршілік ету

J. Lüning: Германиядағы тас дәуіріндегі шаруалар және неолит дәуіріндегі ауыл шаруашылығы. Тарихи археологияны зерттеу университеті 58 (Бонн 2000). U. Piening: Pflanzenreste – Ditzingen (Людвигсбург ауданы) жерінен Linearbandkeramik және Rössener мәдениетіне жататын шұңқырлардан табылған өсімдік қалдықтары. "Fundber. Baden Württemberg" журналы, 22/1, 1998, 125-160 беттер.

Сәулет

М. Дохрн: Төменгі Рейн шығанағындағы Россен мәдениетінің неолиттік қоныстары. Мюнхен, 1983 жыл. А. Юргенс: Алденховендегі Россен қонысы, Дюрен ауданы. Рейн қазбалары. 19, 1979, 385–505 беттер. Р. Купер: Инден I Россен қонысы. Диссертациялық басылым, Кёльн, 1979 жыл. Й. Люнинг: Жолақты керамика және Россен дәуіріндегі қоныстар мен қоныс аумақтары. Offa. 39, 1982, 9–33 беттер. Х. Лулей: Оерлингхаузен археологиялық ашық ауа музейіндегі Россен мәдениеті үйінің реконструкциясы. Археологиялық хабарламалар. Солтүстік-батыс Германия. Қосымша 4. Олденбург, 1990, 31–44 беттер. Х. Лулей: Орта Еуропадағы ежелгі үй салу. Негізгі зерттеулер, қоршаған орта жағдайлары және құрылыс-техникалық реконструкция. Университет зерттеулері. Тарихқа дейінгі археология. 7. Бонн, 1992 жыл. К. Гюнтер: Состер Бордедегі Дейрингсен/Руплох жас тас дәуірі қонысы. Мюнстер, 1976 жыл.

Жерлеу

Р. Дейн: "Ехтингендегі Рёссен мәдениетінің қорымдығы", Где. Сасбах, К. Емендиген. in: Archäologische Nachr. Баден 34, 1985, 36. J. Lichardus: Rössen Gatersleben Baalberge. Саарбрюкен үлесі. Ежелгі тарих 17. Бонн, 1976. Ф. Нике: Рёссен қорымдығы, Мерзебург округі. "Ландесанстальт Волкхайтскде" басылымдары 9. Галле, 1938.

Post-Rössen топтары

Оңтүстік Рейн жазығындағы Kugelbechergruppen тобы. Арнайы шығарылым. Cahiers Assoc. Promotion Rech. Arch. Alsace 6, 1990 жыл. Йенс Люнинг: Орта неолиттен жас неолитке өту кезеңіндегі Оңтүстік Германия аймағындағы керамиканың дамуы. RGK 50.1969 есебі, 3 95. М. Запотоцка: Богемиядағы ерте энеолит кезеңінің салыстырмалы хронологиясы туралы зерттеулердің жай-күйі. Ж. Биль/Х. Шлихтхерле/М. Стробель/А. Зеб (ред.), Микельсберг мәдениеті және оның шеткі аймақтары: пайда болу, хронология және қоныстану мәселелері. Хеменхофен коллоквиумы, 1997 жылдың 21-23 ақпаны. Baden-Württemberg-тің ежелгі және алғашқы тарих материалдары 43. Штутгарт, 1998, 291-302. А. Зееб: Построссен – Эпироссен – Kugelbechergruppen. Ерте жас неолит терминдерінің шатасуы (Die Schulterbandgruppen – жаңа атау беруға тырысу). Х. Й. Бейер (ред.), Орта Еуропадағы Rössener көкжиегі (Der Rössener Horizont in Mitteleuropa). Вилкау-Хасслау, 1994, 7-10.