Варна қаласының тарихы мен қазбалары

Кіріспе

Болгариядағы қала.

Әлемдегі ең көне алтын қазынасы, Варна мәдениетіне тиесілі, Варна некрополісінде табылған және б.з.б. 4600–4200 жылдарға дейін датыланады. 1974 жылы Варна некрополінің табылуынан бері 294 жерлеу орны анықталды, олардың ішінде 3000-нан астам алтын заттар бар.

Этимология

Теофан Исповедник алғаш рет Варна атауын айтты, қала осылай аталған, 6-7 ғасырлардағы Балқан аймағындағы славян жаулап алулары аясында. Атаудың варягтардан шыққан болуы мүмкін, өйткені варягтар көп жылдар бойы Қара теңізден өтіп, ерте орта ғасырларда Константинопольге жеткен. Швейд тілінде värn сөзі «қалқан, қорғаныс» деген мағына береді, сондықтан Варна «қорғалған, бекітілген орын» дегенді білдіруі мүмкін. Орта ғасырларда викингтер осы елді мекенге шабуыл жасады. Бұл атау одан да ерте болуы мүмкін; мүмкін, ол прото-үнді-еуропалық түбір *u̯er «ағу, ылғал, су, өзен» (мысалы, Варуна), немесе протославян түбірі varn «қара», немесе ирандық bar немесе var «лагерь, бекініс» (Болгария провинцияларының этимологиялық тізімін де қараңыз) дегеннен шыққан. Теофанның айтуынша, 680 жылы Бірінші Болгар империясын құрған Аспарух Константин IV әскерін Дунай өзенінің дельтасы маңында жеңіске ұйтқызған. Осы күштерді қуалай келе, ол «Одиссосқа жақын орналасқан Варна деп аталатын жерге және оның орталық аймақтарына» (τὴν λεγομένην Βάρναν, πλησίον Ὀδυσσοῦ) жеткен. Бұл жаңа атау бастапқыда жақын жердегі өзенге немесе көлге, римдік әскери лагеріне немесе ішкі аймаққа қатысты болған болуы мүмкін, ал кейін қана қалаға қолданылған. 10 ғасырдың соңына қарай Варна атауы осылай бекітіп алғандықтан, Византиялықтар 975 жылы болгарлардан аймақты қайтарып алғанда, ежелгі Одесс атын қалпына келтірудің орнына оны сақтап қалды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Тарихи дәуірге дейінгі қоныстар ең жақсы белгілі болып табылады – Халколит некрополі (б.з.д. 5-мыңжылдықтың ортасымен радиокөміртектік сәйкестендірілген), әлемдік тарихқа дейінгі маңызды археологиялық орын, Варна мәдениетінің бастауы және халықаралық деңгейде әлемдегі ең көне, ірі алтын артефакттар жиынтығы ретінде танылған, ол қазіргі қала шегінде орналасқан. Варна көлдерінің кеңінен тараған аймағында (1900 жылдарға дейін тұщы сулы болған) және оған жақын карст бұлақтары мен үңгірлерінде 30-нан астам тарихи дәуірге дейінгі қоныстар қазылған, ал ең көне артефакттар Орта палеолит дәуіріне, яғни 100 000 жыл бұрынға дейін жатады.

Тракиялықтар

Көне қола дәуірінің соңынан (б.з.д. 13-12 ғғ.) Одессос аймағы фракиялықтармен қоныстанған. Б.з.д. 8-9 ғғ. жергілікті фракиялықтар Анатолия, Фессалия, Кавказ және Жерорта теңізі халқымен белсенді сауда-мәдени байланыстарда болды. Бұл байланыстар жергілікті өндірісте көрініс тапты, мысалы, сол дәуірдегі қола фибуланың түрлері, импортталған немесе жергілікті жерде жасалған. Өзара әрекеттесу көбінесе теңіз арқылы жүргендігі сөзсіз, ал Одессос шығанағы – алмасу орындарының бірі. Кейбір ғалымдар б.з.д. 1 мыңжылдықта аймақты жартылай мифтік кіммерийлер де қоныстандырғандығын айтады. Олардың болуының, мүмкін, кездейсоқ мысалы – Варна облысының Белоградцы аумағында табылған б.з.д. 8-7 ғғ. дамыл. Одессос аймағы гректер Қара теңіздің батыс жағалауына келгенге дейін фракиялықтармен тығыз қоныстанған. Псевдо-Скимн былай жазады: «Одессос қаласының төңірегінде Кробис тайпасы деп аталатын фракиялық тайпа тұрады». Бұл туралы қолмен немесе токарлық станокта жасалған түрлі керамикалық ыдыстар, ат жабдықтарына арналған қола әшекейлер мен темір қару-жарақтар, барлығы Варна облысының Добрина, Кипра, Брестак және басқа ауылдарының маңынан табылған мәліметтер куәландырады. Аймақтағы фракиялықтар патшалармен басқарылған, олар Одрисия патшалығы, гетер немесе сапалармен одақ құрған – б.з.д. 5-1 ғғ. аралығында болған ірі фракиялық мемлекеттер. Б.з.д. 336-280 жж. осы фракиялық мемлекеттер Одессоспен бірге Ұлы Александрдың бағынысына өтті. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, Солтүстік-Шығыс Фракия халқы, Одессос аймағын қоса алғанда, өте әртүрлі болған. Б.з.д. 6-4 ғғ. аймақта Орта Еуразия даласында (Орысстанның оңтүстігі мен Украина) және Истрос өзенінің оңтүстігінде (Тракияның Төменгі Дунайға берген атауы) қоныстанған скифтер тұрған. Олардың мәдениетіне тән қару-жарақ пен қола бұйымдар аймақ бойынша кеңінен таралған. Скифтердің жылқы әшекейлері «жануарлар стилінде» жасалған, ол фракиялық стильге өте жақын, бұл Солтүстік-Шығыс Фракияда екі халықтың жиі араласуының ықтимал түсіндірмесі. Көптеген қола артефактілер осындай процеске куәлік етеді, мысалы, жақын және алыс елді мекендердегі жылқы басының алдыңғы пластиналары мен қосымша жабдықтары, сондай-ақ осындай өнімдердің қалыптары. Б.з.д. 4 ғ. бастап аймақта гетерлер көбейді, олар Дунай дельтасының екі жағалауында қоныстанған фракиялық тайпа. Кельттер Балқан түбегіне басып кіргеннен кейін (б.з.д. 280 ж.) аймақты мекендеуге бастады. Солтүстік-Шығыс Болгарияның барлық жерінде, тіпті Одессос маңында кельт әшекейлері мен типтік қарулары бар көптеген қола бұйымдары табылды, олар фракиялықтармен тез қабылданып алынды. Одессостан 80 км қашықтықтағы Арковна, кельттердің соңғы патшасы Кавардың (б.з.д. 270/260–216/210 жж.) тұрақты астанасы болған. Патшалығы құлағаннан кейін кельттер елдегі көптеген фракиялықтармен араласып кеткен болуы керек. Б.з.д. 2-1 ғғ. аралығында қазіргі Добруджа жерінде Дионисополь (Балчик) мен Одессос арасында көптеген шағын скиф мемлекеттері құрылды. Олардың «патшалары» ақшаларын Қара теңіздің батыс жағалауындағы қалаларда, соның ішінде Одессоста орналасқан ақша соғу орындарында соқты. Солтүстік-Шығыс Фракиядағы фракиялықтар Оңтүстік Фракиядағы әріптестеріне қарағанда кем дамыған сияқты. Халық екі түрлі қоныста өмір сүрді: су көздеріне жақын құнарлы жерлердегі қоршаусыз қоныстар және таулы жерлердегі, әдетте патшалардың резиденциялары орналасқан тас қамалдар. Фракиялықтар егіншілікпен, ағаш өңдеумен, аң аулаумен және балық аулаумен айналысты. Олардың қолөнер өнерінде металл өңдеу, әсіресе қару-жарақ, қола өңдеу, білезік, сақина, фракиялық фибула, ат әшекейлері, жебе ұштары ерекше көзге түседі. Жергілікті алтын шеберлері алтын мен күмісті фракиялық плиталы қару-жарақ, патшалар мен аристократияның жылқыларына арналған салтанатты әшекейлер, сондай-ақ құнды патералар мен ритондар жасау үшін пайдаланды. Этникалық әртүрлілікке, көптеген ішкі және сыртқы қақтығыстарға және мәдени айырмашылықтарға қарамастан, Солтүстік-Шығыс Болгария халқы мен теңіз жағалауындағы қалалар бір-біріне тұрақты төзімділік танытты. Консервативтік керамикалық бұйымдарда және дінде байқалады. Фракиялық атты жауынгер – ең жоғары құдай, әр жерде әр түрлі есімдері мен атқаратын қызметтері болды. Гетелер сумен байланысты құдайларды, мысалы, Үш Грейс немесе су нимфалары мен Зальмоксисті де құрметтеді. Ғасырлар бойы, әсіресе эллинистік кезеңнің соңында (б.з.д. 2-1 ғғ.), фракиялықтар жетілдірілген эллинистік мәдениетті қабылдады, осылайша континенттік фракиялықтар үшін делдалдық рөл атқарды.

Since late Bronze Age (13th–12th c. BC) the area around Odessos had been populated with Thracians. During 8th–9th c. BC local Thracians had active commercial and cultural contacts with people from Anatolia, Thessaly, Caucasus and the Mediterranean Sea. These links were reflected in some local productions, for example, forms of bronze fibula of the age, either imported or locally made. There is no doubt that interactions occurred mostly by sea and the bay of Odessos is one of the places where the exchanges took place. Some scholars consider that during the 1st millennium BC, the region was also settled by the half mythical Cimmerians. An example of their, probably accidental, presence, is the tumulus dated 8th–7th c. BC found near Belogradets, Varna Province. The region around Odessos was densely populated with Thracians long before the coming of the Greeks on the west seashore of the Black Sea. Pseudo Scymnus writes: " Around the city [Odessos] lives the Thracian tribe named Crobises." This is also evidenced by various ceramic pottery, made by hand or by a Potter's wheel, bronze ornaments for horse fittings and iron weapons, all found in Thracian necropolises dated 6th–4th c. BC near the villages of Dobrina, Kipra, Brestak and other, all in Varna Province. The Thracians in the region were ruled by kings, who entered into unions with the Odrysian kingdom, Getae or Sapaeans—large Thracian states existing between 5th–1st c. BC. Between 336–280 BC these Thracian states along with Odessos were conquered by Alexander the Great. Archaeological findings have indicated that the population of northeast Thrace was very diverse, including the region around Odessos. During 6th–4th c. BC the region was populated with Scythians who normally inhabited the central Eurasian Steppe (South Russia and Ukraine) and partly the area south of river Istros (the Thracian name of lower Danube). Characteristic for their culture weapons and bronze objects are found all over the region. Scythian horse ornaments are produced in "animal style", which is very close to the Thracian style, a possible explanation for the frequent mixture of both folks in northeastern Thrace. Many bronze artefacts give testimony for such process, for example, applications and front plates for horseheads, as well as moulds for such products in nearby and more distanced settlements. Since the 4th c. BC the region had been populated by more Getae, which is a Thracian tribe populating both shores around the Danube Delta. Celts started populating the region after their invasion of the Balkan peninsula in 280 BC. All over northeast Bulgaria and even near Odessos were found a significant number of bronze items with Celtic ornaments and typical weapons, all quickly adopted by Thracians. Arkovna, 80 km near Odessos, was probably the permanent capital of Celts' last king Kavar (270/260–216/210 BC). Probably after the downfall of his kingdom, Celts blended with the greatly numbered Thracians in the country. Between the 2nd–1st c. BC in present Dobrudja land between Dyonissopolis (Balchik) and Odessos were created many small Scythian states. Their "kings" minted their coins in mints located in cities on the west Black Sea coast, including Odessos. The Thracians in northeast Thrace seem to be underdeveloped compared to their counterparts in South Thrace. The people lived in two types of settlements: non fortified, located in fertile lands near water sources and stone built fortresses in hard to reach mountain environment, where were usually located the kings' residences. Thracians engaged in farming, wood processing, hunting and fishing. Among their art crafts is metal processing—especially weapons, excelling processing of bronze, making of bracelets, rings, Thracian type of fibulas, horse ornaments, arrowheads. Local goldsmiths used gold and silver to produce typical Thracian plate armour, ceremonial ornaments for the horses of the kings and the aristocracy, as well as valuable pateras and ritons. Despite ethnic diversity, numerous internal and external conflicts, and cultural differences, the populations of northeastern Bulgaria and the cities along the seashore have demonstrated stable tolerance to each other. Conservatism is easily noticed in ceramic items and in religion. The highest deity of all was the Thracian horseman, who had different names and functions in different places. Water related deities were honoured as well, such as The Three Graces or the water Nymphs and Zalmoxis by the Getae. During the centuries, especially by the end of the Hellenistic period (2nd–1st c. BC), Thracians adopted the more elaborated Hellenistic culture, thus acting as an intermediate for the continental Thracians.

Ежелгі дәуір

Одесс немесе Одессус – Болгариядағы ең көне ежелгі елді мекендердің бірі. Оның атауы Псевдо-Скилакстың «Периплі» еңбегінде Одесополис (Ὀδησόπολις) деп, ал Синекдем мен Прокопийде Одиссос немесе Одиссус деп кездеседі. Ол б.з.д. VI ғасырдың екінші тоқсанында (585–550 жж.) Милет гректері бұрынғы фракиялық елді мекен орнында құрған. Милеттіктер б.з.д. VII ғасырдың соңында Одессоста апоикия (сауда бекеті) құрды (ең ерте грек археологиялық материалдары б.з.д. 600–575 жылдарға жатады), немесе Псевдо-Скимн айтуынша, Астиаг тұсында (әдетте б.з.д. 572–570 жылдар) ертеректегі фракиялық елді мекен ішінде құрылды. Одессос атауы гректерге дейінгі, мүмкін, Кария текті болуы мүмкін. Ол Одесс, Томи, Каллатис, Месембрия және Аполлониядан тұратын Понттық Пентаполистің төрағалық ететін мүшесі болды. Сонымен қатар, 2019 жылы археологтар біздің заманымыздың V ғасырына жатқан римдік термалардың қираған қалдықтарын тапты. Үлкен атлетикалық ойындар бес жылда бір рет өткізіліп, 238 жылы Гордиан III оларға қатысқан болуы мүмкін. Одессостың негізгі су құбыры қорғаныс қабырғасының солтүстігінде жүргізілген жедел археологиялық қазбалар барысында жақында табылды. Су құбыры IV–VI ғасырлар аралығында үш құрылыс кезеңінде салынған; IV ғасырда су құбыры қала қабырғасымен бірге салынды, содан кейін IV–V ғасырлардың соңында бастапқы қабырғалық су құбырының ішіне құбыр желісі салынды. Үшіншіден, VI ғасырда бастапқы құбырдың батыс жағына параллель қосымша құбыр желісі қосылып, қалаға қамал қабырғасын қайта жаңарту арқылы кірді. Қала автономды полис ретінде де, Рим империясы кезінде Траяннан Галлиеннің әйелі Салонинаға дейін монеталар соғып, олардың кейбіреулері сақталған. Монофизит монастыры және жетідеген шәкірттердің бірі Амплиат, қасиетті Андрейдің ізбасары (Болгария православие шіркеуінің аңызына сәйкес, ол 56 жылы қалада уағыз айтқан) осы жерде епископ болып қызмет еткендігі туралы мәліметтер бар. VI ғасырдың императорлық құжаттарында ол «ең қасиетті қала», sacratissima civitas деп аталды. 442 жылы Одессада Феодосий II мен Аттила арасында бейбіт келісім шарты жасалды. 513 жылы бұл Виталиан көтерілісінің ошағы болды. 536 жылы Юстиниан I оны Скифия префекті немесе квестор Юстиниан басқаратын Квестура экзерцитустың орталығына айналдырды, оған Төменгі Моэзия, Скифия, Кария, Эгей аралдары мен Кипр кірді; кейіннен Одессадан тыс әскери лагерь тағы бір жоғары римдік қолбасшы, Тракия бойынша магистра милиттің орнына айналды.

Odessos or Odessus is one of the oldest ancient settlements in Bulgaria. Its name appears as Odesopolis (Ὀδησόπολις) in the Periplus of Pseudo Scylax; and as Odyssos or Odyssus in the Synecdemus and in Procopius. It was established in the second quarter of the sixth century BC (585–550 BC) by Miletian Greeks on the site of a previous Thracian settlement. The Miletian founded an apoikia (trading post) of Odessos towards the end of the 7th c. BC (the earliest Greek archaeological material is dated 600–575 BC), or, according to Pseudo Scymnus, in the time of Astyages (here, usually 572–570 BC is suggested), within an earlier Thracian settlement. The name Odessos could have been pre Greek, arguably of Carian origin. It was the presiding member of the Pontic Pentapolis, consisting of Odessos, Tomi, Callatis, Mesembria, and Apollonia. In addition, archaeologists in 2019 discovered ruins of a building of Roman thermae from the 5th century AD. Major athletic games were held every five years, possibly attended by Gordian III in 238. The main aqueduct of Odessos was recently discovered during rescue excavations north of the defensive wall. The aqueduct was built in three construction periods between the 4th and the 6th centuries; in the 4th century the aqueduct was built together with the city wall, then at the end of the 4th to early 5th centuries when a pipeline was laid inside the initial masonry aqueduct. Thirdly in the 6th century, an extra pipeline was added parallel to the original west of it and entered the city through a reconstruction of the fortress wall. The city minted coins, both as an autonomous polis and under the Roman Empire from Trajan to Salonina, the wife of Gallienus, some of which survive. a monophysite monastery, and indications that one of the Seventy Disciples, Ampliatus, follower of Saint Andrew (who, according to the Bulgarian Orthodox Church legend, preached in the city in 56 CE), served as bishop there. In 6th century imperial documents, it was referred to as "holiest city," sacratissima civitas. In 442 a peace treaty between Theodosius II and Attila was conducted at Odessos. In 513, it became a focal point of the Vitalian revolt. In 536, Justinian I made it the seat of the Quaestura exercitus ruled by a prefect of Scythia or quaestor Justinianus and including Lower Moesia, Scythia, Caria, the Aegean Islands and Cyprus; later, the military camp outside Odessos was the seat of another senior Roman commander, magister militum per Thracias.

Болгарияның жаулауы

681 жылы Византия империясымен жасалған бейбітшілік шарты Варнада қабылданды және Дунайдың оңтүстігіндегі алғашқы болгар астанасы уақытша оның жанында орналасқан болуы мүмкін – мүмкін, Юстиниан I-нің Варна көлінің солтүстік жағасындағы ежелгі қаласы Θεοδωριάс (Теодориас) сияқты – кейін батысқа қарай Плискаға көшкенше. Аспарух Византия әскерінің болу мүмкіндігіне қарсы Варна өзенінің жазығын қорғанмен нығайтты; Аспарухов валы (Аспарухтің қабырғасы) бүгінге дейін сақталған. Қаланың және одан батысқа қарай 7-ғасырға жататын көптеген болгар елді мекендері қазылып зерттелді; Варна көлдерінің солтүстік жағалауы, барлық аймақтардың ішінде, болгарлармен ең тығыз қоныстанған аймақ болды. Аспарух Юстиниан I-нің Одессостан тыс жерде салған римдік әскери лагерінің (campus tribunalis) маңыздылығын білген және оны (немесе оның қалдықтарын) Төменгі Моэзия және Скифияның заңды билік ортасы деп есептеген деген пікір бар.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда билік Византиядан бірнеше рет болгарларға ауысты. 9 ғасырдың соңы мен 10 ғасырдың бірінші жартысында Варна Преслав әдеби мектебінің басты скрипторийінің орны болды. Борис I құрдырған монастырьдағы бұл скрипторий, Кирилл мен Мефодийдің шәкірттерінің бірінің басшылығымен болгар ғалымдарының кириллица әрпін дамытуына маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Карел Шкорпил Борис I сол жерде жерленген болуы мүмкін деп болжаған. 6 ғасырда Юстиниан I кезінде Одессаның төңірегінде дамыған гелленистік фракиялық, римдік, сондай-ақ шығыс – армян, сириялық, парсылық мәдениеттерінің синтезі, бірінші болгар империясының Плиска-Преслав мәдениетіне әсіресе сәулет және декоративтік-қолданбалы өнерде, бірақ мүмкін әдебиетте де, соның ішінде кириллица ғылымында әсер еткен болуы мүмкін. 1201 жылы Калоян, қасиетті сенбі күні қоршау мұнарасын пайдаланып, Византияның қолында болған Варна бекінісін басып алып, оны Екінші Болгар империясы үшін бекітті. 13 ғасырдың соңында, 1261 жылғы Нимфеум шарты арқасында, Михаил VIII Палеолог пен Генуя арасындағы Қара теңіздегі Генуя саудасына жол ашқан қорғаныс альянсы Варнаны Генуялықтардың, кейіннен Венециялықтар мен Рагузалық сауда кемелерінің жиі тоқтаған гүлденген сауда портына айналдырды. Алғашқы екі теңіз республикасы консулдықтар ашты және онда эмигранттардың колониялары болды (Рагузалық саудагерлері 17 ғасырға дейін портта белсенді болды, жақын жердегі Провадиядағы колониясынан жұмыс істеді). Қала екі бекініспен қоршалған, олардың кішкентай сауда порттары – Кастрици мен Галата бір-бірін көре алатын, ал көлдерге – Маглиж бен Петричке қарап тұратын тағы екі мықты бекініспен қорғалған. Италия мен Константинополь нарықтарына бидай, жануар терісі, бал мен балауыз, шарап, ағаш және басқа да жергілікті ауыл шаруашылығы өнімдері негізгі экспорттық тауарлар болды, ал Жерорта теңізінен азық-түлік пен сәндік заттар импортталды. Қала 14 ғасырдың ортасына қарай өзінің ақша стандартын – Варна перперін енгізді; болгар және венециялық валюталардың айырбас бағамы шартымен бекітілді. Қамчия өзенінің сағасында кеме жасау өркендеді. 14 ғасырдың итальяндық портландық карталары Варнаны Константинополь мен Дунай дельтасы арасындағы ең маңызды теңіз порты ретінде көрсетті; олар әдетте бұл аймақты Загора деп атады. 1366 жылы қаланы Савойяның Амадей VI сәтті қоршауға алмады, ол Варнаның оңтүстігіндегі барлық болгар бекіністерін, соның ішінде Галатаны басып алған болатын. 1386 жылы Варна қысқа уақытқа Карвуна княздығының астанасы болды, содан кейін 1389 жылы Осман империясы басып алды (және 1444 жылы қайта), 1413 жылы Мануил II Палеологқа уақытша берілді (мүмкін 1444 жылға дейін), ал 1414 жылы татарлар тонады.

Control changed from Byzantine to Bulgarian hands several times during the Middle Ages. In the late 9th and the first half of the 10th century, Varna was the site of a principal scriptorium of the Preslav Literary School at a monastery endowed by Boris I who may have also used it as his monastic retreat. The scriptorium may have played a key role in the development of Cyrillic script by Bulgarian scholars under the guidance of one of Saints Cyril and Methodius' disciples. Karel Škorpil suggested that Boris I may have been interred there. The synthetic culture with Hellenistic Thracian, Roman, as well as eastern—Armenian, Syrian, Persian—traits that developed around Odessos in the 6th century under Justinian I, may have influenced the Pliska Preslav culture of the First Bulgarian Empire, ostensibly in architecture and plastic decorative arts, but possibly also in literature, including Cyrillic scholarship. In 1201, Kaloyan took over the Varna fortress, then in Byzantine hands, on Holy Saturday using a siege tower, and secured it for the Second Bulgarian Empire. By the late 13th century, with the Treaty of Nymphaeum of 1261, the offensive defensive alliance between Michael VIII Palaeologus and Genoa that opened up the Black Sea to Genoese commerce, Varna had turned into a thriving commercial port city frequented by Genoese and later also by Venetian and Ragusan merchant ships. The first two maritime republics held consulates and had expatriate colonies there (Ragusan merchants remained active at the port through the 17th century operating from their colony in nearby Provadiya). The city was flanked by two fortresses with smaller commercial ports of their own, Kastritsi and Galata, within sight of each other, and was protected by two other strongholds overlooking the lakes, Maglizh and Petrich. Wheat, animal skins, honey and wax, wine, timber and other local agricultural produce for the Italian and Constantinople markets were the chief exports, and Mediterranean foods and luxury items were imported. The city introduced its own monetary standard, the Varna perper, by the mid 14th century; Bulgarian and Venetian currency exchange rate was fixed by a treaty. Fine jewellery, household ceramics, fine leather and food processing, and other crafts flourished; shipbuilding developed in the Kamchiya river mouth. Fourteenth century Italian portolan charts showed Varna as arguably the most important seaport between Constantinople and the Danube delta; they usually labelled the region Zagora. The city was unsuccessfully besieged by Amadeus VI of Savoy, who had captured all Bulgarian fortresses to the south of it, including Galata, in 1366. In 1386, Varna briefly became the capital of the spinoff Principality of Karvuna, then was taken over by the Ottomans in 1389 (and again in 1444), ceded temporarily to Manuel II Palaeologus in 1413 (perhaps until 1444), and sacked by Tatars in 1414.

Варна шайқасы

1444 жылғы 10 қарашада Еуропа тарихындағы крест жорықтарының соңғы маңызды шайқастарының бірі қала қабырғаларының сыртында болды. Османдықтар Константинопольге жол ашу үшін портта жиналған Польшаның Ладислав III (сонымен қатар Венгрияның Уласло I) басқарған 20 000–30 000 кресткерлер армиясын жеңіске ұшыратты. Христиан армиясына 55 000–60 000 сарбазбен келген Осман сұлтаны Мұрат II шабуыл жасады. Ладислав III сұлтанды қолға түсіруге батыл тырысып, қаза тапты, осыдан кейін ол Варненчик (поляк тілінде Варналық; венгр тілінде Várnai Ulászló немесе латын тілінде Ladislaus Varnensis деп те аталады) атымен танылды. Варна крест жорығының сәтсіз аяқталуы 1453 жылы Константинопольдің Осман империясына түсуіне жол ашты, ал Варна (Болгарияның барлық аймақтарымен бірге) төрт ғасырдан астам уақыт Осман билігінде қалды. Бүгінде Варнада Ладислав III-тің кенотафы орнатылған.

Осман империясының соңғы кезеңдері

16-17 ғасырларда Осман империясының ірі порты, ауыл шаруашылығы, сауда және кеме жасау орталығы болған Варна, сонымен қатар маңызды және экономикалық жағынан белсенді болған болгар халқының өкілдерін сақтап келді. Кейіннен қала төрттік бекіністердің (Руссе, Шумен және Силистрамен бірге) біріне айналды, бұл Добруджаны Болгарияның қалған бөлігінен бөліп, Ресейді Ресей-Түрік соғыстарында шектеді. Ресейлік әскерлер қаланы 1773 жылы және 1828 жылы, Варнаның ұзақ қоршауынан кейін уақытша басып алды, екі жылдан соң ортағасырлық қамал қиратылғаннан кейін Осман империясына қайтарды. 19 ғасырдың басында көптеген жергілікті гректер Filiki Eteria патриоттық ұйымына қосылды. Грек тәуелсіздік соғысының (1821) басталған кезде Варнада революциялық қозғалыс тіркелді. Осының салдарынан грек ұлттық қозғалысына қатысқан жергілікті беделді тұлғалар Осман билігімен жазаланды, ал басқалары Грекияға қашып, күресін жалғастырды. 1854-1856 жылдардағы Қырым соғысында Ресейге қарсы күрес жүргізген британдық және француз әскерлері Варнаны штаб және негізгі теңіз базасы ретінде пайдаланды. Көптеген сарбаздар холерадан қайтыс болды, ал қала өрттен қирады. Британдық және француз ескерткіштері холерадан көз жұмғандардың зираттарын көрсетеді. 1866 жылы Болгариядағы алғашқы темір жол Варнаны Дунайдағы Руссемен байланыстырып, Осман империясының астанасы Константинопольді Орталық Еуропамен байланыстырды. Бірнеше жыл бойы «Ориент экспресі» осы бағыттан өтті. Варна порты Константинопольге, әсіресе жақын орналасқан Оңтүстік Добруджадан астықпен жабдықтаушы ірі орталыққа айналды және елордаға еуропалық импорттың көлбеуіне мүмкіндік берді. Қалаға 12 шетелдік консулат ашылды. Жергілікті болгарлар Ұлттық жаңаруға қатысты, ал Василь Левски құпия революциялық комитет құрды.

Үшінші Болгария мемлекеті

1878 жылы 26 000 тұрғыны бар қала 27 шілдеде кірген орыс әскерлерімен Болгарияға берілді. Варна Бірінші Балқан соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыста майдан қаласы болды; оның экономикасына Оңтүстік Добруджаның Румынияға уақытша өткені (1913-16 және 1919-40) ауыр соққы тигізді. Екінші дүниежүзілік соғыста Қызыл Армия 1944 жылдың қыркүйегінде қаланы басып алып, Болгарияда коммунистік үкіметтің орнауына көмектесті. Өнеркәсіптік дамудың және Болгария еңбек қозғалысының алғашқы орталықтарының бірі болған Варна, елдің басты экспорт порты, ірі астық және жүзім өндіру орталығы, Софиядан тыс елдегі ең көне жоғары оқу орнының орналасқан жері, халықаралық фестивальдар мен шаралардың танымал өткізілетін орны және Еуксиноград сарайының салынуымен елдің де-факто жазғы астанасы атағын алды (қазіргі уақытта Болгария үкіметі жазғы сессияларын осы сарайда өткізеді). 1950 жылдардың соңынан бастап бұқаралық туризм дамыды. 1950-1970 жылдары КСРО-мен ауыр өнеркәсіп және сауда өркендеді. 1949 жылдың 20 желтоқсанынан 1956 жылдың 20 қазанына дейін коммунистік үкімет қаланы кеңес диктаторы Иосиф Сталиннің құрметіне Сталин деп атады. 1962 жылы Варнада ФИДЕ ұйымдастырған 15-ші шахмат Олимпиадасы, сондай-ақ командалық әлем чемпионаты өтті. 1969 және 1987 жылдары Варнада Әлемдік ритмикалық гимнастика чемпионаттары өткізілді. 1973 жылдың 30 қыркүйегінен 4 қазанына дейін Мәдениет және спорт сарайында 10-шы Олимпиадалық конгресс өтті. 1989 жылға дейін Батысқа баруға тыйым салынған Шығыс Еуропалықтар үшін Варна танымал демалыс орны болды. Олардың бірі, Шығыс Германияның көрнекті коммунисі Отто Браун 1974 жылы Варнада демалыс кезінде қайтыс болды.

География

Қала көктайғақ террасаларда (Мой платформасының Варна моноклині) солтүстіктегі Франга алқабынан (биіктігі) және оңтүстіктегі Аврен алқабынан төмен түсіп, Қара теңіздің ат сияқты иілген Варна шығанағы, сопақ Варна көлі және екі жасанды су жолы арқылы шығанақ пен көлді байланыстырады, олар Аспарухов көпірімен жалғасқан. Бұл солтүстік және оңтүстікке қарай жағалау бойымен (көбінесе тұрғын үйлер мен демалыс аймақтары) және көлдің батысына қарай (көбінесе көлік және өнеркәсіптік объектілер) созылған дамып келе жатқан қалалық агломерацияның орталығы. Ежелгі заманнан бері қаланың төңірегінде жүзімдіктер, бау-бақшалар мен ормандар орналасқан. Сауда кемелеріне арналған нысандар көлдер мен каналдарға көшірілуде, ал шығанақ демалыс аймағы болып қалады; жағалаудың көп бөлігі саябақтардан тұрады. Қалалық аймақта 20 шақырымнан астам құмды жағажайлар бар және термалды минералды су көздерінің көптігі байқалады (температурасы). Теңіздің ықпалымен, қаладағы климат қоңыл, ұзақ және Жерорта теңізіне ұқсас көктемдер, күннөлді және ыстық, бірақ теңіздік желдер мен тұрақты жаңбырлардың арқасында Жерорта теңізінен салыстырмалы түрде салқын жаз мезгілі бар. Варна Болгариядағы орташа жауын-шашынның үштен екісін алады, бірақ жер асты суларының молдығы жаз бойы оның ормандармен жабылған төбелерін жасыл қалпында ұстайды. Қала шығанақтың солтүстік жағындағы төбелердің арқасында солтүстік және солтүстік-шығыс желдерінен қорғалған, алайда қаңтар және ақпан айларында кейде қатты суық болып, қарлы борандар болады. 1989 жылдан кейін ауыл шаруашылығындағы химиялық тыңайтқыштардың азаюына байланысты Қара теңіз суы тазарып, тұздылығы төмен, ірі жыртқыштар немесе улы түрлері жоқ, және толқындардың биіктігі көзбен байқалмайды. Қала Софиядан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан; ең жақын ірі қалалар – Добрич (солтүстікке қарай), Шумен (батысқа қарай) және Бургас (оңтүстік-батысқа қарай).

Климат

Варнаның ылғалды субтропиктік климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі Cfa). Қара теңіз климаты елдің ішкі аймақтарына қарағанда жұмсақ, және теңіздің әсері солтүстік-шығыстан келетін суық ауа массаларының ықпалын азайтады. Жауын-шашынның орташа мөлшері елдегі ең төменгі көрсеткіш, ал күн сәулесі мол. Жаз мамыр айының басында басталып, қазан айының басына дейін созылады. Жазғы температура күндіз және түнде өзгеріп тұрады. Жаз айларында теңіз суының температурасы әдетте шамамен болса, қыс айларында күндіз шамамен, ал түнде температура болады. Ең суық айларда қар жаууы мүмкін, бірақ ол тез еріп кетеді. Ең жоғары температура 1927 жылдың шілдесінде тіркелді, ал ең төменгі температура 1929 жылдың ақпан айында тіркелді. Варнаның климаттық деректеріАйқаңтарнаурызсәуірмамырмаусымшілдетамызқыркүйекқарашажелтоқсанылЖалпы теңіз температурасы °C (°F)8.0(46.4)7.3(45.1)7.7(45.9)9.7(49.5)15.8(60.4)21.5(70.7)24.5(76.1)24.8(76.6)22.7(72.9)17.8(64.0)13.2(55.8)9.9(49.8)15.2(59.4)Күнделікті орташа жарық сағаты9.011.012.013.015.015.015.014.012.011.010.09.012.2Артық ультрафиолет индексі1235789753214.4Көздік: Weather Atlas

Басқару

Варна – Варна облысының әкімшілік орталығы (област, область, аймақ). Ал Варна муниципалитеті (община, обштина, округ) қаланың өзінен және бес шағын қалашықтан: Каменер, Казашко, Константиново, Тополи және Звездицадан тұрады, олар қалалық қоғамдық көлік жүйесімен қамтамасыз етіледі.

Жергілікті билік

Муниципалдық атқарушы орган – Мэр (кмет, кмет: сөз графпен туыс). 1990 жылы бір партиялық коммунистік үкіметтің күші жойылғаннан бері төрт мэр болды: Войно Войнов, СДС (Демократиялық күштер одағы), уақытша, 1990–1991; Христо Кирчев, СДС, 1991–1999; Кирилл Йорданов, тәуелсіз, 1999–2013; Иван Портних, GERB, 2013–2023; Благомир Коцев, PP–DB, 2023 – қазіргі уақытқа дейін. Қалалық кеңес (общински съвет, obshtinski savet, 51 мүшелі заң шығарушы орган) – 51 мүшеден тұратын қаланың заң шығарушы органы. 2015 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, оның құрамына кіреді: оңшыл «Еуропалық даму үшін Болгария азаматтары» (GERB), 22 кеңес мүшесі; оңшыл/оң жақтағы Реформаторлар блогы және Патриоттық фронт (Болгария), 6; солшыл Болгар социалистік партиясы (BSP), 5; «Варна» коалициясы, оның ішінде «Шабуыл» партиясы, 4; басқа да кіші партиялар, топтар және тәуелсіз мүшелер, 14. Кеңестің төрағасы – Тодор Балабанов (GERB). Варна облыстық соты – елдегі ең жұқ жүмыс істейтін соттардың бірі. Қала сонымен қатар аудандық, әкімшілік және әскери соттардың, сондай-ақ апелляциялық соттар мен облыстық, әскери және апелляциялық прокуратура кеңселерiне де орналасқан.

Полиция және қылмыс

Варна болгар ұйымдасқан қылмысының орталығы деген қауесет тараған. Экономиканың құмар ойындар, корпоративтік қауіпсіздік, туризм, жылжымайтын мүлік және кәсіби спорт сияқты бірқатар салаларының коммунистік кезеңдегі құпия қызметтермен немесе әскерилермен байланысы бар бизнес топтарының бақылауында болғаны күдіктелді. Дегенмен, Варнадағы «мутри» (мафия) деп аталатын топтардың ықпалы шағын жағалау қалалары мен курорттарындағыдай көзге түспеген. Соңғы екі жылда қылмыс деңгейі төмендеді, бұл Варнаның 2007 жылы Болгариядағы өмір сүруге ең жақсы қала деп танылуына септігін тигізді. Сондай-ақ, 2007 жылы облыстық полиция бастығы ұлттық полиция қызметінің басшысы болып тағайындалды.

Демография

Алғашқы халық туралы мәліметтер 17 ғасырдың ортасына қарайды, сол кезде қалада шамамен 4000 тұрғын болды деп есептелген, ал 1881 жылғы алғашқы халық санағы 24 555 адамды көрсетті. 1883 жылғы санақ мәліметтері бойынша, Варна Руседен кейін Болгариядағы екінші ірі қала болды. Содан кейін Варна Болгарияның үшінші ірі қаласы атанды және келесі 120 жыл бойы осы мәртебесін сақтап келді, ал бірінші, екінші және төртінші орындарды әртүрлі қалалар кезекпен иеленді. 2012 жылдың қаңтар айында Варна қаласының халқы 334 781 адамды құрады, бұл оны Болгариядағы үшінші ірі қалаға айналдырды, ал Варна муниципалитеті және заңды түрде қосылған жақын ауылдарда 343 643 адам тұрды. Ресми емес метро аймағы (Варна муниципалитеті және Аксаково, Аврен, Белослав және Девня муниципалитеттерінің іргелес бөліктері, сондай-ақ Добрич облысының іргелес бөліктері кірмейді) шамамен 475 000 адамды қамтиды. Бұл жерде "Варна-Девня-Провадия агломерациясы" "Варна метро аймағынан" өзгеше екені атап өтіледі. Варна Болгариядағы табиғи өсім көрсеткіші оң болатын сирек қалалардың бірі (2009 жылы 6300 туған бала, 3600 қайтыс болған), сонымен қатар жаңа балалар бағдаршалары ашылуда (2009 жылы 6 бағдарша ашылуы күтілуде). 2006 жылдың желтоқсанынан бастап, Болгарияның Ұлттық телеарнасы, ұлттық газеттер, зерттеу агенттіктері, қала әкімшілігі және жергілікті полиция сияқты әртүрлі дереккөздер Варнадағы халықтың тіркелген мекенжайы бойынша 500 000-нан астам адамды құрайтынын, осылайша елдегі екінші ірі қалаға айналғанын мәлімдеді. Алайда, GRAO және NSI ресми статистикасы бұл мәлімдемелерді растамады. 2008 жылы вице-мэр Венелин Жечев халықтың нақты санын 650 000 деп бағалады. 2008 жылдың желтоқсанында қала әкімі Кирил Йорданов тұрақты тұрғындардың нақты саны 970 000 адамды құрайтынын, яғни 60% тұрғындар тіркелмегенін мәлімдеді. 2009 жылдың қаңтар айында Financial Times газетінде «Варна қазіргі уақытта жылына шамамен 30 000 жаңа тұрғынды тартады» делінген. 2011 жылдың ақпан айында өткізілген халық санағы бойынша 334 870 тұрғын тіркелді. Егер тіркелмеген халық және жақын муниципалитеттерден келетін жұмыскерлер ескерілсе, қаланың нақты халқы жұмыс күні ішінде 400 000-ға жетеді. Варна жыл сайын 2-3 миллион туристі тартады, демалыс маусымында күніне 200 000-ға дейін турист келуі мүмкін. Осылайша, шілде және тамыз айларында қалада шамамен 600 000 адам болады.

The first population data date back to the mid 17th century when the town was thought to have about 4,000 inhabitants, while the first population census in 1881 counted 24,555. According to the 1883 census, it was the second largest in Bulgaria after Ruse. Thereafter Varna became Bulgaria's third largest city and kept this position steadily for the next 120 years, while different cities took turns in the first, second, and fourth places. In January 2012, the city of Varna has a population of 334,781, which makes it the third largest city in Bulgaria, while the Varna Municipality along with the legally affiliated adjacent villages had 343,643 inhabitants. The unofficial metro area (including Varna municipality and adjacent parts of Aksakovo, Avren, Beloslav, and Devnya municipalities, and excluding adjacent parts of Dobrich Province) has an estimated population of 475,000. Here, the "Varna Devnya Provadiya agglomeration" is not considered identical to the "Varna metro area". Varna is one of the few cities in Bulgaria with a positive natural growth (6300 births vs. 3600 deaths in 2009) and new children's day care centers opening (6 expected in 2009). Since December 2006, various sources, including the Bulgarian National Television, national newspapers, research agencies, the mayor's office, and local police, claim that Varna has a population by present address of over 500,000, making it the nation's second largest city. Official statistics according to GRAO and NSI, however, have not supported their claims. In 2008, Deputy Mayor Venelin Zhechev estimated the actual population at 650,000. In December 2008, Mayor Kiril Yordanov claimed the actual number of permanent residents was 970,000, or that there were 60% unregistered people. In January 2009, the Financial Times said that "Varna now draws about 30,000 new residents a year." The census, carried out in February 2011, enumerated 334,870 inhabitants. If unregistered population plus the commuters from the adjacent municipalities are taken into consideration, the real population of the city during a work day reaches 400,000. Varna attracts 2 to 3 million tourists a year, as the holidaymakers may reach as many as 200,000 daily during the high season. Thus, there are about 600,000 people in the city in July and August.

Экономика

Экономикалық жағынан Варна ең жақсы көрсеткіштерді беретін және ең жылдам дамитын болгар қалаларының бірі болып табылады. 2016 жылы жұмыссыздық деңгейі 3,5%-ды құрады, ал орташа жалақы айына шамамен 900 лв (450 €) болды. Экономика қызмет көрсетуге негізделген, таза кірістің 61%-ы сауда және туризмден, 16%-ы өңдеу өнеркәсібінен, 14%-ы көлік және байланыс саласынан, ал 6%-ы құрылыс саласынан түседі. Қаржылық қызметтер, әсіресе банк ісі, сақтандыру, инвестицияларды басқару және жылжымайтын мүлікке қаржы жұмсау қарқынды дамуда. 2008 жылдың желтоқсанына дейін әлемдік қаржы дағдарысының салдары күрт сезілген жоқ. Қала 8-ші жалпыеуропалық көлік дәлізінің шығыс нүктесі болып табылады және Русе арқылы 7-ші және 9-шы дәліздерге қосылады. Традициялық маңызды салалар көлік (Navibulgar, Варна порты, Варна әуежайы), тауар айналымы (Logistics Park Varna), кеме жасау (Океандық шығармаларға да қараңыз), кеме жөндеу және басқа да теңіз өнеркәсіптерін қамтиды. Болгариядағы ең ірі порт – Варна порты, ол арқылы жыл сайын 7 миллион тоннадан астам жүк тасымалданады. 2007 жылдың маусым айында Eni және Gazprom South Stream жобасын жариялады, онда Ресейдің Джубгасынан басталатын, жылдық қуаты 500 тонна болатын теңіздегі табиғи газ құбыры Варнаға, мүмкін Галата теңіз газ кен орнының жанына жағаға шығуы жоспарланған, содан кейін Италия мен Австрияға бағытталмақ. Алайда, Еуроодақ пен Ресей арасындағы қақтығыс салдарынан жоба тоқтатылды. Варна, Белослав және Девня қалаларымен бірге Варна-Девня өнеркәсіптік кешенін құрайды, онда Болгариядағы ең ірі химиялық, жылу энергетикалық және өндірістік кәсіпорындар орналасқан, соның ішінде Варна жылу электр станциясы және Sodi Devnya, елдің жақындағы тарихындағы ең ірі екі жекешелендіру мәмілесі. Сондай-ақ, радио-навигациялық құрылғылар, тұрмыстық техника, қауіпсіздік жүйелері, тоқыма, киім, азық-түлік және сусындар, баспа және басқа да өнеркәсіптер үшін маңызды мекемелер бар. Кейбір өндіріс кәсіпорындарының орнына жаңа өнеркәсіптік дамулар келді: бұрынғы VAMO дизельдік қозғалтқыштар зауытының орнына ECE сауда орталығы салынып жатыр, ал Варна сыра зауытының орнына конгресс орталығы салынуда. Туризм ең маңызды сала болып табылады, 2016 жылы шамамен 1 миллион шетелдік туристі тартқан Алтын құм, Ривьера Холидей Клубы, Санни Дей, Константин және Елена сияқты жағажай курорттарына үлкен қызығушылық көрсетілуде. Курорттар 1990 жылдардың соңында және 21-ғасырдың басында ішкі және шетелдік инвестициялардың көп көлемін алды және экологиялық тұрғыдан қауіпсіз, химиялық және басқа да зиянды өнеркәсіптерден қашық орналасқан. Варна Болгариядағы халықаралық круиздік кемелердің тоқтауы үшін жалғыз орын болып табылады, 2014 жылы 36 круиз кемесі келді, сонымен қатар ірі халықаралық конференциялар мен SPA орталықтарына ие. Варнаның Оңтүстік шығанағы да туристер үшін танымал орынға айналуда. Қаладағы ең биік ғимарат – Interhotel Cherno More, оның биіктігі 72,2 метр. Жылжымайтын мүлік нарығы 2003-2008 жылдары қарқынды өсті, елдегі ең жоғары бағалар тіркелді, ал 2007 жылдың күзінде Софиядан асып кетті. 2017 жылы Варна құрылыс жобаларының саны бойынша екінші орында тұр. Бөлшек саудада қалада қазіргі уақытта ірі болгар қалаларында кездесетін халықаралық гипермаркеттер ғана емес, сонымен қатар Варнада өндірілген ұлттық желілер де бар, мысалы, Piccadilly сауда желісі, Happy мейрамханалар тізбегі және Sanita дәріханалар желісі. Mall Varna, Grand Mall және Delta Planet Mall – Варнадағы ең ірі үш сауда орталығы, олар қаланы тартымды сауда орталығына айналдырды. Қалада елдегі ең жақсы тамақтанатын орындар көп, сонымен қатар ұлттық тағамдарды ұсынатын мекемелер де жетерлік. Интернет-кафелер көп, көптеген орындарда, тіпті саябақтарда да тегін сымсыз интернет желісі бар. Варна басқа Қара теңіз қалаларымен су астындағы Қара теңіз талшықты-оптикалық кабель жүйесі арқылы байланысқан. 2016 жылы Варна Darik Radio тыңдаушыларының дауыс беруі нәтижесінде «Тұруға ең жақсы қала» және «Тарихты қорғаушы» атағын алды.

Economically, Varna is among the best performing and fastest growing Bulgarian cities. In 2016 the unemployment rate is 3.5% and the average salary is nearly 900lv (450€) per month. The economy is service based, with 61% of net revenue generated in trade and tourism, 16% in manufacturing, 14% in transportation and communications, and 6% in construction. Financial services, particularly banking, insurance, investment management, and real estate finance are booming. As of December 2008, the fallout of the global financial crisis has not yet been hard. The city is the easternmost destination of Pan European transport corridor 8 and is connected to corridors 7 and 9 via Rousse. Major industries traditionally include transportation (Navibulgar, Port of Varna, Varna Airport), distribution (Logistics Park Varna), shipbuilding (see also Oceanic Creations), ship repair, and other marine industries. The largest port in Bulgaria is the Port of Varna through which over 7m tonnes of freight moves annually. In June 2007, Eni and Gazprom disclosed the South Stream project whereby a offshore natural gas pipeline from Russia's Dzhubga with annual capacity of was planned to come ashore at Varna, possibly near the Galata offshore gas field, en route to Italy and Austria. Nevertheless, the project was stopped due to the EU Russia conflict. With the nearby towns of Beloslav and Devnya, Varna forms the Varna Devnya Industrial Complex, home to some of the largest chemical, thermal power, and manufacturing facilities in Bulgaria, including Varna Thermal Power Plant and Sodi Devnya, the two largest cash privatisation deals in the country's recent history. There are also notable facilities for radio navigation devices, household appliances, security systems, textiles, apparel, food and beverages, printing, and other industries. Some manufacturing veterans are giving way to post industrial developments: an ECE shopping mall is taking the place of the former VAMO diesel engine works and the Varna Brewery is being replaced by a convention centre. Tourism is of foremost importance with the suburban beachfront resorts of Golden Sands, Riviera Holiday Club, Sunny Day, Saints Constantine and Helena attracting around 1 million foreign tourists in 2016. The resorts received considerable internal and foreign investment in the late 1990s and early in the first decade of the 21st century, and are environmentally sound, being located reassuringly far from chemical and other smokestack industries. Varna is also Bulgaria's only international cruise destination with 36 cruises for 2014 and a major international conference and SPA centre. Varna South Bay is also becoming a popular area for tourists

The highest building in the city is Interhotel Cherno More at 72.2 meters. Real estate boomed in 2003–2008 with some of the highest prices in the country, by fall 2007 surpassing Sofia. In 2017 Varna is second in terms of construction projects. In retail, the city not only has the assortment of international big box retailers, now found in larger Bulgarian cities, but boasts made in Varna national chains with locations spreading over the country such as retailer Piccadilly, the famous restaurant chain Happy and pharmacy chain Sanita. Mall Varna, Grand Mall and Delta Planet Mall are the three largest shopping centres in Varna, turning the city into an attractive shopping destination. The city has many of the finest eateries in the nation and abounds in ethnic food places. There is a plethora of Internet cafes and many places, including parks, are covered by free public wireless internet service. Varna is connected to other Black Sea cities by the submarine Black Sea Fibre Optic Cable System. In 2016 Varna won the vote of Darik Radio listeners and was awarded "Best city to live" and "Protector of History".

Көлік

Варнаға әуе (Варна халықаралық әуежайы), теңіз (Варна круиздік терминалы), темір жол (Орталық темір жол вокзалы), автобус және автомобиль жолдары арқылы баруға болады. Басты жолдарға Варна – Бухарест E70, Варна – Стамбул E87 және Варна – Констанца, Румыния Еуропалық жолдары; сондай-ақ Варна – София A2 (Хемус тас жолы) және Варна – Бургас A5 (Черно Море тас жолы) ұлттық автокөлік жолдары жатады. Екі автобус стансасынан Болгария мен халықаралық көптеген қалаларға автобус қатынасы бар. Украинаның Одесса қаласына, Ресейдің Порт Кавказ қаласына, Грузияның Поти және Батуми қалаларына пойыз, паром және рол-он/рол-офф қызметтері де бар. Қалалық көлік жүйесін "City Transport Varna" басқарады және ол жақында жаңартылды. Бағасы қолжетімді: қала ішінде 1 лв (0,50€) -дан бастап, Варна – Алтын құмдар бағыты үшін 3 лв (1,50€) дейін. Қалалық автобустармен, троллейбустармен, белгілі бір маршруттардағы шағын автобустармен қатар, таксилердің көп саны да бар. 2021 жылы муниципалитет жеңіл рельстік көлік (LRT) жүйесін ұсынды. Ол әуежайды қаланың орталық бөлігімен, бірнеше жер асты учаскелері мен станциялары арқылы қосуды көздеп отыр. Қаржыландыру Еуроодақ бағдарламалары арқылы жүзеге асырылады.

Көрнекті орындар

Қаланың көрнекті орындарына Варна археологиялық мұражайы, онда Варнаның алтын қазынасы қойылған, Рим моншалары, Варна паркі музейі, итальяндық Вилла Ассаретодағы Әскери-теңіз мұражайы, мұражай кемесі – «Drazki» торпедалық қайығы, Османдық кезеңдегі Этнография мұражайы кіреді. Варна қала картасын пайдаланып, осы көрнекті орындарды аралап көруге болады. Бұл карта барлық маңызды мәдени орындарды біріктіреді, туристерге мейрамханалар мен барларда көптеген жеңілдіктер ұсынады және ақша үнемдеуге көмектеседі. «Теңіз бақшасы» – қаладағы ең көне және, мүмкін, ең үлкен саябақ. Онда ашық аспан астындағы театр (Халықаралық балет конкурсы, опералық қойылымдар мен концерттер өтетін орын), 1932 жылы ашылған Варна аквариумы, 1984 жылы ашылған «Феста» дельфинариумы, Николай Коперник обсерваториясы және планетариум, Табиғи тарих мұражайы, террариум, зообақ, альпинарий, балалар ойын-сауық паркі (көл, қайық үйі және коньки тебу алаңы бар) және тағы да басқа қызықты орындар бар. Ұлттық қайта өрлеу аллеясында көрнекті болгарларға арналған қола ескерткіштер орнатылған, ал Космонавттар аллеясында Юрий Гагарин және басқа кеңестік және болгар ғарышкерлері отырғызған ағаштар бар. Бұл бақ ландшафт сәулетінің ұлттық ескерткіші және Балқандағы ең үлкен ландшафттық саябақ деп есептеледі. Жағажай бойындағы жағажай клубтары рок, хип-хоп, болгар және американдық стильдегі поп, техно және шалга музыкасымен көтеріңкі атмосфера ұсынады. 2006 жылдың қазан айында «The Independent» газеті Варнаны «Еуропаның жаңа көңілді қаласы, Болгарияның жақсы көңіл күйдің астанасы» деп атады. Қала рок, хип-хоп, әлемдік музыка және басқа да өнер иелері, клубтар мен осыған байланысты іс-шаралармен, мысалы, шілде таңы және халықаралық рок және хип-хоп фестивальдарымен (граффитиді қоса алғанда) бүкіл елде танымал. Қалалық жағажайлар, сондай-ақ «теңіз моншалары» (морски бани, morski bani) деп те аталады, 55°С/131°F дейін қызған күкіртті минералды су көздерімен (спа, бассейн және қоғамдық душ үшін пайдаланылады) және кішкентай, қорғалған мариналармен толық. Сонымен қатар, ұзын және биік Аспарухов көпшілігі көпірінде банджи-салуға болады. Қала сыртында Эуксиноград сарайы, саябақ және шарап зауыты, София университетінің ботаникалық бақшасы (Экопарк Варна), Побити Камани тас құбылысы және ортағасырлық үңгір монастыры – Аладжа орналасқан. Туристік сауда орындарына Принц Борис бульвары бойындағы бутиктер қатары (сауда-саттыққа жалдау құны Софиядағы Витоша бульварымен бәсекелеседі) және іргелес жаяу жүргіншілер көшелері, сондай-ақ автокөлік жүргізушілері үшін қолайлы Младост ауданындағы үлкен сауда орталығы және үлкен дүкендер тобы кіреді. Пикадилли паркі мен Централь Плаза сияқты тағы екі сауда алаңы қала орталығынан солтүстікке қарайғы курорттық аймақтардағы туристерге қызмет көрсету үшін ыңғайлы орналасқан. Банкоматтар мен тәулік бойы жұмыс істейтін жанармай станциялары, онда ыңғайлы дүкендер де бар, көптеп табылады. Тағамдық өнімдер сататын базарлардың ішінде Billa, Kaufland және Metro супермаркеттері бар. Дүкендер мен мейрамханаларда несие карточкалары қабылданады. Жергілікті өнімдерді ұсынатын фермерлік базарлар да бар; ең үлкені – Колхозен базарында жаңа балық та сатылады, бірақ ол көліктерге қолжетімсіз, көп адам болатын аймақта орналасқан. Аймақтағы басқа қалалар сияқты, Варнада да ауладан тыс жүрген, тыныш және мейірімді, құлақтарында қызғылт түсті белгілер бар иттер кездеседі, бұл олардың құртталып, вакцинацияланғанын көрсетеді. Алайда, қаладағы жануарлар дүниесінде көбінесе теңіз құсбақтары кездеседі, ал Теңіз бақшасында қоңыр бөренелер мекендейді. Мысықтар да қалада барлық жерде кездеседі. Қаңтар және ақпан айларында көшпенді аққулар қорғалған жағажайларда қыстайды.

City landmarks include the Varna Archaeological Museum, exhibiting the Gold of Varna, the Roman Baths, the Battle of Varna Park Museum, the Naval Museum in the Italianate Villa Assareto displaying the museum ship Drazki torpedo boat, the Museum of Ethnography in an Ottoman period compound featuring the life of local urban dwellers, fisherfolk, and peasants in the late 19th and early 20th century. You can see the highlight landmarks using Varna City Card – it combines all essential cultural locations, gives many discounts to tourists in restaurants and bars, and overall saves money. The 'Sea Garden' is the oldest and perhaps largest park in town containing an open air theatre (venue of the International Ballet Competition, opera performances and concerts), Varna Aquarium (opened 1932), the Festa Dolphinarium (opened 1984), the Nicolaus Copernicus Observatory and Planetarium, the Museum of Natural History, a terrarium, a zoo, an alpineum, a children's amusement park with a pond, boathouse and ice skating rink, and other attractions. The National Revival Alley is decorated with bronze monuments to prominent Bulgarians, and the Cosmonauts' Alley contains trees planted by Yuri Gagarin and other Soviet and Bulgarian cosmonauts. The Garden is a national monument of landscape architecture and is said to be the largest landscaped park in the Balkans. The waterfront promenade is lined by a string of beach clubs offering a vibrant scene of rock, hip hop, Bulgarian and American style pop, techno, and chalga. In October 2006, The Independent dubbed Varna "Europe's new funky town, the good time capital of Bulgaria". The city enjoys a nationwide reputation for its rock, hip hop, world music, and other artists, clubs, and related events such as July Morning and international rock and hip hop (including graffiti) venues. The city beaches, also known as sea baths (морски бани, morski bani), are dotted with hot (up to 55°С/131 °F) sulphuric mineral water sources (used for spas, swimming pools and public showers) and punctured by small sheltered marinas. Additionally, the long, high Asparuhov most bridge is a popular spot for bungee jumping. Outside the city are the Euxinograd palace, park and winery, the University of Sofia Botanical Garden (Ecopark Varna), the Pobiti Kamani rock phenomenon, and the medieval cave monastery, Aladzha. Tourist shopping areas include the boutique rows along Prince Boris Blvd (with retail rents rivalling Vitosha Blvd in Sofia) and adjacent pedestrian streets, as well as the large mall and big box cluster in the Mladost district, suitable for motorists. Two other shopping plazas, Piccadilly Park and Central Plaza, are conveniently located to serve tourists in the resorts north of the city centre, both driving and riding the public transit. ATMs and 24/7 gas stations with convenience stores abound. Food markets, among others, include supermarket chains Billa, Kaufland and Metro. In stores and restaurants, credit cards are normally accepted. There is a number of farmers markets offering fresh local produce; the Kolkhozen Pazar, the largest one, also has a fresh fish market but is located in a crowded area virtually inaccessible for cars. Like other cities in the region, Varna has its share of stray dogs, calm and friendly, flashing orange clips on the ears showing they have been castrated and vaccinated. However, urban wildlife is dominated by the ubiquitous seagulls, while brown squirrels inhabit the Sea Garden. Cats are also everywhere in the city. In January and February, migrating swans winter on the sheltered beaches.

Шіркеулер

Белгілі ескі болгар православ ғибадатханаларына: Варна және Великий Преслав епархиясының Богоматери Соборы (ұйықтау); XVII ғасырдың басында салынған Богоматери Панагия (Ладислав III жерленген ертерек шіркеу орнында); 10 ғасырдағы шіркеудің орнында салынған Санкт-Афанасий (бұрынғы грек митрополиттік соборы); 15 ғасырдағы Санкт-Петка Парашкева шағын ғибадатханасы; теңізшілердің Киелі Николай шіркеуі; Ұлттық қайта өрлеу дәуіріндегі алғашқы болгарлық зайырлы мектебі орналасқан Архангел Михаил шағын ғибадатханасы; және сол аттас қала маңындағы 14 ғасырлық Св. Константин мен Елена шіркеуі. Қаланың оңтүстігіндегі Джанвара саябағындағы IV-V ғасырлардағы ірі бекініс базиликасының қалдықтары, әдемі мозаикаларымен бірге, туристерді қызықтыратын жерге айналуда. Борис I-нің Богородица Панагия монастырындағы жазу бөлмесіне жақын орналасқан тағы бір IX ғасырлық базиликаның қалдықтары қазылып, консервациялануда. Термадан солтүстікке қарай орналасқан IV-V ғасырлық епископтік базилика да қайта жаңартылуда. Сонымен қатар, жаңа православие ғибадатханалары да бар; екеуі апостол Андрейге және Варналық қасиетті Прокопийге арналған, қазір құрылыс жұмыстары жүргізілуде. Аймақта көптеген шағын православие шағын ғибадатханалары пайда болды. 2009 жылдың басында Біріккен рома қауымдастығының (ФОРО) жетекшісі Василь Данев, жергілікті рома халқы да православие шағын ғибадатханасын тұрғызатынын мәлімдеді. Армян апостол шіркеуі, екі Рим-католик шіркеуі, орган концерттерін ұйымдастыратын евангелистік методистік епископтық шіркеу, евангелистік пентекост, жетінші күн адвентистері және екі баптист шіркеуі бар. Османдық кезеңнен бері екі ескі мешіт (біреуі ашық) сақталған, сол кезде қалада 18 мешіт болған. Сонымен қатар, екі бір кезде сәнді, бірақ қазір қираған синагога бар – сефард және ашкеназдық, соңғысы готика стилінде (қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде). Жақында оңтүстік Аспарухово ауданында мұсылман ромаларға қызмет ететін жаңа мешіт салынды. Буддалық орталық та бар. Басқа бір мәселе ретінде, рухани ұстаз Петр Деунов 1890 жылдардың соңында Варнада өзінің эзотерикалық христиандық ілімін уағыздай бастады, ал 1899-1908 жылдары оның Синархиялық тізбегінің жылдық жиналыстары, кейіннен «Әлемдік ақ бауырлас» деп аталды, осы қалада өткізілді.

Notable old Bulgarian Orthodox temples include the metropolitan Dormition of the Theotokos Cathedral (of the diocese of Varna and Veliki Preslav); the early 17th century Theotokos Panagia (built on the site of an earlier church where Ladislaus III was perhaps buried); the St. Athanasius (former Greek metropolitan cathedral) on the footprint of a razed 10th century church; the 15th century St. Petka Parashkeva chapel; the seamen's church of Saint Nicholas; the Archangel Michael chapel, site of the first Bulgarian secular school from the National Revival era; and the Sts. Constantine and Helena church of the 14th century suburban monastery of the same name. The remains of a large 4th to 5th century stronghold basilica in Dzhanavara Park just south of town are becoming a tourist destination with some exquisite mosaics displayed in situ. The remains of another massive 9th century basilica adjacent to the scriptorium at Boris I's Theotokos Panagia monastery are being excavated and conserved. A 4th to 5th century episcopal basilica north of the Thermae is also being restored. There is also a number of newer Orthodox temples; two, dedicated to apostle Andrew and the local martyr St. Procopius of Varna, are currently under construction. Many smaller Orthodox chapels have mushroomed in the area. In early 2009, Vasil Danev, leader of the ethnic Organization of the United Roma Communities (FORO), said local Roma would also erect an Orthodox chapel. There is an Armenian Apostolic church; two Roman Catholic churches, a thriving Evangelical Methodist episcopal church offering organ concerts, active Evangelical Pentecostal, Seventh day Adventist, and two Baptist churches. Two old mosques (one is open) have survived since Ottoman times, when there were 18 of them in town, as have two once stately but now dilapidated synagogues, a Sephardic and an Ashkenazic one, the latter in Gothic style (it is undergoing restoration). A new mosque was recently added in the southern Asparuhovo district serving the adjacent Muslim Roma neighbourhood. There is also a Buddhist centre. On a different note, spiritual master Peter Deunov started preaching his Esoteric Christianity doctrine in Varna in the late 1890s, and, in 1899–1908, the yearly meetings of his Synarchic Chain, later known as the Universal White Brotherhood, were convened there.

Сәулет

1878 жылы Варна – Қара теңіз жағалауына тән стильдегі, көбінесе ағаштан салынған үйлерден тұратын Осман қаласы болатын. Ол 1830 жылдары қайта жаңартылған тас қабырғамен қоршалған, ішінде цитадель, ор, мұнаралармен безендірілген әсем темір қақпалар және Варна өзені арқылы салынған күмбезді тас көпір болды. Бұл жерде Осман империясынан бұрынғы көптеген ескерткіштер сақталған, ал ежелгі қираған үйлер тас карьері ретінде кеңінен пайдаланылған. Бүгінде осы мұраның көбі қалмады; қала орталығы 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында жаңадан пайда болған болгар орта таптарының күшімен батыс стилінде қайта құрылды, Neo Renaissance, Neo Baroque, Neoclassicism, Art Nouveau және Art Deco стильдері жергілікті интерпретацияда қолданылды (1989 жылдан кейін меншігі қайта жаңартылған көптеген ғимараттар жөндеуден өтті). Бұрынғы қала қабырғаларынан алынған тас қалалық собор, екі элиталық гимназия және жаңа бульварларды салу үшін пайдаланылды. Орта тап практикалық қалалық үйлер мен кооперативтер салды. Басты бульварларда және қаланың солтүстігіндегі жүзімдіктерде сәнді үйлер салынды. Бірнеше өнеркәсіптік жұмысшылар аудандары (кішкентай жасыл аулалары бар бір отбасылық коттедждер) пайда болды. 1910 жылдардағы соғыстардан қашқан босқындар да қала шетіндегі кедей, бірақ жанды аудандарға қоныстанды. 1960 жылдардан 1980 жылдардың басына дейінгі қарқынды қала құрылысы кезінде қала халқы үш есеге өсіп, бұрын шағын жеке жүзімдіктер немесе ауыл шаруашылығы кооперативтері орналасқан жерлерге ірі тұрғын үй кешендері салынды. Жағажай курорттары көбінесе әсем заманауи стильде салынды, бірақ соңғы жөндеулерде бұл стильдің кейбір ерекшеліктері жоғалды. 1960 жылдардың маңызды ескерткіштерінің бірі – 1968 жылы салынған Мәдениет және спорт сарайы. 1989 жылдан бері елдің капитализмге қайта оралуымен қала орталығында және теңіз бен көлге қарап жатқан жоғары жақтағы террасаларда сәнді пәтерлер көбейді. Варнаның жүзімдіктері (лозя, lozya), бәлкім ежелгі дәуірден бастау алып, шақырымдарға созылып жатқан, көбінесе жазғы үйлер мен виллалармен толық ауылдық жерлерден бай виллалар мен отбасылық қонақүйлерге толы қала маңына айнала бастады, бұл Villa Aqua-ның зерттелген постмодернистік китч стилімен көрнекті көрінді. Жаңа қала маңындағы құрылыс инфрақұрылымның дамуын басып өтіп, ескі көшкінге ұшыраған жерлер қайта белсенділіп, маңызды тас жолдарды уақытша тоқтатты. 1989 жылдан бері көлік саны төрт есеге өскендіктен, Варна көлік кептелістерімен танымал болды; ескі қаланың жасыл, бірақ тар көшелерінде көлік тұрағы көбінесе тротуарды алып жатады. Сонымен қатар, Рио-де-Жанейроға көбірек ұқсайтын, жергілікті саясаттың күрделілігіне байланысты қаланың батыс шетіндегі рома аудандарында шатырлар сақталды. Жағажай курорттары қайта құрылды және кеңейтілді, әлдеқандай дамыған Болгарияның Қара теңіз жағалауындағы басқа курорттар сияқты емес, көгалданған жерлері сақталды. Жаңа заманауи кеңсе ғимараттары ескі орталықты және қаланың айналасын қайта қалыптастыруда.

By 1878, Varna was an Ottoman city of mostly wooden houses in a style characteristic of the Black Sea coast, densely packed along narrow, winding lanes. It was surrounded by a stone wall restored in the 1830s with a citadel, a moat, ornamented iron gates flanked by towers, and a vaulted stone bridge across the River Varna. The place abounded in pre Ottoman relics, ancient ruins were widely used as stone quarries. Today, very little of this legacy remains; the city centre was rebuilt by the nascent Bulgarian middle class in late 19th and early 20th centuries in Western style with local interpretations of Neo Renaissance, Neo Baroque, Neoclassicism, Art Nouveau and Art Deco (many of those buildings, whose ownership was restored after 1989, underwent renovations). Stone masonry from demolished city walls was used for the cathedral, the two elite high schools, and for paving new boulevards. The middle class built practical townhouses and coop buildings. Elegant mansions were erected on main boulevards and in the vineyards north of town. A few industrial working class suburbs (of one family cottages with small green yards) emerged. Refugees from the 1910s wars also settled in similar poorer yet vibrant neighbourhoods along the city edges. During the rapid urbanisation of the 1960s to the early 1980s, large apartment complexes sprawled onto land formerly covered by small private vineyards or agricultural cooperatives as the city population tripled. Beach resorts were designed mostly in a sleek modern style, which was somewhat lost in their recent more lavish renovations. Modern landmarks of the 1960s include the Palace of Culture and Sports, built in 1968. With the country's return to capitalism since 1989, upscale apartment buildings mushroomed both downtown and on uptown terraces overlooking the sea and the lake. Varna's vineyards (лозя, lozya), dating back perhaps to antiquity and stretching for miles around, started turning from mostly rural grounds dotted with summer houses or villa into affluent suburbs sporting opulent villas and family hotels, epitomised by the researched postmodernist kitsch of the Villa Aqua. With the new suburban construction far outpacing infrastructure growth, ancient landslides were activated, temporarily disrupting major highways. As the number of vehicles quadrupled since 1989, Varna became known for traffic jams; parking on the old town's leafy but narrow streets normally takes the sidewalks. At the same time, stretches of shanty towns, more befitting Rio de Janeiro, remain in Romani neighbourhoods on the western edge of town due to complexities of local politics. The beach resorts were rebuilt and expanded, fortunately without being as heavily overdeveloped as were other tourist destinations on the Bulgarian Black Sea Coast, and their greenery was mostly preserved. New modern office buildings started reshaping the old centre and the city's surroundings.

Білім

2016 жылы Варна қаласында 37 000-нан астам студент тұрды.

Жоғары білім

Экономика университеті 1920 жылдың 14 мамырында Жоғары коммерция мектебі ретінде құрылған. София университетінен кейін Болгариядағы екінші ең көне университет. Бұл Варна сауда-өнеркәсіп палатасының қолдауымен құрылған алғашқы жекеменшік университет. Цюрих университетінің түлегі және АҚШ-та зерттеуші-химик болған профессор Цани Калянджиев университеттің алғашқы ректоры (басшысы) болды. Никола Вапцаров атындағы теңіз академиясы – Болгариядағы ең көне техникалық білім беретін мекеме. Мекеме 1881 жылы Русе қаласында құрылған Теңіз мектебі ретінде бастау алды. 1900 жылдан кейін, қазіргі Әскери-теңіз флотының инженерлік мектебі Варнаға көшірілді және 1942 жылы Ұлыбританияның Әскери-теңіз академиясы деп аталды. 1949 жылы Теңіз мектебі 1926 жылы осы мектепті бітірген ақын Никола Вапцаровты өзінің қамқоршысы деп жариялады және Н.Я. Вапцаров атындағы Халықтық теңіз академиясы атауын алды. Варна медициналық университеті 1961 жылы құрылды және сапалы медициналық білім берудегі жетекші мекеме ретінде халықаралық деңгейде танылды. Университет 44 елден студенттерді тартты және әлемнің 85 шетелдік білім беру ұйымымен серіктестік орнатты. Варна техникалық университеті 1962 жылы құрылды және алғашқыда Механикалық-электрлік инженерлік институты ретінде іштеді. 1991 жылы құрылған Черноризец Храбар атындағы Варна еркін университеті 1989 жылдан кейін ашылған алғашқы жекеменшік университет болды. Ол халықаралық экономика және басқару, құқық және сәулет салаларында маманданған.

Мәдениет

Варнада ең жақсы және ең көне мұражайлар, кәсіби өнер ұйымдары мен өнер фестивальдері бар. Қала көркем өнер, музыка және кітап басылымындағы ғасырлық дәстүрлерімен, сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан қазіргі хип-хоп және поп-мәдениетімен танымал. Соңғы онжылдықтарда Варна халықаралық деңгейдегі фестиваль орталығы ретінде дамыды. Варна 2019 жылғы Еуропаның мәдени астанасы атанымына үміткер және жаңа опера театры мен концерт залы, жаңа көрме орталығы, сондай-ақ Халықаралық балет конкурсының тарихи аласы – Жазғы театрды қайта жаңарту сияқты бірнеше маңызды нысандарды ашуды жоспарлап отыр.

Медиа

1880 жылдары болгар және бірнеше азшылық тілдерінде көптеген күнделікті және апталық газеттер жарық көрді. Жергілікті газеттерге мыналар жатады: Черно Море, Черноморие, Диалог, Народно Дело, Позванете, Варна (апталық), Властта (электрондық газет), Варна Утре. Ұлттық газеттердің жергілікті басылымдары: 24 Chasa More, Morski Dnevnik, Morski Trud. Морски Свиат және Простори – Варнада шығарылатын екі негізгі журнал. Жергілікті радиостанциялар: 1934 жылы ашылған Радио Варна, DarikNews (Варна), FM+ Варна, Радио Браво, Альфа Радио (онлайн радио). Жергілікті телеарналар: BNT More, TV Черно море, TV Варна. Галактика кітап баспасы 1970-1990 жылдары халықаралық ғылыми фантастика және теңіз әдебиетіне, қазіргі заманғы көркем емес әдебиетке және поэзияға баса назар аударған ұлттық деңгейде танымал болды. Варнадағы баспаханалар: Альфиола (Жаңа дәуір), Альфа Принт (жарнама), Атлантис, Компас, Литернет (поэзия, көркем әдебиет, көркем емес әдебиет: электрондық және баспа), Народен Будитель (тарих), Славена (тарих, балалар кітаптары, саяхат, мультимедиа, жарнама). Веб-порталдар: Varna Info (жалпы ақпарат, ағылшын тілінде), Moreto.net (жалпы ақпарат, жаңалықтар), Chernomore.bg (жаңалықтар), Ida.bg (жалпы ақпарат, жаңалықтар), Varnaeye (туризм, тарих, оқиғалар және бизнес), Varna guide (саяхат нұсқаулығы), Programata (мәдени нұсқаулық), Varna sport.com (спорт), Varna na mladite (жастар), Zdravochnik.bg (денсаулық нұсқаулығы).

Жүзу

Қазіргі болгар жүзуі 1923 жылғы 18 мамырда Варнада Болгарияның қоғамдық теңіз одағы құрылған кезден басталады. Бұл ұйым Болгарияда жүзуді спорт түрі ретінде басқару және ұйымдастыруды алғаш рет жүзеге асырды. Варна қаласынан шыққан танымал болгар жүзушілері – Алекси Алексиев (Папа), Милко Рачев (Бір туысқан Милко), Мария Николова, Юлиан Русев. Жүзу спортының жетекші клубтары – ПСК Черно Море, КПС Астери, КПС Торпедо, СКПС Альбатрос және КПС Черно Море. Юлиан Русев бассейні – елдегі екінші ең көне 50 метрлік олимпиадалық бассейн, ол 1964 жылы салынған және Варнаның Оңтүстік жағажайында орналасқан. 2008 жылы күрделі жөндеуден кейін, қалалық әкімшілікке қарасты "Приморский" жүзу кешені құрылды. FINA талаптарына сай келген 50 метрлік бассейн, "Алекси Алексиев" су полосы және сүңгуір бассейнінің жанында орналасқан. Содан кейін, сүңгуір бассейнінің жанына үшінші 25 метрлік жабық бассейн, сондай-ақ SPA және фитнес орталығы салынды. Қалада тағы үш бассейн бар. Тамыз айының бірінші жексенбісінде Болгариядағы ең көне жүзу марафоны – "Галата – Варна" марафоны өтеді. Ол 1939 жылға дейін тамыр тартады және шамамен 300-ге жуық ұлттық және шетелдік жүзушілерді тартады. Болгарияның ең үздік жүзушісі Петар Стойчев Варна шығанағын кесіп өтіп, 4,5 км ашық су қашықтығын 46 минутта жүзу бойынша барлық уақыттардың рекордын иеленеді.

Басқа спорт түрлері

Сонымен қатар, ерлер баскетбол (Euroins Cherno More), әйелдер волейбол, гимнастика, бокс, жекпе-жек, желкен және теннис түрлері де қарқынды дамып жатыр. Виница ауданында картинг жарыстары, гоу-карт трассасы және атпен жүру мектебі бар ипподром орналасқан. Варна картинг трассасы Болгариядағы ең ірі трасса болып табылады. Онда 30-дан астам жалға берілетін гоу-карт және 10 багги бар. Варнадан 10 минуттық жерде, Kichevo ауылында тағы бір ат клубы орналасқан. Аспарухов көпірі – Club Adrenalin басқаратын Болгариядағы маңызды банжи секіру орны. Крикет спортын крикет ойнайтын елдерден келген экспаттар қаланың спорт өміріне енгізді. 2007 жылдың тамызында Младост ауданында жаңа қоғамдық демалыс орталығы ашылды. Трек-фелд стадионы футбол, баскетбол және волейбол алаңдарынан тұрады, сонымен қатар мини-гольф, теннис, велосипед тебу, шағын көлдер және коньки тебуге арналған спорттық кешеннің бір бөлігі болып табылады. Теңіз бағында, Аспарухов паркінде және басқа да жерлерде қоғамдық демалыс орталықтары ашылды. Варнадағы спорт және демалыс клубтарының саны мен ассортименті соңғы жылдары артты, бұл Варна тұрғындарының денсаулыққа қатысты жағдайының жақсаруын көрсетеді. Аймақта үш гольф алаңы бар: Lighthouse Golf Club, BlackSeaRama Golf & Villas және Thracian Cliffs Golf & Beach Resort. Бұл үш 18 тесікті гольф алаңдары кәсіби деңгейде салынған, олар қаланың солтүстігіндегі Балчик және Каварна маңында орналасқан. Варна сонымен қатар халықаралық жарыстарды, әлем чемпионаттарын және бірнеше спорт түрлерінен ұлттық шараларды, соның ішінде автожарыстарды, мотокросты, картингті және ашық суда жүзу марафондарын тұрақты түрде қабылдайды. Болгарияның баскетбол және волейбол құрамалары өз ойындарын, соның ішінде FIVB волейбол әлем лигасының ойындарын Мәдениет және спорт сарайында өткізеді. Варна спортшылары 2016 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Болгария үшін үш медальдің біреуін, ал 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында 12 медальдің төртеуін жеңіп алды.

Мұра: Варна деп аталатын басқа жерлер

Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Варна түбегі Антарктидада Варна қаласының құрметіне аталған. Иллинойс штатындағы 400 тұрғыны бар шағын Варна қаласы осы қаланың есімімен аталыпты. Сол кезде Варна соғысы жүріп жатқан. Варненский ауданы және Челябинск облысындағы оның әкімшілік орталығы 1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскері Варнаны басып алғандығын еске алу үшін аталған. Канаданың Торонто қаласындағы Варна даңғылы осы қаланың құрметіне берілген. Сонымен қатар, Онтарионың оңтүстігінде (Хурон округінде) Варна деген кішкентай елді мекен де бар. Варна – Данияның Орхус қаласының жанындағы аймақ. Бұл аймаққа болгар қаласының есімі берілген, себебі Марселисборг иелігінің бұрынғы иесі, барон Кристиан К. Н. Герсдорф Қара теңіз жағалауында орыс әскерінде қызмет өткерген.