Көліктік құрал ретінде атпен жүргізілетін арбалар тарихы

Кіріспе

Жылдам қозғалту күшін қамтамасыз ету үшін жануарлармен тартқызылатын көлік.

Күйма – көлікті жүргізуші басқаратын, көбінесе жылдам қозғалту күшін қамтамасыз ету үшін жылқылар қолданылатын арба түрі. Ең ежелгі күймалар Ресейдің қазіргі Челябинск облысындағы Синташта мәдениетінің жерлеу орындарында табылған, олардың жасалу мерзімі шамамен б.з.д. 1950-1880 жылдарға дейін соққан. Сондай-ақ, олар Күлтепедегі Орталық Анатолиядан шыққан цилиндрлік мөрлерде б.з.д. 1900 жылға дейін бейнеленген. Көне Римде бига – екі жылқыға, трига – үш жылқыға, ал квадрига – төрт жылқыға тартылатын күйманы білдірген.

Еуразиялық даладан шыққан

Көлік құралдарында қолданылатын доңғалақтың пайда болуы қазіргі Ресей, Украина, Румыния және Болгарияның Еуропалық Понт далаларында болған деп саналады. Дөңгелекті көліктердің алғашқы белгілері б.з.д. 4-мыңжылдықтың ортасында Солтүстік Кавказда (Майкөп мәдениеті) және Орталық Еуропада дерлік бірдей уақытта пайда болды. Бұл алғашқы көліктер өгіздер тарқан арбалар болған болуы мүмкін. Арбаның ойлап табуына қажетті алғышарт – жануарларды қолға үйрету, әсіресе жылқыларды үйрету, өркениеттің дамуындағы маңызды қадам. Жылқыны қолға үйрету көлік және байланыс саласында үлкен әсер еткенімен, оның бастауын анықтау қиын. Дәлелдер жылқының Еуразия далаларында отандық екенін көрсетеді, зерттеулер қазіргі Қазақстанның Ботай мәдениеті б.з.д. 3500 шамасында алғашқы болып жылқыны үйреткенін ұсынады. Дегенмен, басқалар жылқы б.з.д. 3500 жылдан бұрын Шығыс Еуропада (қазіргі Украина мен Батыс Қазақстан) үйретілгенін айтады. Ең ерте белгілі күймелер Синташта мәдениетінің жерлеу орындарында табылған, және бұл мәдениет технологияның шығу тегі үшін күшті үміткер саналады, ол Ескі әлемге таралып, ежелгі соғыста маңызды рөл атқарды. Бұл мәдениет қазіргі заманғы үй жануарларының жылқысының ата-бабалары – DOM2 популяциясымен де байланысты (DOM2 жылқылары Батыс Еуразия далаларынан, әсіресе Төменгі Волга-Дон аймағынан, бірақ Анатолиядан емес, б.з.д. төртінші мыңжылдықтың соңы мен үшінші мыңжылдықтың басында пайда болды. Олардың гендері оңай үйретуге және мықты арқаға ие болуға қабілеттілікке қатысты таңдауды көрсетеді). Бұл арий тайпалары Оңтүстік Азияға көшіп, шамамен б.з.д. 1750 жылы Веда дәуірін бастады. Осыдан кейін, шамамен б.з.д. 1700 жылы Кіші Азияда соғыс арбалары пайда болды. Ең ерте дамыған дөңгелекті ат арбалары б.з.д. 2000 шамасында қазіргі Ресей мен Қазақстан жеріндегі Синташта-Петровка прото-индо-иран мәдениетінің Андроново (Ағаш қабір) ескерткіштерінде табылды. Питер Раульвинг пен Стефан Бурмейстер Синташта мен Кривое Озеро табылдарын арба емес, көлік деп санайды. Алайда, Еуразия даласындағы соңғы жаңалықтар арбаның Таяу Шығыстан емес, осы аймақта пайда болғанын және оны Үнді-Иран (немесе Үнді-Арий) тілінде сөйлейтін халықтарға жатқызуға болатынын растады. Атап айтқанда, Синташта (Ресей) және Кривое Озеро (солтүстік Қазақстан) жерлерінде ат жабдықтары мен дөңгелекті көліктердің археологиялық қалдықтары табылды, олардың радиокөміртектік жасы шамамен б.з.д. 2000–1800 жылдарды көрсетіп тұр. Алайда, бұл жаңалықтар ежелгі Таяу Шығыстың соғыс арбасының анықтамасына сәйкес келмейтін екі дөңгелекті бұрамалы көліктің бар екенін көрсетеді. Бұл жаңалықтар арбаның шығу тегі туралы сұраққа жауап беру үшін даладағы дөңгелекті көліктер мен ат жабдықтарын, сондай-ақ өзара байланыстар мен білім алмасуын жан-жақты зерттеу қажет (Эпимахов пен Корякованың 2004 жылғы "Фанса және Бурмейстер" еңбегін қараңыз).

The invention of the wheel used in transportation most likely took place in the European Pontic Steppes of modern day Russia, Ukraine, Romania and Bulgaria. Evidence of wheeled vehicles appears from the mid 4th millennium BC near simultaneously in the Northern Caucasus (Maykop culture), and in Central Europe. These earliest vehicles may have been ox carts. A necessary precursor to the invention of the chariot is the domestication of animals, and specifically domestication of horses – a major step in the development of civilization. Despite the large impact horse domestication has had in transport and communication, tracing its origins has been challenging. Evidence supports horses having been domesticated in the Eurasian Steppes, with studies suggesting the Botai culture in modern day Kazakhstan were the first, about 3500 BCE. Others say horses were domesticated earlier than 3500 BCE in Eastern Europe (modern Ukraine and Western Kazakhstan), 6000 years ago

The spread of spoke wheeled chariots has been closely associated with early Indo Iranian migrations. The earliest known chariots have been found in Sintashta culture burial sites, and the culture is considered a strong candidate for the origin of the technology, which spread throughout the Old World and played an important role in ancient warfare. It is also strongly associated with the ancestors of modern domestic horses, the DOM2 population (DOM2 horses originated from the Western Eurasia steppes, especially the lower Volga Don, but not in Anatolia, during the late fourth and early third millennia BCE. Their genes may show selection for easier domestication and stronger backs). These Aryan people migrated southward into South Asia, ushering in the Vedic period around 1750 BCE. Shortly after this, about 1700 BCE, evidence of chariots appears in Asia Minor. The earliest fully developed spoke wheeled horse chariots are from the chariot burials of the Andronovo (Timber Grave) sites of the Sintashta Petrovka Proto Indo Iranian culture in modern Russia and Kazakhstan from around 2000 BCE. Peter Raulwing and Stefan Burmeister consider the Sintashta and Krivoe Ozero finds from the steppe to be carts rather than chariots. However, recent discoveries in the Eurasian steppe have provided fresh support to the claim that the chariot originated there, rather than in the Near East itself, and may be attributed to speakers of an Indo Iranian (or Indo Aryan) language. In particular, archaeological remains of horse gear and spoked wheeled vehicles have been found at the sites of Sintashta (Russia) and Krivoe Ozero (northern Kazakhstan), with calibrated radiocarbon dating to ca. 2000–1800. These finds, however, provide evidence of a two wheeled spoked cart that does not fit the definition of the ancient Near Eastern chariot. Before these discoveries can help answer the question of where the chariot originated, thorough studies of the spoked wheeled vehicles and horse gear of the steppes, as well as of interconnections and transfer of knowledge, are necessary (cf. Epimachov and Korjakova in Fansa and Burmeister 2004).

Индоевропалықтар таратып отыр

Индо-иран мифологиясында соғыс арбалары маңызды рөл атқарады. Соғыс арбалары инду және парсы мифологиясының да маңызды бөлігі болып табылады, олардың пантеонындағы көптеген құдайлар оларда отырған күйінде бейнеленеді. Санскрит тілінде соғыс арбасы үшін қолданылатын сөз – ратха (ер.), ол авеста тіліндегі ратха (ер.) сөзімен туыс, және түп-тамыры "дөңгелегі бар" деген мағынаны білдіретін прото-индоеуропа тіліндегі сөйлемнің түйіндемесі болып табылады, индо-иран тілдеріндегі зат есімдерде кездесетін ерекше акценттік өзгеріске ие. Бұл сөйлем өз кезегінде "дөңгелектер" деген жиындық есімнен шыққан, ол латын тіліндегі rota сөзімен жалғасады, "жүгіруден" шыққан "дөңгелек" сөзі герман, кельт және балтық тілдерінде де кездеседі (Ескі жоғарғы неміс тілінде rad, Ескі ирланд тілінде roth, литва тілінде rãtas). Понт даласындағы көшпелі тайпалар, мысалы, Хамахоби сияқты скифтер, көші-қон кезінде вагонмен, арбамен және соғыс арбаларымен саяхат ететін.

Хеттілер

Ежелгі Таяу Шығыстағы күйме соғысының ең көне куәлігі – ежелгі хетт Анитта мәтіні (б.з.д. 18 ғасыр), онда 40 аттан тұратын команда (түпнұсқадағы қалампы жазуы: 40 ṢÍ IM TI ANŠE. KUR. RAḪI. A) Салативара қамалында есіртілген. Мәтінде күймелер емес, командалар айтылғандықтан, б.з.д. 18 ғасырда күймелердің болғаны белгісіз. Хетт империясындағы күймелердің алғашқы нақты куәлігі б.з.д. 17 ғасырдың соңына (Хаттусили I) жатады. Хеттіктердің жылқы жаттығулары туралы мәтін Киккули Митанниге (б.з.д. 15 ғасыр) жатқызылады. Хеттілер шебер күймешілермен әйгілі болған. Олар жеңіл дөңгелектері бар, сегіз емес, төрт спицалы және екі емес, үш жауынгерге арналған жаңа күйме үлгісін жасады. Күйме үш жауынгерді қабылдай алды, себебі дөңгелек египеттік күймелердегідей артқа емес, күйменің ортасына орналастырылған. Әдетте, бір хетт жауынгері күймені басқарса, екіншісі көбінесе басты садақшы болды; үшінші жауынгер жауға шабуыл жасағанда найза немесе қылыш қолданды немесе өзін және басқаларын жаудың жебелерінен қорғау үшін үлкен қалқан ұстады. Хеттілердің гүлденуі олардың сауда жолдары мен табиғи ресурстарды, әсіресе металдарды бақылауына байланысты болды. Хеттілер Месопотамияны бағындырған кезде көршілес ассириялықтар, хуриттер және египеттіктер арасында шиеленіс күшейді. Суппилулума I басшылығымен хеттілер Қадешті, соңынан бүкіл Сирияны жаулап алды. Б.з.д. 1274 жылғы Қадеш шайқасы 5000-нан астам күйме қатысқан ең ірі күйме шайқасы болды деп саналады.

Қола дәуірі Үндістан субконтиненті

Бір осі бар, қатты дөңгелекті, өгіздермен тартылатын көліктердің үлгілері Чанхударо, Даймабад, Хараппа және Наушаро сияқты бірнеше дамыған Инд өзені аңғары қалаларында табылған, сондай-ақ б.з.д. екінші мыңжылдықтың халколиттік тас өнерінде бейнеленген. Дөңгелекті, аттармен тартылатын шайтан көліктері, көбінесе қарулы саяхатшыларды тасыған, б.з.д. екінші мыңжылдықтың халколиттік кезеңінің тас суреттерінде көрсетілген. Мысалдары Чиббар Нулла, Чхатур Бхож Нат Нулла және Катотиядан белгілі. Ригведа құдайларының арасында, әсіресе Ведалық Күн құдайы Сурия, оның күймешісі Аруна басқаратын бір спицалы шайтан көлікте сапар шегеді. Ушас (Таң) шайтан көлікте жүреді, ал Агни құдайлар мен адамдар арасындағы елші ретінде табельдік қызмет атқарады. Джайни Бхагави Сутрасында Магадханың Ажатасхатру билігі тұсында Личхавилерге қарсы соғыста үнді әскерлері соған бекітілген дулыға немесе соқасы бар шайтан көлікті пайдаланғандығы айтылады.

Персия

Персиялықтар бірінші мыңжылдықтың ортасында Еламның орнын басып алды. Олар төрт атпен арбаны бірінші болып жегіп жүрген болуы мүмкін. Сонымен қатар, олар орақ тісті арбаларды да қолданды. Кіші Кір Кунакса шайқасында осы арбаларды көптеп пайдаланды. Геродот ежелгі Ливия және ежелгі Үндістан (Саттагидия, Гандара және Хиндустан) сатрапиялары Ұлы Ксеркс әскеріне атты әскер мен арбалармен көмектескенін айтады. Дегенмен, сол кезде атты әскер арбадан гөрі әлдеқайда тиімді және шапшаң болды. Дарий III-тің Гаугамела шайқасындағы (б.з.д. 331) жеңілісі, онда Александрдың әскері өз қатарын ашып, арбаларды өткізіп жіберіп, олардың артына шабуыл жасады, арба соғысы дәуірінің аяқталуын білдірді (Селевкидтер мен Понт мемлекеттері, Үндістан, Қытай және келттік халықтар ерекше жағдай).

Таяу Шығыста таныстыру

Арабалар Таяу Шығыста б.з.д. 17(18)–16 ғасырларда пайда болды. Кейбір ғалымдар атпен жегілетін арабаның б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында Таяу Шығыста туған болуы мүмкін деп санайды. Археолог Йост Крауэл былай деп жазады: "Арабалар кенеттен ойлап табылмаған, олар бұрынғы көліктерден дамыған, олар дискілі немесе көлденең тіректі дөңгелектерге орнатылған. Бұл дамуды Таяу Шығыста ең жақсы із кесуге болады, мұнда спицалы дөңгелекті және атпен жегілетін арабалар екінші мыңжылдықтың басында алғаш рет кездеседі" және б.з.д. 18 немесе 17 ғасырға жататын сириялық цилиндрлік мөрде бейнеленген.

Таяу Шығыстағы дөңгелекті көліктердің алғашқы үлгілері

Кристоф Баумердің сөзіне қарағанда, Месопотамиядағы ең ерте доңғалақтар біздің заманымыздан бұрынғы үшінші мыңжылдықтың бірінші жартысында табылды – бұл Кубань аймағындағы алғашқы табылған жерлерден жарты мың жылдан астам кейін. Осы кезде Месопотамияда ағаш роликтерге немесе доңғалақтарға тіреліп тұрған шананың қызықты ерте суреттері табылды. Олар Еуропадағы доңғалақтың алғашқы жаңалықтарымен шамамен бір уақытта жасалған және доңғалақ туралы білімді көрсетеді. Соғыс контекстінде көлік құралдарының ең ерте бейнесі Месопотамияның оңтүстігіндегі Ур туында, шамамен б.з.д. 2500 жылы бейнеленген. Бұлар, негізінен, екі осьті, бұқалармен немесе Нагар қаласында өсірілген есек пен аналық тояқтың будандарымен (Кунга деп аталған) тартылатын вагондар. Гибридтерді Эблалықтар қолданды.

Мысыр

Арабалар шамамен біздің заманымыздан бұрын 1650 жылы гиксостардың Мысырға басып кіруі және он төртінші династияның құрылуы кезінде Мысырға енгізілді. Мысыр және Ассирия өнерінің қалдықтарында арабалардың көптеген бейнелері кездеседі, олардың әшекейі өте бай. Садақ – негізгі шабуыл құралы болған мысырлықтар мен ассириялықтардың арабалары, көптеген жебелермен толтырылған қылыштармен жабдықталған. Мысырлықтар шамамен біздің заманымыздан бұрын 1500 жылы араба аттары үшін жеке ершік ойлап тапты. Мысырлықтар арабаларды көбінесе жылдам садақ ату платформасы ретінде қолданды; арабада әрқашан екі адам болады, олардың бірі баулы арбаны тізгінмен басқарады, ал екіншісі – негізгі садақшы, көре алатын қашықтықтағы кез келген нысанаға садақпен оқ жауады. Мысыр арабаларының ең жақсы сақталған мысалдары – Тутанхамонның қабірінен табылған төрт дана. Арабаларды екі немесе одан да көп аттар тарта алады.

Урарту

Урартуда (б.з.д. 860-590 жж.) күйме ақсүйектер мен әскерилердің екеуі де пайдаланған. Еребуниде (Ереван) Урарту патшасы Аргишти екі ат жегілген күймеде бейнеленген. Күйменің екі дөңгелегі бар, әр дөңгелектің шамамен сегіз спицасы бар. Осы күйме түрі шамамен б.з.д. 800 жылдары қолданылған.

Қола дәуірі Еуропасында таныстыру

Дэвид В. Энтони өзінің "Ат, доңғалақ және тіл" атты кітабында жазғандай, Шығыс Еуропада доңғалақты көлік құралының (екі осьті және төрт доңғалақты арабаның) ең ерте және анық белгіленген бейнесі Бронцице құмырасында (шамамен б.з.д. 3500 жыл) кездеседі. Бұл Польшаның Свентокшис воеводствосындағы Фуннелбикер қонысынан қазылған саз құмыра. Шығыс Еуропадағы ең көне, сенімді түрде даталанған дөңгелек осьтерінің үйлесімі – Любляна батпақтары дөңгелегі (шамамен б.з.д. 3150 жыл).

Грекия

Б.з.д. бірінші мыңжылдықтың кейінгі гректерінде (әлі де тиімді емес) ат әскері болды (дегенмен, бұл ертедегі ат үстіндегі сарбаздар кейіннен, ауыр қаруланған жаяу әскері – гоплиттердің пайда болуына ықпал еткен болуы мүмкін), ал Грекия материгінің тасты жері дөңгелекті көліктерге қолайсыз болды. Арбаны Микендік гректер кеңінен қолданған, бәлкім, шамамен б.з.д. 1600 жылы Хетттерден алған. Микен сарайларынан табылған сызықтық В жазбаларында арбалардың көптеген тізімдері сақталған, кейде арбалардың құрастырылған немесе сақталған (модульдік түрде) саны туралы нақты мәліметтер келтірілген. Микендегі V патшалық қабіріндегі LH II дәуіріне (шамамен б.з.д. 1500 жыл) жататын тасқа қашалған суреттерде ахей өнеріндегі арбалардың ең ерте бейнелерінің бірі бар. Бұл мүсінде екі дөңгелекті, кішкентай қорап тәрізді арбаны бір адам айдап келеді. Кейіннен арбалар ойындар мен шерулерде, әсіресе Олимпиада және Панафиналық ойындардағы жарыстарда және ежелгі Грекиядағы басқа да мерекелерде, ипподромдарда және агон деп аталатын жарыстарда қолданылды. Олар салтанатты шараларда да пайдаланылды, мысалы, күйеу жігіттің досы (паранімф) күйеу жігітпен бірге арбада келіп, әйелді үйіне алып кететін. Геродот (Тарихтар, 5. 9) Сигиннейлердің Понт-Каспий даласында арбаларды кеңінен қолданғанын хабарлайды. Грек арбалары екі жылқыға жегілген, олар орталық тіреуге бекітілген. Егер қосымша екі жылқы қосылса, олар негізгі жұптың екі жағынан бір тартқышпен немесе жетекпен, арбаның алдыңғы бөлігіне бекітілген. Афинадағы Панафиналық ойындардан Британ мұражайындағы екі жүлделі вазада мұндай бейнелеу кездеседі, онда арба жүргізушісі жылқының аяқтарына жақын жерде ілінген тақтаға отырған. Биганың өзі доңғалақтардың арасындағы білікке тіреліп, екі жағында жүргізушіні доңғалақтардан қорғайтын рельстері бар. Грек арбаларында жылқыны бағытталмайтындықтан, бұрылу қиын болған. Арбаның денесі немесе себеті екі доңғалақты жалғастыратын білікке тікелей сүйеніп тұрды. Аспалы аспа болмағандықтан, саяхат ыңғайсыз болды. Арбаның алдыңғы және бүйір жағында шабуылдан қорғану үшін шамамен 1 метр биіктіктегі жартылай дөңгелек қоршау орнатылған. Арты ашық болғандықтан, мінуге және түсуге оңай болды. Орындық болмаған, көбінесе жүргізуші мен бір жолаушыға ғана сыйымдылық болған. Жылқыны басқаруға арналған баулар 19 ғасырда қолданылған баулармен ұқсас, олар былғарыдан жасалған және пил сүйегі немесе металлдан жасалған әшекейлермен безендірілген. Баулар мойынтұрмаға немесе жағаға бекітілген сақиналар арқылы өткізіліп, арба жүргізушінің белдікке байлауына жеткілікті ұзын болған. Арбаның доңғалақтары мен себеті әдетте ағаштан жасалған, кейбір жерлері қола немесе темірмен нығайтылған. Доңғалақтарда төрттен сегіз спица және қола немесе темір шиналар болған. Спицалардың арасы кең болғандықтан, доңғалақтың шеті салыстырмалы түрде үлкен арақашықтықта тартылып тұрды. Бұл соққыны аздап жұмсартқанмен, арба қолданылмайтын кезде доңғалақтың бүгіліп қалмауы үшін оларды алып тастау қажет болды. Бұл кездегі көптеген елдердің арбалары гректердің арбаларына ұқсас болған, басты айырмашылық – жылқыны бекіту тәсілі. Грек мифологиясына сәйкес, афиналық Эрихтоний аяқтарын жасыру үшін арбаны ойлап тапқан. Грек мифологиясында арбаның ең танымал бейнесі – Гелиос ұлы Фаэтон күннің арбасын айдап, жерді өртеп жіберуге тырысқанда орын алады. Бұл оқиға фаэтон сөзінің архаикалық мағынасын қалыптастырды – арба немесе күйме айдайтын, әсіресе асығыс немесе қауіпті жылдамдықпен. Платон өзінің "Алуан арба" аллегориясында екі жылқы тартқан арбаны суреттеген, олардың бірі жақсы мінезді, екіншісі қиын, бұл адам табиғатының қарама-қарсы күштерін көрсетеді. Ақылды білдіретін арба жүргізушінің міндеті – жылқыларды әртүрлі бағытта жүрмей тоқтату және оларды ағартуға бағыттау. Грек тіліндегі арба сөзі – ἅρμα, hárma, қазіргі кезде танкты білдіру үшін де қолданылады, оны дұрыс άρμα μάχης, árma mákhēs деп атайды, яғни "жауынгерлік арба".

The later Greeks of the first millennium BCE had a (still not very effective) cavalry arm (indeed, it has been argued that these early horseback riding soldiers may have given rise to the development of the later, heavily armed foot soldiers known as hoplites), and the rocky terrain of the Greek mainland was unsuited for wheeled vehicles. The chariot was heavily used by the Mycaenean Greeks, most probably adopted from the Hittites, around 1600 BCE. Linear B tablets from Mycenaean palaces record large inventories of chariots, sometimes with specific details as to how many chariots were assembled or not (i. e. stored in modular form). On a gravestone from the royal Shaft grave V in Mycenae dated LH II (about 1500 BCE) there is one of the earliest depiction of the chariot in Achaean art. This sculpture shows a single man driving a two wheeled small box chariot. Later the vehicles were used in games and processions, notably for races at the Olympic and Panathenaic Games and other public festivals in ancient Greece, in hippodromes and in contests called agons. They were also used in ceremonial functions, as when a paranymph, or friend of a bridegroom, went with him in a chariot to fetch the bride home. Herodotus (Histories, 5. 9) Reports that chariots were widely used in the Pontic–Caspian steppe by the Sigynnae. Greek chariots were made to be drawn by two horses attached to a central pole. If two additional horses were added, they were attached on each side of the main pair by a single bar or trace fastened to the front or prow of the chariot, as may be seen on two prize vases in the British Museum from the Panathenaic Games at Athens, Greece, in which the driver is seated with feet resting on a board hanging down in front close to the legs of the horses. The biga itself consists of a seat resting on the axle, with a rail at each side to protect the driver from the wheels. Greek chariots appear to have lacked any other attachment for the horses, which would have made turning difficult. The body or basket of the chariot rested directly on the axle (called beam) connecting the two wheels. There was no suspension, making this an uncomfortable form of transport. At the front and sides of the basket was a semicircular guard about 3 ft (1 m) high, to give some protection from enemy attack. At the back the basket was open, making it easy to mount and dismount. There was no seat, and generally only enough room for the driver and one passenger. The reins were mostly the same as those in use in the 19th century, and were made of leather and ornamented with studs of ivory or metal. The reins were passed through rings attached to the collar bands or yoke, and were long enough to be tied round the waist of the charioteer to allow for defense. The wheels and basket of the chariot were usually of wood, strengthened in places with bronze or iron. The wheels had from four to eight spokes and tires of bronze or iron. Due to the widely spaced spokes, the rim of the chariot wheel was held in tension over comparatively large spans. Whilst this provided a small measure of shock absorption, it also necessitated the removal of the wheels when the chariot was not in use, to prevent warping from continued weight bearing. Most other nations of this time had chariots of similar design to the Greeks, the chief differences being the mountings. According to Greek mythology, the chariot was invented by Erichthonius of Athens to conceal his feet, which were those of a dragon. The most notable appearance of the chariot in Greek mythology occurs when Phaëton, the son of Helios, in an attempt to drive the chariot of the sun, managed to set the earth on fire. This story led to the archaic meaning of a phaeton as one who drives a chariot or coach, especially at a reckless or dangerous speed. Plato, in his Chariot Allegory, depicted a chariot drawn by two horses, one well behaved and the other troublesome, representing opposite impulses of human nature; the task of the charioteer, representing reason, was to stop the horses from going different ways and to guide them towards enlightenment. The Greek word for chariot, ἅρμα, hárma, is also used nowadays to denote a tank, properly called άρμα μάχης, árma mákhēs, literally a "combat chariot".

Орталық және Солтүстік Еуропа

Трундхолм күн арбасы шамамен 1500-1300 жж. б.з.д. кезеңіне жатқызылады (қараңыз: Солтүстік қола дәуірі). Күн дискісін тартатын жылқы төрт дөңгелекте, ал Күннің өзі екі дөңгелекте жүреді. Барлық дөңгелектерде төрт спица бар. "Арба" күн дискісінен, осьтен және дөңгелектерден тұрады, ал Күн арба ретінде бейнеленгені ме, әлде жолаушы ретінде бе, әлі анық емес. Дегенмен, осындай ерте заманда Солтүстік Еуропада екі дөңгелекті, жылқымен тартылатын көліктің моделі кездесуі таң қалдырады. Трундхолм арбасынан басқа, Солтүстік қола дәуірінен арбаларды бейнелейтін көптеген петроглифтер сақталған. Шамамен 1000 ж. б.з.д. екі қабірдегі тас тақтаға салынған бір петроглифте екі төрт спицалы дөңгелекті бига бейнеленген. Солтүстік Еуропада араба соғысында күрделі садақ қолданылғанына дәлел жоқ.

Этрурия

Етрусктердің толық сақталған жалғыз күймесі шамамен б.з.д. 530 жылға дейін соққан кезеңде Монтелеоне ди Сполетодағы күйме қабірінен табылған. Қазіргі уақытта Метрополитен өнер мұражайының қорында сақталып тұрған күйме, Ахилл өмірінен эпизодтарды бейнелейтін деп есептелетін егжей-тегжейлі төмен рельефті суреттермен әшекейленген қола тақталармен безендірілген.

Рим

Рим империясында соғыс арбалары соғысқа емес, әсіресе цирктерде арба жарыстарына немесе жеңіс шерулеріне пайдаланылды. Оларды аттың саны – онға дейін, тіпті иттің, жолбарыстың немесе страустың тартқандығы да кездесетін. Арба жарысшыларының төрт тобы немесе фракциясы болды, олар киімдерінің түсімен ажыратылды: қызыл, көк, жасыл және ақ командалар. Арба жарыстарының басты орталығы – Римдегі Палатин және Авентин төбелері арасындағы аңғарда орналасқан Максимус циркі болды. Жарыс жолында 12 арба тұра алатын, ал жолдың екі жағы көтерілген ортаңғы бөлікпен – спинамен бөлінген. Арба жарыстары Византия дәуірінде, Константинополь ипподромында, тіпті Олимпиада ойындары таратылғаннан кейін де, VI ғасырда Ника көтерілісінен кейін олардың тоқырауына дейін үлкен танымалдылыққа ие болды. Басталу қақпалары Карсерес деп аталды. Төрт атпен бірге тартылатын көне римдік арба немесе күйме, сондай-ақ оны тартқан аттар Quadriga деп аталды, латын тілінен алынған quadriugi (төрт аттан тұратын команда) сөзінен шыққан. Кейде бұл термин төрт аттан тұратын күймеге немесе күймеге ғана қатысты қолданылды. Үш атпен тартылатын арба немесе оны тартқан үш аттан тұратын команда трига деп аталды, тригиден (үш аттан тұратын команда). Екі атпен тартылатын арба немесе оны тартқан екі аттан тұратын команда бига деп аталды, бигиден шыққан. 1937 жылдан бері тараған халық арасындағы аңыз 4 фут 8 1/2 дюймдік стандартты теміржол кеңдігінің тамыры Рим дәуіріне дейін барып тірелетінін айтады, бұл Рим империясы кезінде арба дөңгелектерінен қалған іздермен белгіленген жолдар арасындағы қашықтыққа негізделгенін көрсетеді. Бұл сәйкестікке оның ерекше қашықтығының шамамен 5 римдік футқа тең болуы себеп болғанмен, римдіктердің Британиядан кетуі мен 1825 жылы Стоктон мен Дарлингтон теміржолында бұл өлшемді қабылдауы арасындағы бір жарым мың жылдық кезеңді растайтын ешқандай дәлел жоқ.

Ежелгі Қытайда

Қытайдағы арбалардың ең алғашқы археологиялық куәлігі 1933 жылы Хэнань провинциясының Аньян қаласындағы Хугангта табылған арбаны жерлеу орны, Шаң әулетінің соңғы кезеңіндегі У Дин патшасының билігінде (шамамен б.з.д. 1250 жыл) сақталған. Пікір білдіру сүйектеріндегі жазулар Шаңның батыс жауынгерлері шайқаста шектеулі мөлшерде арбаларды қолданғанын, бірақ Шаңның өзі оларды тек жылжымалы басқару құралдары ретінде және патшалық аң ауындарында пайдаланғанын көрсетеді. Шаң әулеті кезінде патшалық отбасының мүшелері толық үй шаруашылығымен және қызметшілермен, соның ішінде арба, жылқы және арбашымен бірге жерленген. Шаң арбасын көбінесе екі жылқы тартқан, бірақ кейде төрт жылқыдан тұратын нұсқалары да жерлеу орындарында кездеседі. Жак Герне Чжоу әулеті, Шаңды шамамен б.з.д. 1046 жылы басып алған, Шаңға қарағанда арбаны көбірек пайдаланған және "бір қатар тұрған төрт жылқыға арналған жаңа үлдір құрылғысын ойлап тапқан" демекші. Экипажға садақшы, арбашы және кейде найза немесе пышақпен қаруланған үшінші жауынгер кірген. Б.з.д. 8-5 ғасырларда қытайлардың арба қолдануы өте жоғары деңгейге жеткен. Арбалардың саны артқанмен, жаяу әскерлер көбінесе шайқаста арбашыларды жеңіп шықты. Соғысқан мемлекеттер кезеңінен (б.з.д. 476–221) кейін жаппай арба соғысы дерлік тоқтатылды. Басты себептері – арбалеттің кеңінен қолданылуы, 5 метрге дейін жететін ұзын албардалар мен 7 метрге дейін жететін сүңгілердің пайдалануы, стандартты атты әскер бөлімдерінің құрылуы және көшпелі атты әскерлерден алынған садақпен атқа мініп шабуыл жасау тәсілінің қабылдануы, олар тиімдірек болды. Арбалар Цинь әулеті (б.з.д. 221–206) және Хан әулеті (б.з.д. 206–220) кезінде офицерлердің басқару пункттері ретінде қолданыла берді, ал Хан әулеті кезінде Хань-Сяньби соғысында (б.з.д. 133–89) Хань әулетіне қарсы қаруланған арбалар да қолданылды, әсіресе б.з.д. 119 жылғы Мобей шайқасында. Хан әулетінен бұрын, қытай мемлекеттері мен әулеттерінің күші көбінесе олардың арбаларының санымен өлшенді. Мың арбасы бар ел орташа ел, ал он мың арбасы бар ел үлкен және қуатты ел саналды.

The earliest archaeological evidence of chariots in China, a chariot burial site discovered in 1933 at Hougang, Anyang in Henan province, dates to the rule of King Wu Ding of the Late Shang (c. 1250 BCE). Oracle bone inscriptions suggest that the western enemies of the Shang used limited numbers of chariots in battle, but the Shang themselves used them only as mobile command vehicles and in royal hunts. During the Shang dynasty, members of the royal family were buried with a complete household and servants, including a chariot, horses, and a charioteer. A Shang chariot was often drawn by two horses, but four horse variants are occasionally found in burials. Jacques Gernet claims that the Zhou dynasty, which conquered the Shang ca. 1046 BCE, made more use of the chariot than did the Shang and "invented a new kind of harness with four horses abreast". The crew consisted of an archer, a driver, and sometimes a third warrior who was armed with a spear or dagger axe. From the 8th to 5th centuries BCE the Chinese use of chariots reached its peak. Although chariots appeared in greater numbers, infantry often defeated charioteers in battle. Massed chariot warfare became all but obsolete after the Warring States period (476–221 BCE). The main reasons were increased use of the crossbow, use of long halberds up to 18 feet (5 m) long and pikes up to 22 feet (7 m) long, and the adoption of standard cavalry units, and the adaptation of mounted archery from nomadic cavalry, which were more effective. Chariots would continue to serve as command posts for officers during the Qin dynasty (221–206 BCE) and the Han dynasty (206 BCE–220 CE), while armored chariots were also used during the Han dynasty against the Xiongnu Confederation in the Han–Xiongnu War (133 BCE to 89 CE), specifically at the Battle of Mobei (119 BCE). Before the Han dynasty, the power of Chinese states and dynasties was often measured by the number of chariots they were known to have. A country of a thousand chariots ranked as a medium country, and a country of ten thousand chariots ranked as a huge and powerful country.