Кіріспе

Ресейдің Алтай тауларындағы темір дәуірінің қабірлері – Пазырык қабірлері. Бұл Сибірдің Алтай тауларындағы Пазырык аңғары мен Укок үстіртінде табылған сақ (скиф) темір дәуірінің қабірлері. Олар қазіргі Ресейдің Новосибирск қаласының оңтүстігінде орналасқан, Қытай, Қазақстан және Моңғолия шекараларына жақын. Көршілес батыс Моңғолияда да осыған ұқсас көптеген қабірлер табылды. Қабірлер скифтік типтегі қорғандар – үлкен тас үйінділерімен жабылған ағаштан жасалған бөлмелер, б.з.д. 4-3 ғасырларға жатады. Пазырықтағы керемет қабірлер қабірлерді сипаттау үшін қолданылатын "қорған" деген орыс сөзінің кеңінен таралуына себеп болды. Пазырык қорғандары аймағы – кең Пазырык мәдениетінің типтік орны саналады. Бұл орын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген Алтайдың алтын тауларына кіреді. Пазырык мәдениетінің өкілдері – жылқыға мініп көшіп-қонып жүретін дала тұрғындары, олардың кейбіреулері Персия, Үндістан және Қытайдағы саудагерлермен ат саудасы арқылы зор байлық жинаған болуы мүмкін. Бұл байлық Пазырык қабірлерінен табылған көптеген заттарда көрінеді, олардың ішінде сирек кездесетін органикалық заттар бар: кілемшелер, қытай жібегі, ең көне қалың кілем, әшекейлі жабдықталған жылқылар, ағаш жиһаз және тұрмыстық заттар. Бұл заттар қабірлерге судың сіңіп, мұздауынан сақталған, мұз қабір заттарын қоршап, олар қазылғанға дейін мәңгілік тоңда мұздап қалды. Ерекше климаттық салқындаудың нәтижесінде Алтай-Саян аймағындағы қабірлердің кейбіреулері, әсіресе б.з.д. 5 ғасырға жататын Пазырык және оған жақын жерлердегі Катанды, Шибе және Туекта сияқты жерлер, сыртқы климаттық өзгерістерден мұз қабатымен қорғалды, ол ішіндегі органикалық заттарды сақтады. Пазырықта кейбір геометриялық өрнектер мен күн белгілері, мысалы, шеңбер мен розетка жиі кездеседі, бірақ олар жануарлар бейнелерінен әлдеқайда аз. Алтай аймағында зооморфтық біріктірулер, яғни бір жануардың бөлігін екінші жануардың денесіне қосу сияқты скифтік ерекшеліктері Оңтүстік Ресейге қарағанда сирек кездеседі. Дегенмен, бұғы және оның туыстары Алтай-Саян өнерінде скиф өнеріндегідей маңызды орынға ие. "Пазырықта грек-римдік тамырлары бар сақалды маскарон (бетперделер) де табылды, олар, әрине, Киммерий Босфорының эллинистік мемлекеттерінен шабыттанған."

Пазырык мәдениеті

Руденко бастапқыда осы көшпелілерге «Пазырык мәдениеті» деген бейтарап атау берді және оларды б.з.д. 5 ғасырға жатқызды; Пазырықтағы 1 және 5 қабірлердің мерзімі қайта қарастырылды, қазір олар б.з.д. 4–3 ғасырларға жатқызылады. Пазырык мәдениеті кейіннен скифтермен байланыстырылды, олардың ұқсас қабірлері далалар арқылы табылған. Сибирьдің жануарлар стиліндегі татуировкасы скифтерге тән еді. Археологиялық жәдірелер бұл ежелгі Алтай көшпелілерінің Орталық Азия, Қытай және Таяу Шығысқа мәдени және сауда байланыстары болғанын көрсетеді. Пазырык сауда жолдарының кең және Азияның, соның ішінде Үндістанның үлкен аймақтарымен байланысты болғандығы туралы мәліметтер бар, мүмкін Пазырык саудагерлері жоғары сапалы жылқымен көбінесе сауда жасаған. Көптеген қабірлер бұрын тоналған болса да, қазба жұмыстарынан жерленген жылқылар, олармен бірге өте жақсы сақталған матадан тігілген ат жабдықтары, жүнді және тоқылған кілемдер, соның ішінде әлемдегі ең көне қалың кілем, б.з.д. 5 ғасырға жататын 3 метрлік төрт дөңгелекті жерлеу арбасы және уақыттың қиындықтарынан аман қалған басқа да құнды заттар табылды. Бұл жәдірелер қазір Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайында қойылған. 1960 жылдары Пазырык қабірлерінен алынған бас сүйектерінің өлшемдері жерленгендердің көп бөлігінің еуропалық текті болғанын, ал кейбіреулерінің Солтүстік-Шығыс Азиялық тегінің араласқанын көрсетті. Бірақ генетикалық тұрғыдан алғанда, Пазырык халқы батыс және шығыс Еуразиялық тектің арасында теңгерімді болды: олардың шамамен 50%-ы Ховсгол қола дәуірінен (LBA), шамамен 36%-ы Батыс далалық малшыларынан (Steppe MLBA) және шамамен 14%-ы BMAC сияқты көзден тегін алады. Бір ерекше үлгі (Пазырык Берел б.з.д. 50 ж.) шамамен 18% Пазырык ерте темір дәуірінен (IA) және шамамен 82% қосымша Солтүстік-Шығыс Азиялық тегінен тұратындығын көрсетті, бұл адамның шығыстан келген көшіп келуші екенін білдіреді.

Пазырык-1

Пазырықтағы 1-ші қабірде көптеген артефакттар бар, оның ішінде бұғы мүйізінен жасалған маска киген жылқылар немесе адам бейнесі бар жабдықтар кездеседі. Қабірдің жасалу мерзімі б.з.д. 4 ғасырға дейін барып жетеді. Оның негізгі бөлігі тоналған, бірақ жылқы құрбандықтары жасалған аймақ зақымдалмаған күйде қалды. Оны 1930 жылдары Гризнов қазба жұмыстарынан тапқан.

Пазырык-2 бастығы

1947 жылы Руденконың ең маңызды жаңалығы – 2-ші қабірде татуировкаланған пазырық әміршісінің денесі болды: 55-60 жасында қайтыс болған, 176 см бойындағы, денелі, күшті адам. Денесінің бір бөлігі тозығы жеткен, бірақ татуировканың көп бөлігі әлі де анық көрінеді (суретті қараңыз). Келесі зерттеулер, инфрақызыл фотосуреттерді пайдалану арқылы, Пазырық қорғандарында табылған барлық бес денеде татуировка болғаны анықталды. Татуировка жасауға арналған арнайы құралдар табылған жоқ, бірақ пазырықтарда өте жұқа инелер болған, олармен кішкентай кестелер тігілген, және олар татуировка үшін қолданылған болуы мүмкін. Әміршінің денесі әртүрлі фантастикалық жануарларды бейнелейтін, бір-бірімен байланысқан әсем суреттермен безендірілген. Ең жақсы сақталған татуировкалар – есек, тау қошқары, ұзын мүйізді екі стильделген бұғы және оң қолындағы хищник жануардың суреті. Кеудесін гриффинді еске түсіретін екі құбыжық безендіреді, ал сол қолында екі бұғы мен тау ешкісін бейнелейтін үш жартылай бұзылған сурет бар. Оң аяғының алдыңғы бөлігінде балық табаннан тізеге дейін созылады. Бір құбыжық оң аяқ арқылы өтеді, ал тізе жағының ішкі бетінде бір-біріне жанасқан төрт жүгіріп бара жатқан қошқардың тізбегі бейнеленген. Сол аяқта да татуировка бар, бірақ оның суреттерін анық ажырату мүмкін болмады. Сонымен қатар, әміршінің арқасына омыртқа жотасымен сәйкес келетін кішкентай шеңберлер тізбегі татуировкаланған. Оның мумияланған басы қазір Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайында сақталуда. Ол алты қанатты, мүйізді және тырнақты арыстан (“арыстан грифтері”) бейнеленген алтынмен қапталған бас киім киген. Арыстан грифтері ағаштан жасалған, бірақ бастапқыда алтын фольгамен жабылған, кейіннен қабір тонаушылары осы фольгаларды тонап кеткен. Оның қабірінен шаштан, сіңір жіптерден және былғарыдан жасалған жалған сақал да табылған. Оның мағынасы әлі де болжамды, өйткені Пазырықтан табылған барлық мумиялар қырылған. Сондай-ақ, әміршінің басының үстінде жыртқыш құстың тұмсығында бұғының басын бейнелейтін ағаштан жасалған оюлы бас киім табылды, және бұл бас киімнің әміршіге тиесілі екені айтылады.

Мұз қыз

Ең танымал, бұзылмаған Пазырық қабірі – 1993 жылы Қытай шекарасына жақын Укок аумағында археолог Наталья Полосмак тапқан "Мұз қыз" немесе "Алтай ханым" қабірі. Бұл табылған жер – б.з.д. V ғасырда алты жылқының сүйемелдеуімен ағаштан жасалған қабірге толық мерекелік рәсіммен жерленген жалғыз әйелдің сирек кездесетін мысалы. Қыздың денесі жақсы сақталған, оны торф және қайың қабығымен бальзамдап, ұйықтап жатқандай жанына жатқызып қойған. Ол жас болған, шашы қырқылған, бірақ ол парик пен биік бас киім киген; бойы ұзын болған. Тіпті оның ақшыл терісінде жануарлар стиліндегі татуировкалар сақталған: мүйіздері гүлге айналатын жандар. Оның табыты киген биік бас киімін сыйыстыру үшін жеткілікті үлкен болды, ол қарлығаштармен және алтынмен қапталған оюлы мысықтармен әсемделген. Ол ұзын қызыл-ақ жолақты жүн юбка және ақ қайыс шұлық киген. Оның сары көйлегі бастапқыда жабайы "тусса" жібегінен жасалған деп есептелген, бірақ талшықтарды жан-жақты зерттеу нәтижесінде материалдың қытайлық емес, басқа жерден, мүмкін Үндістаннан келген жабайы жібек екені анықталды. Тағы бір дереккөз бойынша, ол өрнегімен парсылық импорттық туынды. Оның өлшемдері және түйін тығыздығы шаршы метрге шамамен 360 000 түйінге жетеді, бұл көптеген қазіргі кілемдерден артық. Кілемнің орталық бөлігінде лента тәрізді өрнектер, ал шеттерінде бұғылар немесе маралдардың шеруі, екінші шетінде аттардағы жауынгерлер бейнеленген. Ол табылған кезде мұздың ішінде терең тоңғандықтан жақсы сақталған. Бұл кілемді Санкт-Петербург қаласындағы Эрмитаж мұражайында көруге болады.

Басқа қорытындылар

Пазырык қорымындағы бір қабірдің бір бұрышында марихуана тұқымы салынған тері қап, тастармен толтырылған түтетуіш және ингаляция шатырының алты аяқты жақтауы табылған. Бұлар жерлеу рәсімінің соңында тазару үшін қолданылған деп саналады. Басқа бұзылмаған қорғандарда да ерекше жақсы сақталған қалдықтар табылды, олар Сіньцзянның ертерек Тарим мумияларымен салыстыруға болады. Мәйіттер мумификация техникасы арқылы сақталған, сонымен қатар қабірлерге сіңген судың салдарынан табиғи түрде қатып мұздаған. Олар ішін қуыс қылған ларык ағашынан жасалған табыттарға (бәлкім, қасиетті мағынасы болған) қойылған, кейде құрбандық шалынған кәніздер мен аттармен бірге жерленген. Бір аймақта қабірлердің жиналуы осы халық үшін ерекше ритуалдық маңызға ие екенін көрсетеді, олар қайтыс болған басшыларын жерлеу үшін ұзақ қашықтыққа тасымалдауға дайын болған. Соңғы 2012 жылдың жазында түрлі жерлерде қабірлер табылған. 2007 жылдың қаңтар айында Моңғолия шекарасына жақын Алтай тауларының мәңгілігінде сары шашты батырдың ағаштан жасалған қабірі қазылып алынды. Пазырык әміршісінің денесінде татуировкалар бар; оның күміс тоны жақсы сақталған, сондай-ақ қайшыға ұқсайтын басқа да заттар да табылды. Жергілікті археолог Алексей Тишкин аймақтың жергілікті халқы археологиялық қазба жұмыстарын қатты қарсы алатынын айтып, ғалымдарды қызметтерін шекара артына, Моңғолияға көшіруге мәжбүр етті.