Кіріспе

Шығыс Еуропадағы қорғандар

Құрған – қабір үстіне салынатын дөңгелек обаның бір түрі, көбінесе бір адамның денесімен, қабір ыдыстарымен, қару-жарақтарымен және жылқыларымен бірге болады. Құрғандар бастапқыда Понт-Каспий даласында пайда болды, ал б.з.д. 3 мыңжылдықта Орталық Азияның және Шығыс, Оңтүстік-Шығыс, Батыс және Солтүстік Еуропаның көп бөлігіне тарады. Ең ерте құрғандар Кавказда б.з.д. 4 мыңжылдыққа дейін жетеді, және кейбір зерттеушілер оларды үнді-еуропалықтармен байланыстырады. Құрғандар Энеолит, қола, темір дәуірінде, антикалық және орта ғасырларда салынды, ал ежелгі дәстүрлер Оңтүстік Сібір мен Орталық Азияда әлі де сақталған.

Этимология

Украин тілінің этимологиялық сөздігінде "қорған" сөзі "половец" тілінен (қыпшақ, түркі тілдерінің бір бөлігі) тікелей қабылданғандығы айтылады және ол "бекініс, төбе, биік қабір" мағыналарын білдіреді. Сөздің екі мүмкін этимологиясы бар: көне түркі тіліндегі qori түбірінен – "жабу, тосу, күзету, қорғау" немесе qur түбірінен – "салу, тұрғызу, жабдықтау немесе нығайту". Василий Радловтың пікірінше, бұл "бекініс, қамал немесе қала" мағынасын беретін qorγan сөзімен туыс болуы мүмкін. Орыс тіліндегі бұл сөздің шығу тегі белгісіз түркі тілінен келген, ол ежелгі шығыс славян тілінде де кездеседі. Қорғандар – қабір немесе қабірлер үстіне үйілген жер мен тас топырақтары. Кеңес археологиясында кеңінен қолданылғандықтан, бұл сөз қазір Шығыс Еуропа және Орталық Азия археологиясындағы tumuli терминін білдіру үшін жиі пайдаланылады.

Шығу тегі және таралуы

Кейбір скептр қабірлері тумулмен жабылуы мүмкін, бұл Шығыс Еуропада б.з.д. 5-ші мыңжылдықтағы ең алғашқы қорғандардың пайда болуын көрсетеді. Алайда, бұл гипотеза әлі де бір ауыздан қабылданбаған. Қорғандар Украина және Ресей далаларында қолданылған, олардың қолданылуы б.з.д. 3-ші мыңжылдықта Оңтүстік, Орталық және Солтүстік Еуропаға көші-қонмен бірге тарады. Кейіннен қорған төбелері Қола дәуірі халықтарына тән болып, Украина, Беларусь, Болгария (трактар, гетерлер және т.б.) және Румыния (геттер, дактар), Кавказ, Ресей, Қазақстан, Моңғолия және Алтай тауларында табылған.

Курган гипотезасы

Құрған гипотезасы бойынша, прото-индоевропалықтар Қара теңіз бен Кавказ және Оралдың батысындағы құрған мәдениетінің өкілдері болды. Мария Гимбутас 1956 жылы ұсынған бұл гипотеза құрған археологиясын тіл білімімен байланыстырып, прото-индоевропа тілін сөйлейтін халықтардың шығу тегін анықтауға мүмкіндік береді. Ол мәдениетті ерекше жерлеу үйінділеріне байланысты "құрған" деп атады және оның Еуропаға таралуын зерттеді. Бұл гипотеза үнді-еуропалық тану ғылымына маңызды әсер етті. Гимбутаның ізбасарлары "құрған мәдениетін" б.з.д. 5-3 мыңжылдықтарда далаларда және Оңтүстік-Шығыс Еуропада болған прото-индоевропалық этностың ерте кезеңі деп санайды. Құрған мәдениеттерінде көптеген жерлеулер құрғандарда, яғни рулық немесе жекелеп жасалған. Көптеген белгілі басшылар жеке құрғандарда жерленген, бұл құрғандар қазір "патшалық құрғандар" деп аталады. Патшалық құрғандар рулық құрғандардан күрделірек және қабірлік заттарға ие болғандықтан, көп көңіл тартты және жариялылыққа ие болды.

Скиф-Сибирь ескерткіштері

Бұл мәдениеттердің ескерткіштері скифтік-сибірлік әлемнің (сақ) ескерткіштерімен тұспа-тұс келеді. Скифтік-сибірлік ескерткіштердің ортақ белгілері және кейде ортақ генетикалық тамырлары бар. Бұл әсем қабірлермен байланысты тағы бір ежелгі халық – пазырықтар, олар Сібірдегі Ресейдің Алтай тауларында, Қытай, Қазақстан және Моңғолия шекараларына жақын Укок үстіртінде өмір сүрген. Пазырық мәдениетімен байланысты Укок үстіртінің археологиялық ескерткіші ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген Алтайдың алтын тауларына кіреді. Скифтік-сибірлік жіктелуіне б.з.д. 8-3 ғасырлардағы ескерткіштер кіреді. Бұл кезең ерте немесе көне көшпелілер дәуірі деп аталады. "Хундық" ескерткіштер б.з.д. 3 ғасырынан б.з. 6 ғасырына дейін, ал түркі ескерткіштері б.з. 6 ғасырынан б.з. 13 ғасырына дейін, моңғол дәуіріне дейін дамыды.

Сәулет

Жерлеу үйінділері – ішкі камералары бар күрделі құрылымдар. Құрганның ортасындағы жерлеу камерасында, жоғары мәртебелі тұлғалар қабірлік заттармен және құрбандықтармен, кейде жылқылар мен көліктермен бірге жерленген. Б.з.д. 4-ші және 3-ші мыңжылдықтарға жататын неолит дәуірінің және Б.з.д. 1-ші мыңжылдыққа дейінгі қола дәуірінің құрылыстары, көне қалыптасу әдістерінің жалғасуын көрсетеді. Олар ортақ ритуалдық-мифологиялық ұғымдармен шабыттандырылды.

Скиф-сибірлік қорғандар (бронза дәуірі)

Қола дәуірінде қорғандар таспен нығайтылып салынған. Олардың кейбіреулері скифтік жерлеу орындары деп саналады, олар топырақ үйінділерімен және таспен нығайтылған бөктерлерімен ерекшеленеді (Ольховский, 1991). Скифтерге дейінгі Сибирь қорғандары жер бетіндегі қорғандар болған. Ағаштан немесе тастан қабірлер жер бетінде немесе жер астында салынды, содан кейін олар қорғанмен жабылды. Еуропа мен Азиядағы қола мәдениетінің қорғандары тұрғын үйлерге ұқсас болды; үй салу әдістері қабірлерді салуда қолданылды. Ақсу ауылындағы қорған (б.з.д. 12-11 ғасырлар) пирамида тәрізді ағаш шатырымен жабылған қабірді қамтиды, ал қорғанның ішінде қос қабырғамен оралған кеңістік, айналып өтуге арналған дәліз қызметін атқарады. Бұл дизайн Беғазы, Сангуыр, Беғасар және Дандыбай қорғандарымен салыстырылады, сондай-ақ "Митридат қабірі" деп аталатын Керчь маңындағы қорғанмен де байланысты. Ерте темір дәуіріндегі скиф-сибирь қорғандары Еуразия құрлығында зор үйінділерге ие болды.

Жынысы

Ямна және Полтавка мәдениеттері кезінде төменгі және ортаңғы Еділ өңіріндегі қабірлердің шамамен 20 пайызында әйелдер жерленген. Ямна мәдениеті кезеңінде шығыс Маныч және Кубань-Азов далаларында ерлер мен әйелдер қабірлерінің шамамен теңдей саны кездесті.