Кіріспе

Тарихқа дейінгі кезең, Мыс дәуірі

Халколит (сонымен қатар Мыс дәуірі және Энеолит деп те аталады) – балқытылған мыстың қолданылуының артуымен сипатталатын археологиялық кезең. Ол неолит дәуірінен кейін және қола дәуірінен бұрын келді. Бұл кезең әртүрлі аймақтарда әртүрлі уақыттарда болды, бірақ Ресей сияқты әлемнің кейбір бөліктерінде Тас және қола дәуірлері арасында нақты Мыс дәуірі болған жоқ. Осы кезеңде тас құралдары басым қолданыста болды. Сербиядағы Рудник тауындағы Беловоде археологиялық ескерткіші б.з.д. 5000 жылға жуық, жоғары температурада мыс балқытудың ең ерте және сенімді дәлелдерін ұсынады. 2013 жылы «Antiquity» журналында жарияланған зерттеуде б.з.д. 4650 жылға жатқан Плочник археологиялық орнынан қалайы қола фольгасы және Болгария мен Сербиядан б.з.д. 4000 жылға дейінгі 14 басқа да артефакттар табылды. Бұл ертедегі қалайы қоланың күштірек болғанын және Таяу Шығыстағы алғашқы қалайы қола қорытпаларынан 1500 жыл бұрын Еуропада дербес дамығанын көрсетті. Ұлыбританияда Халколит шамамен б.з.д. 2500–2200 жылдар аралығындағы қысқа кезең, оған мыс пен алтыннан жасалған бұйымдардың алғашқы пайда болуы, жаңа керамикалық мәдениет және жергілікті соңғы неолиттің аяқталуын хабарлаған сынық мәдениетіндегі адамдардың қоныс аударуы тән. Мыс дәуірі тұжырымын 1870 жылдары венгр ғалымы Ференц Пульцкий ұсынды. Карпат бассейнінде табылған көптеген ірі мыс заттарға сүйене отырып, ол тарихқа дейінгі дәуірдің бұрынғы үш бөлігі – Тас, қола және темір дәуірлерін Мыс дәуірін қосу арқылы одан әрі бөлу керек деп сақты. 1881 жылы Джон Эванс мыстың қолданылуы қоладан бұрын болатынын мойындады және өтпелі Мыс дәуірі мен нақты қола дәуірі арасындағы айырмашылықты көрсетті. Ол өтпелі кезеңді қола дәуіріне қоспады, бірақ оны әдеттегі тас/қола/темір жүйесінен бөлек, қола дәуірінің басында сипаттады. Дегенмен, ол оны төртінші дәуір ретінде ұсынбады, үш бөлікті жүйені сақтауды жөн көрді. Бұл Эванстың Мыс дәуірінің бастапқы анықтамасын білдіреді.

Еуропа

Сербияның Прокупле қаласында табылған мыс балта, шамамен б.з.б. 5500 жылға (7500 жыл бұрын) дейін даулануға болатын ең ерте мыс өндірісінің нақты дәлелі болып табылады. 2010 жылдың маусым айында жасалған бұл жаңа табалдырық, мыс балқыту тарихын шамамен 800 жылға ұзартады және сол кезде мыс балқыту Азия мен Еуропаның әртүрлі бөліктерінде дербес түрде пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бір орталықтан тараған жоқ. Ұлыбританияда мыс б.з.б. 25-22 ғасырлар аралығында қолданылған, бірақ кейбір археологтар британдық халколитті мойындамайды, себебі өндіріс және қолданыс кішкентай көлемде болған.

Оңтүстік Азия

4300–3300 жылдардағы Халколит дәуіріндегі Инд өркениетінің, Оңтүстік Түркменстан және Солтүстік Иран арасындағы керамикалық ұқсастықтар, кең ауқымды қозғалыс пен саудаға нұсқау береді. "Халколит" термині Оңтүстік Азияның Тас дәуірі контекстінде де қолданылған. Индус өркениетінің ең ерте орны саналатын Бхиранада мыстан жасалған білезіктер мен жебе ұштары табылды. Қазіргі Пәкістан аумағындағы Мехргарх тұрғындары б.з.д. 7000–3300 жылдар аралығында жергілікті мыс кенінен құралдар жасаған. Наушаро – Пәкістанның Белуджистан провинциясындағы қыш ыдыс жасау шеберханасы, ол шамамен 4500 жыл бұрын пайда болған. Археологиялық зерттеулерде он екі жапырақша және жапырақша сынықтары қазылып алынды. Бұл жапырақшалар ұзын, кең және салыстырмалы түрде жұқа. Археологиялық тәжірибелер көрсеткендей, олар мыстан жасалған және отталмаған қыш ыдыстарды кесу және пішіндеу үшін қолданылған құрал ретінде пайдаланылған. Петрографиялық талдау жергілікті қыш өндірісін көрсетеді, сонымен қатар Инд өзенінен әкелінген бірнеше сирек қара жылтыр қыш ыдыстардың бар екенін анықтады. Үндістанда Халколиттік мәдениет негізінен төрт шаруашылық қоғамдастығында дамыды: Ахар немесе Банас, Каятха, Малва және Жорве. Бұл қоғамдастықтардың ортақ белгілеріне боялған қыш ыдыстар мен мысты пайдалану жатса да, әрқайсысының ерекше керамикалық дизайн дәстүрі болған. Банас мәдениетінде (б.з.д. 2000–1600) қызыл, ақ және қара түсті керамика кездеседі. Каятха мәдениетінде (б.з.д. 2450–1700) қоңыр түсті суреттермен боялған керамика болған. Малва мәдениетінде (б.з.д. 1900–1400) қызыл немесе қара түсті суреттермен әсем безендірілген ыдыстар жасалған. Жорве мәдениетінде (б.з.д. 1500–900) матовый беті бар және қызыл түс үстіне қара суреттер салынған керамика болған. Панду Раджар Дхиби (б.з.д. 2000–1600) – Үндістан субконтинентінің шығыс бөлігіндегі Халколиттік ескерткіш. Ол Батыс Бенгалиядағы Ажай өзенінің оңтүстік жағалауында орналасқан. Қазылымдар барысында қара ыдыстар, боялған Коши ыдыстары, қыш ыдыстар, маржан мен мыстан жасалған түрлі әшекейлер, әртүрлі құралдар, Шимул мақтасынан тоқылған мата, адам және жануарлардың қаңқалары, күйдірілген саз сынықтары табылған. 2018 жылдың наурыз айында археологтар Үттар-Прадеш штатының Санаули ауылында б.з.д. 1800 жылға жататын үш арба және мыстан жасалған қару-жарақтарды, соның ішінде қылыштарды тапты. Бұл заттар "Сары түсті қыш ыдыс" мәдениетіне жатады.

Колумбқа дейінгі Америка

Оңтүстік Америкадағы Анд өркениеттері мыс балқытуды тәуелсіз түрде ойлап тапқан сияқты. "Халколит" термині еуропалықтар көшіп келгенге дейін мыңдаған жылдар бұрын мыс және мыс қорытпаларын пайдаланған американдық өркениеттерге де қолданылады. Анд және Мезоамерика мәдениеттерінен басқа, Ескі Мыс кешені мысты құралдар, қару-жарақ және жеке әшекейлер ретінде қазіргі Мичиган және Висконсин штаттарындағы Үлкен көлдер аймағындағы белгілі бір аймақта өндірген және өңдеген. Солтүстік Америкада табылған балқыту немесе қорытуға қатысты дәлелдерге қатысты пікір таластар бар, ал археологтардың көпшілігі заттарды қыздырмай пішіндеген деген болжам жасап жүр. Осы сайттардың кейбіреулерінен табылған артефакттар б.з.д. 6500–1000 жылдарына дейін соққан, осылайша оларды әлемдегі ең көне Халколит орындарының біріне айналдырады. Кейбір археологтар Хопвелл және Миссисиппи халықтарының құю өнерінің археологиялық және құрылымдық дәлелдерін археологиялық жазбаларда кездестіреді.

Шығыс Азия

Б.з.д. V мыңжылдықта мыс артефактілері Шығыс Азияда, мысалы Цзянцзай және Хуншань мәдениеттерінде пайда бола бастады, бірақ бұл металл артефактілер осы ерте кезеңде кеңінен қолданылмады. Мыс өндіру біртіндеп Яншао дәуірінде (б.з.д. 5000–3000 жж.) дамыды. Цзянчжай – Банпо мәдениетінде мыс артефактілері табылған жалғыз орын. Археологтар б.з.д. төртінші мыңжылдықтың соңынан үшінші мыңжылдықтың басына дейінгі әртүрлі мәдениеттерде мыс металлургиясының қалдықтарын тапты. Оларға Хуншань мәдениетінің (4700–2900 жж.) мыс балқыту қалдықтары мен мыс артефактілері, сондай-ақ Юаньвожень жеріндегі мыс шлагы жатады. Бұл Сары өзен аңғарының тұрғындары Яншао дәуірінің соңына қарай мыс бұйымдарын жасауды үйренгенін көрсетеді.

Сахарадан оңтүстікке қарай Африка

Нигердегі Айр таулары аймағында тәуелсіз мыс қорыту б.з.д. 3000 және 2500 жылдар аралығында пайда болған. Процесс толық дамымаған, яғни мыс қорыту сырттан келмеген. Бұл технология б.з.д. 1500 жылға қарай жетілген.