Кіріспе

Дәл (маңыздылық) сынағы – егер нөлдік гипотеза дұрыс болса, сынақ статистикасының таралуын есептеу кезінде жасалған барлық шарттар орындалатын сынақ. Дәл сынақты қолдану, сынақтың I типтегі қателік деңгейін, сынақтың қажетті маңыздылық деңгейінде сақтайтын маңыздылық сынағын қамтамасыз етеді. Мысалы, нөлдік гипотеза дұрыс болатын көптеген сынамаларда қайталағанда, белгілі бір маңыздылық деңгейіндегі дәл сынақ, ең көп дегенде сол деңгейде ғана нәтижесін қабылдамайды. Бұл шамамен есептелген сынақтан өзгеше, онда қажетті I типтегі қателік деңгейі шамамен ғана сақталады (яғни, сынақ > 5% жағдайда қабылдануы мүмкін), ал бұл шамамен есептеуді сынама көлемін жеткілікті түрде үлкен ету арқылы қалаған деңгейге жақындатуға болады. Дискретті сынақ статистикасына негізделген дәл сынақтар консервативті болуы мүмкін, яғни нақты қабылдамау деңгейі номиналды маңыздылық деңгейінен төмен болуы мүмкін. Мысалы, бұл Фишердің дәл сынағы мен оның күштірек альтернативасы – Бошлудың сынағы үшін де осыған ұқсас. Егер сынақ статистикасы үздіксіз болса, онда ол маңыздылық деңгейіне дәл жетеді. Параметрлік сынақтар, дәл статистикада қолданылатындай, параметрлік шарттар толық орындалғанда дәл сынақтар болып табылады, бірақ практикада «дәл (маңыздылық) сынақ» термині параметрлік емес сынақтар үшін, яғни параметрлік шарттарға сүйенбеген сынақтар үшін ғана қолданылады. Дегенмен, практикада параметрлік емес сынақ бағдарламалық құралдарының көпшілігі маңыздылық мәнін алу үшін асимптотикалық алгоритмдерді қолданады, бұл сынақты дәл емес етеді. Сондықтан, статистикалық талдау нәтижесі «дәл сынақ» деп аталса немесе «дәл p мәні» көрсетілсе, бұл сынақ параметрлік шарттарсыз анықталғанын және шамамен есептелген алгоритмдерді пайдаланбай бағаланғанын білдіреді. Бірақ, бұл параметрлік сынақтың барлық параметрлік шарттар толық орындалған жағдайда қолданылғанын да білдіруі мүмкін, бірақ нақты жағдайда мұны толыққанды дәлелдеу көбінесе мүмкін емес. Биномдық немесе Пуассон таралымдарына негізделген сынақтар, параметрлік сынақтардың дәл екендігіне сенімді болатын ерекше жағдайларға жатады. «Пермутациялық сынақ» термині кейде «дәл сынақ» терминімен синоним ретінде қолданылады, бірақ барлық пермутациялық сынақтар дәл сынақтар екенін, бірақ барлық дәл сынақтар пермутациялық сынақтар емес екенін есте ұстаған жөн.

Мысал: Пирсонның хи-квадрат тестісі мен нақты тест

Бұл тұжырымдаманың қарапайым мысалы Пирсонның хи-квадраттық сынағының жуықталған сынақ екенін атап өтуді қамтиды. Алты жақты ойыншық текшесінің "әділ" екенін анықтау үшін Пирсонның хи-квадраттық сынағы қолданылсын, яғни ол алты мүмкін нәтиженің әрқайсысын тең жиілікпен шығарады. Егер текше n рет лақтырылса, онда әр нәтиже n/6 рет көрінуі күтіледі. Сынақ статистикасы:

мұнда Xk – k нәтижесінің байқалған саны. Егер "әділдік" нөлдік гипотезасы дұрыс болса, онда сынақ статистикасының ықтималдық таралуын үлгінің көлемін n жеткілікті үлкен етіп, 5 еркіндік дәрежесімен хи-квадраттық таралымға қалағанша жақын етуге болады. Алайда, егер n кішкентай болса, хи-квадраттық таралымға негізделген ықтималдықтар жеткілікті жақын жуықтама болуы мүмкін емес. Осы сынақ статистикасының белгілі бір мәннен асып кетуінің нақты ықтималдығын табу үшін сынақ статистикасының осындай үлкен мәнін тудыратын эксперименттің барлық нәтижелерін комбинаторлық түрде санау қажет болады. Сондықтан, дәл осы сынақ статистикасын қолдануға бола ма деген сұрақ туындайды. Ықтималдық қатынасы сынағы тиімдірек болуы мүмкін, ал сынақ статистикасы жоғарыда көрсетілгенге монотонды функция болмауы да мүмкін.

Мысал: Фишердің нақты сынағы

Фишердің нақты сынағы, 1930 жылдары Рональд Фишер және Е. Дж. Г. Питманның еңбектеріне негізделген, іріктеме таралуының (шекті мәндерге шартты түрде) нақты белгілі болғандықтан нақты болып табылады. Бұл Пирсонның хи-квадраттық сынағымен салыстырылуы керек, ол (бірдей бұлжымайтын гипотезаны тексергенімен) нақты емес, себебі сынақ статистикасының таралуы тек асимптотикалық жағдайда ғана дұрыс.