Кіріспе

математикалық ұғым. Ықтималдықтар теориясында, стохастикалық дрейф – стохастикалық (көп нүктені сақтайтын) процестің орташа шамасының өзгеруі. Бұған қатысты ұғым – орташа шаманың өзгеру деңгейі. Мысалы, әділ монетаны тізбектеп лақтырғанда түскен сырға (бас) санын есептеу процесінде, әр лақтыру сайын өзгеру деңгейі 1/2-ге тең болады. Бұл орташа шаманың кездейсоқ ауытқуларынан өзгеше. Аталған монета лақтыру процесінің стохастикалық орташа шамасы 1/2-ге тең, ал стохастикалық орташа шаманың өзгеру деңгейі 1 = сырға (бас) және 0 = қақпаққа (құйрық) деп есептегенде 0-ге тең.

Халықтық зерттеулердегі стохастикалық ауытқулар

Секулярлық оқиғалардың ұзақ мерзімді зерттеулері көбінесе полиноммен сипатталатын трендтік компоненттен, автокорреляцияға немесе Фурье қатарларына негізделген талдаумен анықталатын циклдық компоненттен және жойылатын кездейсоқ компоненттен (стохастикалық дрейфтен) тұрады. Уақыт қатарларын талдау кезінде циклдық және стохастикалық дрейф компоненттерін анықтау әдетте автокорреляциялық талдау мен трендтің айырмашылықтарын кезектестіре алмастыру арқылы жүзеге асырылады. Автокорреляциялық талдау орнатылған модельдің дұрыс фазасын анықтауға көмектеседі, ал тізбектей айырмашылықтар стохастикалық дрейф компонентін ақ шуға түрлендіреді. Стохастикалық дрейф популяциялық генетикада да кездеседі, онда ол генетикалық дрейф деп аталады. Кездейсоқ көбейетін организмдердің шектеулі популяциясы әр түрлі генотиптердің жиілігінде ұрпақтан ұрпаққа өзгерістерге ұшырайды. Бұл генотиптердің біреуінің бекітілуіне және тіпті жаңа түрдің пайда болуына алып келуі мүмкін. Шағын популяцияларда дрейф детерминистік табиғи іріктеудің популяцияға тигізетін әсерін жоя алады.

Экономика мен қаржы саласындағы стохастикалық дрейф

Экономика мен қаржыдағы уақыт тізбектері – мысалы, қор бағалары, жалпы ішкі өнім және т.б. – әдетте, стохастикалық түрде дамиды және көбінесе стационарлық емес. Олар әдетте трендтік стационарлық немесе айырмашылықты стационарлық ретінде модельдендіріледі. Трендтік стационарлық процесс {yt} келесідей дамиды:

мұнда t – уақыт, f – детерминистік функция, ал et – нөлдік ұзақ мерзімді орташасы бар стационарлық кездейсоқ айнымалы. Бұл жағдайда стохастикалық мүше тұрақты болады, сондықтан стохастикалық дрейф болмайды, бірақ уақыт тізбегінің өзі детерминистік компонент f(t)-ның тұрақты ұзақ мерзімді орташасы болмағандықтан, белгісіз дрейфтеуі мүмкін. Бұл стохастикалық емес дрейфті деректерден f-пен сәйкес келетін функционалдық форманы қолданып регрессия жасау және стационарлық қалдықтарды сақтау арқылы жоюға болады. Керісінше, бірлік түбір (айырмашылықты стационарлық) процесі келесідей дамиды:

мұнда – нөлдік ұзақ мерзімді орташасы бар стационарлық кездейсоқ айнымалы; мұнда c – стохастикалық емес дрейф параметрі: кездейсоқ соққылар ut болмаған жағдайда да, y-дің орташасы әр кезеңде c-мен өзгереді. Бұл жағдайда стационарлық емес деректерді бірінші дифференциациялау арқылы жоюға болады, ал дифференциацияланған айнымалының ұзақ мерзімді орташа мәні c болады, сондықтан дрейф болмайды. Бірақ c параметрі болмаған жағдайда да (яғни c=0 болса да), бұл бірлік түбір процесі дрейфті, әсіресе стохастикалық дрейфті көрсетеді, себебі стационарлық кездейсоқ шоктар ut бар: u-дың бір рет пайда болған нөлдік емес мәні сол кезеңнің y-іне қосылады, ол бір кезеңнен кейін y-дің бір кезеңдік артта қалған мәніне айналады, сондықтан жаңа кезеңнің y-іне әсер етеді, ол келесі кезеңде артта қалған y-ге айналады және келесі y-дің мәніне әсер етеді және т.б. мәңгілік. Алғашқы шок y-ге жеткен соң, оның мәні y-дің орташа мәнінде мәңгілік сақталады, сондықтан бізде стохастикалық дрейф болады. Бұл дрейфті алдымен y-ді дифференциациялау арқылы жоюға болады, нәтижесінде дрейфсіз z алынады. Ақша-кредит саясаты контекстінде, бір сауал – орталық банк баға деңгейінің тұрақты өсу қарқынына қол жеткізуге тырысуы керек пе, әлде баға деңгейінің алдын ала белгіленген өсу жолына оралуын көздеуі керек пе. Соңғы жағдайда баға деңгейінің алдын ала белгіленген жолдан ауысуына жол берілмейді, ал бірінші жағдайда баға деңгейінің кез келген стохастикалық өзгеруі болашақ жол бойынша баға деңгейінің күтілетін мәндеріне тұрақты әсер етеді. Екі жағдайда да баға деңгейі күтілетін құнның өсуі тұрғысынан дрейфке ие, бірақ жағдайлар стационарлық емес типке байланысты әр түрлі: бірінші жағдайда айырмашылықты стационарлық, ал екінші жағдайда трендтік стационарлық.