Кіріспе

Мысыр немесе Ливиядағы мифтік шөл қаласы Зерзура (زرزورة) – Сахара шөлінде орналасқан мифтік қала немесе оазис.

Айтылымы

Зерзураның Нил өзенінің батысында, Мысыр мен Ливияның шөл далаларының тереңінде бар екендігі жөнінде көптен бері әңгімелер тараған. 13 ғасырға жататын жазбаларда бұл қала "көгершіндей аппақ" деп сипатталған және "Кішкентай құстардың оазисі" деп аталған. "Китаб әл-Кануз" кітабында Зерзура – Сахара шөліндегі ұйықтаған патша мен патшайымның қазынасы толы қала екені айтылады. Қаланы қара алыптар қорғайды, олар ешкімді кіргізбейді немесе шығармайды. Дегенмен, бұл Чад пен Ливиядағы көшпелі қара тебу тайпаларына сілтеме болуы мүмкін, олардың ата-бабалары Сахарадағы оазистерге шабуыл жасаған. "Зерзура туралы еуропалықтардың алғашқы мәліметтері 1835 жылы ағылшын египтологы Джон Гарднер Уилкинсонның есебінде келтірілген, ол бұл мәліметтерді жоғалған түйені іздеген арабтан алған. Фарафра мен Бахария оазистерін байланыстыратын жолдан бес күн сапарда орналасқан "Вади Зерзура" деп аталатын оазис, "көптеген пальмаларға, бұлақтарға және мерзімі анықталмаған қираған орындарға" толы болған. Айналасынан адасқан түйелерді іздеушілердің құпия оазистер тапқандары туралы әңгімелер көп болғанымен, Уилкинсонның есебі кейінірек саяхатшылар оның есебінде Зерзурамен бірге аталған жаңа оазистерді тапқанда нығайтылды. Бірақ олар Зерзураның өзін таба алмады". Соңғы кезде еуропалық саяхатшылар Зерзураны іздеп шөлге барып, бірақ оны таба алмады. 20 ғасырдың белгілі саяхатшылары – британдық Ральф Багнольд және венгр Ласло (Ладислаус) Алмаси 1929-1930 жылдары Форд Модель А жүк көліктерін пайдалана отырып, Зерзураны іздеуге экспедиция ұйымдастырды. 1932 жылы Алмаси мен Патрик Клейтон экспедициясы Гилф Кебирде екі аңғарды анықтады. Келесі жылы Алмаси үшінші "Зерзура" вадиін тапты, ол шұғылалы шөлдегі жаңбыр оазисі екені анықталды. Алайда, Багнольд Зерзураны ешқашан ашылмауы мүмкін аңыз деп есептеді. Зерзураны іздеуге қатысқандар 1930 жылы Уади-Хальфадағы бір барда "Зерзура клубын" құрды. Клуб мүшелерінің көпшілігі достық қарым-қатынаста болды, ал кейбіреулері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания армиясында офицерлер болып қызмет етті. Көптегендері Солтүстік Африка кампаниясы кезінде ұзақ қашықтықтағы шөлдегі патрульде қызмет етті. Тек Алмаси ғана Роммельдің Африка корпусына қызмет етіп, итальяндықтарға көмектесті.

Ақ қала - Зерзура

1481 жылы Ливияның Бенгази қаласында әмірдің хатшыларынан алынған тарихи жазбаларға сәйкес, Хамид Кейла есімді түйеші Бенгазиге нашар күйде келіп, әмірге Зерзура қаласына барғанын айтты. Хамид Кейла мен керуен Ніл өзенінен Дахла (Дархла/Дахила) және Харга (Хариджа) оазистеріне бет алғанда, қатал құмдауылға ілігіп, Келадан басқа барлығы қаза тапты, ал ол өлі түйенің астында аман қалды. Дауыл басылған соң, ол түйеден шығып, жердің бейтаныс болғанына таңырқады, себебі дауыл барлық таныс белгілерді өзгертті. Судың жоқтығынан сасқан Кейла, бір топ бейтаныс адамдар тауып алды. Олардың бойлары биік, шаштары ақ, көздері көк, арабтың қисық қылыштары емес, түзу қылыштар ұстаған еді. Олар түйешіні Зерзура қаласына алып барып, оған күтім жасады. Зерзура екі таудың арасындағы аңғар арқылы кіретін ақ қала ретінде сипатталды. Аңғардан қала қақпаларына дейін жол салынған, қақпаның үстінде ерекше құстың бейнесі ойылған. Қала ішінде ақ түсті, сәнді үйлер, құрма ағаштары, бұлақтар мен су тоғандары бар еді, онда ақ терілі әйелдер мен балалар жуынып, тазаланатын. Хамид Кейланың айтуынша, Зерзуралықтар, немесе "Эль Сури" оған мейірімділікпен қарады және оған түсінікті болмаған араб тілінің ерекше түрінде сөйледі, бірақ Сури оған мұқият түсіндірді. Олар мұсылман емес болғандықтан, әйелдер хиджап тақпады, қалада мешіттер жоқ еді, тіпті Хамид Кейла да муэдзиннің азан айтқанын естімеді. Хамид сұрақтардан мазасыздық танытып, Зерзурадан бір түні қашып кеткенін айтты. Әмір Сури оған мейірімділікпен қарағанда неге қашуға тура келгенін сұрады, ал түйеші түсіндіруге қиналды. Әмір бірдеңеден күдіктеніп, күзетшілеріне Кейланың бойын тексеруге бұйырды. Олар оның саусағында алтын сақинаға орнатылған қымбат рубин тапты. Әмір одан сақинаны қайдан алғанын сұрады, бірақ Кейла жауап бере алмады. Суриден ұрлағанын ойлап, әмір Кейланы шөлге алып, қолынан кестірді. Әмір оның әңгімесіне сенді, өйткені ол және оның серіктері кейіннен Зерзураны іздеуге шықты, бірақ таппады. Дегенмен, әмір шөлдің дұрыс аймағын іздемеген болуы мүмкін. Белгісіз дереккөздерге сәйкес, сақина Ливия королі Идристің қолына тиген, ол 1969 жылы Муамар Каддафи және оның Революциялық кеңесімен құлатылған. Сақинаны көптеген сарапшылар зерттеген, оның құндылығы зор екенін айтады және оның 12 ғасырда еуропалықтар жасағанын болжайды. Бұл Зерзуралықтар, Хамид Кейла ұрлағанға дейін, Иерусалимге бара жатқан немесе оралған ертедегі еуропалық крестшілердің қалдықтары болуы мүмкін. Олар Сахарада жоғалып, шөлде өздеріне жайлы орын салған. Алайда, бұл сақина туралы ешқандай ақпарат жоқ, оның бар екеніне дәлел де табылмады. Сонымен қатар, Хамид Кейла Зерзура туралы әңгімені баяндағандықтан, ол 15 ғасырда жазылған "Құпия қазыналар кітабының" (Kitab al Kanuz) анонимді авторы болуы мүмкін, өйткені қолжазба сол кезде жарияланды.

Зерзура туралы фильмдер

Кристофер Кёрклидің режиссерлік жұмысы – «Зерзура» (Sahel Sounds, 2017). Сахара шөлінде түсірілген толық метражды этнофикция фильмі.

Зерзура бейнеленген ойындар

Mighty Coconut компаниясының "Walkabout Mini Golf" VR ойыны жоғалған қалалар сериясының бір бөлігі ретінде "Зерзура ғибадатханасы" (2023) трассасын ұсынады.