Кіріспе
Елизавета заманының әдебиеті – Елизавета I (1558–1603) патшайымның билігі тұсында жазылған туындыларды қамтиды және ағылшын әдебиетінің ең жарқын кезеңдерінің бірі саналады. Драма және театрдан өзге, поэзия да гүлденді, сонет, Спенсер строфасы, драмалық ұйқассыз өлең сияқты жаңа формалар пайда болды, сондай-ақ тарихи жылнамалар, памфлеттер және алғашқы ағылшын романдарымен бірге проза да дамыды. Басты жазушылары – Уильям Шекспир, Эдмунд Спенсер, Кристофер Марлоу, Ричард Хукер, Бен Джонсон, Филип Сидни және Томас Кид.
Elizabethan literature refers to bodies of work produced during the reign of Queen Elizabeth I (1558–1603), and is one of the most splendid ages of English literature. In addition to drama and the theatre, it saw a flowering of poetry, with new forms like the sonnet, the Spenserian stanza, and dramatic blank verse, as well as prose, including historical chronicles, pamphlets, and the first English novels. Major writers include William Shakespeare, Edmund Spenser, Christopher Marlowe, Richard Hooker, Ben Jonson, Philip Sidney and Thomas Kyd.
Тарихи контекст
Елизавета I өнерде айрықша жетістіктерге қол жеткізген, жаңа аймақтарды ашу сапарларын, Англия шіркеуін құрған "Елизаветалық келісімді" және Испаниядан келген әскери қауіп-қатерлерді жеңген дамыған мәдениетке жетекшілік етті. Оның билігінде Лондон төңірегінде қалыптасқан сарай және халық мәдениеті ұлы поэзия мен драма тудырды. Ағылшын драматургтары ортағасырлық театртың ықпалын, Ренессанс кезеңінде рим драматургтарын – трагедия үшін Сенеканы, комедия үшін Плаутты және Теренстиі қайта жаңғыртты. Италия Англиядағы Ренессанс идеяларының маңызды көзі болды, ал тіл білімі мен сөздіктерді зерттеуші Джон Флорио (1553–1625), оның әкесі итальяндық болған, Джеймс I сарайындағы корольдік тіл оқытушысы, сонымен қатар Италия тілі мен мәдениетінің көп бөлігін Англияға әкелді. Ол Монтеньнің еңбектерін француз тілінен ағылшын тіліне аударды.
Прозалық шығарма
Елизавета дәуіріндегі ең маңызды екі проза жазушысы – Джон Лайли (1553 немесе 1554–1606) және Томас Наше (қараша 1567 – шамамен 1601) болды. Лайли – ағылшын жазушысы, ақыны, драматургі, саясаткер және ең танымал еңбектері «Евфьюс: Зейін анатомиясы» (1578) және «Евфьюс және оның Англиясы» (1580) кітаптары. Лайлидің алғашқы кітаптарында қалыптасқан ерекше әдеби стилі еуфуизм деп аталады. Лайлиді Уильям Шекспирдің пьесаларына, әсіресе романтикалық комедияларға тигізген маңызды ықпалы үшін есте сақтау керек. Лайлидің «Love's Metamorphosis» пьесасы «Love's Labour's Lost» пьесасына үлкен әсер еткен, ал «Галатея» басқа пьесалардың бастапқы көзі болуы мүмкін. Наше – ағылшынның елизавета дәуіріндегі ең көрнекті памфлетшісі саналады. Ол драматург, ақын және сатирик, ең танымал романы – «Бақытсыз саяхатшы». Джордж Путтенхэм (1529–1590) – XVI ғасырдың ағылшын жазушысы және әдеби сыншысы. Ол, әдетте, поэзия және риторика туралы ықпалды «Ағылшын поэзиясының өнері» (1589) еңбегінің авторы деп есептеледі.
Поэзия
Итальян әдебиеті Томас Уайттың (1503–42) поэзиясына, ағылшын Ренессансының алғашқы ақындарының біріне, маңызды ықпал етті. Ол ағылшын поэзиясында көптеген жаңалықтарды енгізді және Генри Ховард, Суррей графы (1516/1517–47) екеуі 16-шы ғасырдың басында Италиядан Англияға сонетті әкелді. Уайттың мақсаты – ағылшын тілін жетілдіру, оны көрші елдердің тілдерімен тең деңгейге көтеру болды. Оның шығармаларының көп бөлігі итальян ақыны Петрарканың сонеттерін аудаудан және оларға ұқсатудан тұрады, бірақ ол өзі де сонеттер жазды. Уайт Петрарканың сонеттерінен тақырыптар алды, бірақ оның ұйқас схемалары айтарлықтай ерекшеленеді. Петрарка сонеттері ABBA ABBA ұйқасымен басталады. (Вольта) – мағынадағы күрт өзгеріс – орын алады, содан кейін әртүрлі ұйқас схемалары бар сестет келеді. Петрарканың өлеңдері ешқашан ұйқас жұппен аяқталмайды. Уайт Петрарканың октавасын пайдаланады, бірақ оның ең көп қолданылатын сестет ұйқас схемасы CDDC EE. Бұл үш квартеті және соңғы ұйқас жұбы бар ағылшын сонетінің бастауы болды. 16-шы ғасырдың соңында ағылшын поэзиясы тілдің күрделенуімен және классикалық мифтерге кеңінен сілтеме жасаумен сипатталды. Бұл дәуірдің ең маңызды ақындары – Эдмунд Спенсер мен сэр Филип Сидни. Өзі де Ренессанс гуманизмінің өні болған Елизавета «Месье кетіп бара жатқанда» және «Болашақ жауларының күмәні» сияқты кейбір өлеңдер жазды. Эдмунд Спенсер (шамамен 1552–99) осы кезеңнің ең маңызды ақындарының бірі, 1590 және 1596 жылдары жарық көрген «Фери Квин» атты эпикалық өлең мен Тюдорлар әулеті мен Елизавета I-ді дәріптейтін фантастикалық аллегорияның авторы. Тағы бір маңызды тұлға, сэр Филип Сидни (1554–86) – ағылшын ақыны, сарайдағы адам және әскер қызметкері, ол Елизавета дәуірінің ең көрнекті өкілдерінің бірі ретінде танылды. Оның еңбегіне «Астрофел мен Стелла», «Поэзияны қорғау» және «Пемброк графинясының Аркадиясы» кіреді. Томас Кэмпион (1567–1620) сияқты ақындардың музыкаға қойылған өлеңдері, баспа әдебиеті үйлерде кеңінен тараған сайын танымал болды. Ағылшын мадригал мектебін қараңыз. Шекспир де ағылшын сонетін танымал етті, ол Петрарканың үлгісіне маңызды өзгерістер енгізді.
Канонға енгізілген өзгерістер
XVI ғасырдағы Ренессанс ағылшын поэзиясының каноны әрқашан қандай да бір өзгеріс үстінде болғанмен, тек XX ғасырдың соңында ғана оған қарсы күрес күшейді. Бұрын тіпті сұрақ туғызбаған мәселелер – кезеңдердің шектерін қалай белгілеу, қандай географиялық аймақтарды, жанрларды, жазушыларды және жазушылардың қандай түрлерін қосу керек – енді орталық мәселелерге айналды. Елизавета дәуірі поэзиясының басты тұлғалары – Спенсер, Сидни, Кристофер Марлоу, Шекспир және Бен Джонсон. Осы тізімді өзгертуге тырысқандар аз болды, себебі осы бестіктің мәдени маңызы соншалықты зор, тіпті әдеби құндылығы тұрғысынан қайта қарастырылғанда да оларды оқу бағдарламасынан шығаруға ешкім батыл бармады. Мысалы, Спенсер 17 ғасырдағы поэзияға зор ықпал етті және Джон Милтонға ең ірі ағылшын ықпалын тигізді. 18 ғасырда Томас Уортон және басқалардың зерттеулері арқасында Елизавета поэзиясына қызығушылық қайта оянды. 19 ғасырдың басында Көл ақындары мен басқа романтиктер Ренессанс поэзиясын жақсы білді. Дегенмен, Ренессанс поэзиясының каноны тек Виктория дәуірінде, Палгрейвтің «Алтын қазынасы» сияқты антологиялар арқылы қалыптасты. «Викториялық канон» туралы толыққанды түсінікке сэр Артур Куиллер Коучтің 1919 жылғы «Ағылшын өлеңдері кітабы» да куә. Бұл кезеңдегі өлеңдер көбінесе әндерден тұрады, және атақты есімдерден басқа, өнердің алғашқы өкілдері Уайт пен Суррейді, сондай-ақ осы дәуірдің басқа жазушыларының өлеңдерін көруге болады. Алайда, көптеген өлеңдердің авторлары белгісіз. Кейбір өлеңдер, мысалы Томас Саквиллдің «Магистраттарға арналған айнаға кіріспесі» жоғары бағаланды (демек, «канонға кірді»), бірақ лирикалық жанрға жатпағандықтан антологияға енгізілмеді. XX ғасырда Т.С. Элиоттың Елизавета тақырыбындағы көптеген эсселері негізінен Елизавета театрына арналған, бірақ ол сондай-ақ ұзақ уақыттан бері ұмытылған ақындарды, мысалы сэр Джон Дэвисті қайтадан назарға ілгісі келді, оның ісін 1926 жылы «The Times» газетінің әдеби қосымшасында жариялап, 1957 жылы «Поэзия және ақындар туралы» жинағында қайта басылымға шығарды. 1939 жылы американдық сыншы Ивор Винтерс Елизавета поэзиясының балама канонын ұсынды, онда Сидни мен Спенсердің өкілдігімен шыққан Петрарка мектебінің танымал өкілдерін алып тастады. Оның орнына ол Петраркаға қарсы «туған немесе қарапайым стильдегі» қозғалысқа назар аударды, оның елемелденгенін және бағаланбағанын айтты. Бұл қозғалыстың ең төмен бағаланған мүшесі деп ол Жорж Гаскойнды (1525–1577) санайды, ол «ғасырдың ең ұлы алты немесе жеті лирикалық ақынның қатарына кіруге лайық, тіпті одан да жоғары». Басқа мүшелері – сэр Уолтер Рэли (1552–1618), Томас Наше (1567–1601), Барнаб Гуг (1540–1594) және Джордж Турбервилл (1540–1610). Винтерс мұндай Петраркаға қарсы өлеңдерді «кең, қарапайым және айқын» тақырыптармен сипаттады, олар «мәтелге» жақын, сондай-ақ шектеулі, афористикалық стильмен ерекшеленеді; мұндай ақын «мәселені мүмкіндігінше экономикалық тұрғыда баяндайды, ал Петраркалар сияқты риториканың өзі үшін емес». Элиот та, Винтерс та қалыптасқан канонның жақтасы болды. Алайда, XX ғасырдың соңында қалыптасқан канон сынға ұшырады, әсіресе оны кеңейтіп, мысалы, көбірек әйел жазушыларды қосуды қалағандар тарапынан.
Театр
Италияның қайта өрлеу дәуірінде ежелгі грек және рим театрлары қайта жаңғырылды. Осы қызығушылықтың қайта оянуы жаңа драманың дамуына зор ықпал етті, ол орта ғасырлардағы мистикалық және аңызға толы пьесалардан ерекшелене бастады. Италиялықтарды Сенека (Нронның ұстазы, көрнекті трагедиялық драматург және философ) және Плавт (оның комикалық стереотиптері, әсіресе мақтансаң солдат бейнесі, Ренессанс кезеңінде және одан кейін де күшті әсер етті) шабыттандырды. Дегенмен, итальяндық трагедиялар Сенеканың этикасына қайшы келетін қағиданы қабылдады: сахнада қан мен зорлық-зомбылықты көрсету. Сенеканың пьесаларында мұндай көріністер кейіпкерлердің өзі іштей бастан өткерген жайттар ретінде бейнеленген. Елизавета I (1558–1603) және кейін Джеймс I (1603–25) билік құрған 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында Лондон орталығында сарайлық және халықтық мәдениет қатар дамыды, бұл керемет поэзия мен драманың тууына әкелді. Ағылшын драматургтарын итальяндық үлгі қызықтырды: Лондонға итальяндық актерлердің ірі тобы қоныстанды. Лингвист және лексикограф Джон Флорио (1553–1625), әкесі итальяндық болған, Джеймс I сотында патша тілінің мұғалімі болды және Уильям Шекспирге досы және әсері болды, Италия тілі мен мәдениетінің көп бөлігін Англияға әкелді. Ол Монтеньдің ағылшын тіліне аудармасын жасады. Елизавета дәуіріндегі алғашқы пьесаларға Саквилл мен Нортонның "Горбодук" (1561) және Томас Кидтің (1558–94) "Испан трагедиясы" (1592) кіреді. Өте танымал және ықпалды болған "Испан трагедиясы" ағылшын әдебиеті мен театрында жаңа жанрды – кек алу пьесасын немесе трагедиясын қалыптастырды. Оның сюжетіне бірнеше зорлық-зомбылық қылмыстары кіреді және кейіпкерлерінің бірі Кектің өзінің тұлғаландырылуы болып табылады. "Испан трагедиясы" Уильям Шекспир, Бен Джонсон және Кристофер Марлоу сияқты элизаветалық драматургтардың шығармаларында жиі сілтеме жасалып, пародияланды. "Испан трагедиясының" көптеген элементтері, мысалы, кісі өлтірушіні ұстау үшін қолданылатын пьеса ішіндегі пьеса және кек алуға аңсыған әруақ, Шекспирдің "Гамлеті" пьесасында кездеседі. Томас Кидті Шекспирдің "Гамлетіне" бастау болған гипотетикалық "Ur-Hamlet" пьесасының авторы деп жиі айтады. Джейн Ламли (1537–1578) Эврипидті ағылшын тіліне алғаш аударған адам. Оның "Аулистегі Ифигения" аудармасы – әйелдің ағылшын тіліндегі алғашқы драмалық туындысы. Уильям Шекспир (1564–1616) осы кезеңде ақын және драматург ретінде ерекше көзге түседі. Шекспир пьесаларын тарих, трагедия, комедия және кешкі романстар немесе трагикомедиялар сияқты әртүрлі жанрларда жазды. Оның ерте классикалық және итальяндық комедиялары, мысалы, "Қателер комедиясы", тар сюжеттік байланыстар мен нақты комикалық тізбектерге ие, 1590-шы жылдардың ортасында оның ең ұлы комедияларының романтикалық атмосферасына жол ашты: "Жазғы түннің арманы", "Көп шудың мәнісі жоқ", "Қалай қаласаңдар", және "Он екінші түн". Лирикалық "Ричард II" пьесасынан кейін, толығымен өлеңмен жазылған, Шекспир 1590-шы жылдардың соңындағы тарихи пьесаларға прозалық комедияны енгізді: "Генрих IV", 1 және 2-бөлімдер, және "Генрих V". Бұл кезең екі трагедиямен басталады және аяқталады: "Ромео мен Джульетта" және "Юлий Цезарь", бұл пьесалар Сэр Томас Норттың 1579 жылғы Плутархтың "Параллель өмірлер" аудармасына негізделген, бұл драманың жаңа түрін енгізді. Шекспирдің мансабы Якоб дәуірінде де жалғасты, ал 17-шы ғасырдың басында Шекспир "проблемалық пьесалар" деп аталатын "Масса үшін өлшем", "Тройл мен Крессида", және "Барлығы жақсы аяқталады", сондай-ақ оның ең танымал трагедияларының бірін жазды: "Гамлет", "Отелло", "Макбет", "Король Лир" және "Антоний мен Клеопатра". Шекспирдің трагедияларының сюжеттері көбінесе қателіктер мен кемшіліктерге байланысты, олар тәртіпті бұзып, кейіпкерді және оның жақындарын жояды. Соңғы кезеңінде Шекспир романтикаға немесе трагикомедияға бет бұрып, тағы үш үлкен пьесаны аяқтады: "Симбелин", "Қысқы ертегі" және "Дауыл", сондай-ақ ынтымақтастық туындысы, "Тир князі Перикл". Бұл төрт пьесадағы көңіл күй трагедияларға қарағанда жеңіл, бірақ 1590-шы жылдардағы комедияларға қарағанда ауыр, бірақ олар татуласумен және трагикалық қателіктерді кешірумен аяқталады. Шекспир тағы да екі пьесада, "Генрих VIII" және "Екі асыл туыс" пьесаларында, мүмкін Джон Флетчермен бірге жұмыс істеген. Элизавета театрының басқа маңызды тұлғалары – Кристофер Марлоу және Томас Деккер. Марлоудың (1564–1593) тақырыбы Шекспирдің шығармаларынан ерекшеленеді, өйткені ол Ренессанс кезеңіндегі адамның моральдық драмасына көбірек назар аударады. Неміс фольклорына сүйене отырып, Марлоу "Фауст" тарихын Англияға әкелді, оның "Доктор Фауст" (шамамен 1592) пьесасы білімге құштарлығымен және адамның технологиялық қуатын шексіздікке дейін жеткізуге ұмтылысымен рухани жағынан құлдыраған ғалым мен әулие туралы айтады. Фауст тәнтік пен құлдырау, жақсылық пен жамандық, жеті өлімдік күнәлар, сондай-ақ Люцифер мен Мефистофель сияқты әруақтарды бейнелейтін моральдық пьесалардың драматургиялық шеңберін пайдаланады. Томас Деккер (шамамен 1570–1632) 1598 мен 1602 жылдар арасында шамамен қырық пьесаға қатысқан, көбінесе ынтымақтастықта. Ол әсіресе "Шұға жасаушының мерекесі" (1599) пьесасымен танымал, онда ол жалғыз автор болып көрінеді. Деккер "Лондонның күнделікті өмірін реалистік бейнелеуімен" және "кедейлер мен қудаланғандарға деген қанағатсыздығымен" ерекшеленеді. Роберт Грин (шамамен 1558–1592) тағы бір танымал драматург болған, бірақ қазір ол өзіне жатқызылған өлімнен кейінгі памфлетімен, "Greenes, Groats worth of Witte, bought with a million of Repentance", көбінесе Уильям Шекспирге шабуыл деп есептелетін шығармасымен танымал.
Пайдаланылған әдебиеттер
Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.