Кіріспе

Католик шіркеуінің аумағы

Требинье-Мркан епархиясы (Diocesis Tribuniensis Marcanensis) – Босния және Герцеговинадағы Католик шіркеуінің жеке шіркеуі. 10 ғасырда құрылған, Босния және Герцеговинадағы ең көне католик епархиясы. Адалдар саны бойынша ең кішісі. Оның орталығы Требинье қаласында орналасқан. Требинье епархиясы 10 ғасырда құрылды, ал ғасырдың соңына қарай ол жаңа құрылған Дубровник архиепархиясының суфраган епархиясына айналды. 13 ғасырдың ортасында Шығыс православиелік серб патшасы Стефан Урош I епископ Сальвионы қуды, ол Рагуза Республикасына қашқан. Серб патшаларының католицизмге қарсы тұруынан жаңа резиденциялық епископты тағайындау мүмкін болмады, сондықтан Требинье епархиясының аумағы Котор епискобының қамқорлығына алынды. 13 ғасырдың соңында немесе 14 ғасырдың басында Рагуза Республикасы Мркан, Бобара және Супетар аралдарын Требинье епискобына сыйлады, ал "Требинье және Мркан епискобы" деген бірлескен атаудың алғашқы тіркелген пайдалануы 1322 жылы тіркелген. Қасиетті Тақ Требинье епархиясы мен Мркан епархиясын сол кезден бері канондық тұрғыдан біріктірілген екі епархия деп санайды. Осы уақыттан бастап екі епархия көбінесе Дубровниктен, аздап Мркандан басқарылды. 15 ғасырдың соңында Осман империясының Босния және Герцеговинаны жаулап алуы және Герцеговинаның құлауымен, Требинье-Мркан епархиясының аумағының бір бөлігі Осман империясына қарады. Осыдан бері Требинье-Мркан епископтары Осман империясының бөлігінде еркін қызмет ету үшін Осман сұлтандарынан арнайы ферман алуға міндетті болды. 1815 жылы австриялықтар Далмация мен Дубровникті басып алғаннан кейін, Босния және Герцеговинаға өз ықпалын орнатуға тырысты. Соңғы резиденциялық епископ Никола Ферич қайтыс болғаннан кейін, австриялықтар дипломатиялық күш-жігерлері арқасында 1839 жылы Требинье-Мркан епархиясын Дубровник епископтарының беймәлім басқаруына алды. 1878 жылы Босния және Герцеговинаны басып алған Австро-Мажарстанның дипломатиялық күш-жігерінің нәтижесінде 1890 жылы Требинье-Мркан епархиясын басқару Мостар-Дувно епархиясының епископтарына берілді, олар бүгінгі күнге дейін Требинье-Мркан епархиясын басқарып келеді. Бүгінде Требинье епархиясы екі деканатқа бөлінеді: біреуі Требиньеде, екіншісі Столацта орналасқан. Қазіргі апостолдық әкімші – 2020 жылы тағайындалған Петар Палич.

Тарих

Требинье епархиясы 10 ғасырда құрылған. 10 ғасырдың соңында Дубровник митрополиясының архиепископиясы құрылғаннан кейін Требинье епархиясы оның суфрагандық епархиясы болды. Ол кезде Требинье епархиясы Требинья, Конавле және Драчевице аумақтарын қамтыды. 13 ғасырдың ортасында бұл аумақтар Сербияның шығыс православиелік патшасы Стефан Урош I-нің билігіне кірген кезде епископ Сальвио епархиялық аумақтан қуылды. Алдымен ол Рагуза республикасынан пана тапты және Локрум аралындағы бенедиктиндік монастырға қамқорлық жасады, онда епископ болудан бұрын монах болған. 1276 жылы Иоанн XXI папа оны Дубровник архиепископы етіп тағайындады. Осылайша Требинье епископтарының тақтысы бос қалды, ал Сербия патшаларының католиктерге қарсы көзқарасының салдарынан жаңа епископты тағайындау мүмкін болмады. Епархияны басқару Котор епискобына жүктелді. Требинье епархиясының аумағын Котор епискобы басқарып отырғанда, 13 ғасырдың соңында немесе 14 ғасырдың басында Рагуза Республикасы Мркан, Бобара және Супетар сияқты бірнеше аралдарды Требинье епискобына берді. "Требинье және Мркан епискобы" атағын алғаш рет 1322 жылы францискан Никола қолданды. 1425 жылғы 3 қазандағы Киелі Тақтың Доминик епископты "Требинье және Мрканның біріккен епархияларының" епископы деп сайлаған құжаты, сондай-ақ кейінгі құжаттар бұл екі епархияның канондық тұрғыдан біріктірілгенін және Киелі Тақ оларды осылай қарастырғанын куәландырады. Трент соборынан (1545–1563) кейін, епархия аумағында епископтық резиденция болу міндеті расталғаннан және 1585–1590 жылдар аралығында папа Сикст V жүргізген реформалардан кейін, Требинье–Мркан епископтары Мркан аралын өздерінің резиденциясы ретінде пайдаланды. Епископ Шимун Менчетич 1588 жылы Римге өзінің епархиясы туралы есеп жібергенде, өзін тек "Мркан епискобы" деп атады және тек Мркан епархиясы туралы хабарлады. Оның басқа ізбасары, епископ Амброзие Гучетич 1610 жылы екі епархия туралы есеп жіберді және өзін "Требинье–Мркан епискобы" деп атады. Епископ Кризостом Антич Мркандағы епископтық резиденцияны және Киелі Михаил шіркеуін жаңартты және ішінара Мрканда, ішінара Дубровникте тұрды. Оның ізбасары, епископ Сабин Цветкович де кейде Мрканда тұратын, бірақ Крит соғысы кезінде хайдуктар мен қарақшылардың шабуылдарынан қорқады, көбінесе Дубровникте уақыт өткізді. Сондықтан Киелі Тақ жаңа епископ Сципион де Мартинистен өзінің епархиясының аумағында тұруға ант беруін сұрады, ол осылай істеді. Бұл талап 1663 жылғы тағайындалу туралы бұйырнамаға енгізілді. Алайда 1664 жылдың жазында Мартини хайдуктардың Мркан аралын тонап, шіркеуді және епископтық резиденцияны өртеп жібергенін хабарлады. Мартини Осман империясының билігіндегі Требинье–Мркан епархиясының аумағының бір бөлігінде көп уақыт өткізді. Мартинидің ізбасары енді Мркан аралында тұрмады. Мартини 1633 жылы бір рет ғана Дубровникте епископтық рәсімдерді өткізуге рұқсат алды. Ол Мрканда епископтық рәсімдерді өткізген-өткізбегені белгісіз, бірақ ол онда діни қызметкерлерді тағайындады, бұл 1667 жылы Дубровникте болған жер сілкінісінен кейін расталды. Оның ізбасары Мрканда тұрмады және епископтық рәсімдерді өткізбеді. Мартинидің ізбасары, Антун Прими мен Антун Риги, Дубровник архиепискобы Тома Антун Скотустың хабарлауынша, Супетар аралындағы Киелі Петр шіркеуінде діни қызметкерлерді тағайындады. Алайда Прими де, Риги де бұл туралы өздерінің есептерінде айтқан жоқ. Олардың ізбасары, епископ Сигизмунд Тудишич, 1737–1743 жылдар аралығында Киелі Петр шіркеуінде бірнеше діни қызметкерді тағайындағанын мәлімдеді.

Апостолдық басқару

1819 жылы соңғы резиденциялық епископ Никола Ферич қайтыс болғаннан кейін Требинье-Мркан епархиясын 1839 жылға дейін епархиялық әкімшілер басқарды. Требинье-Мркан діни қызметкерлері өздерінің бірі Грго Матушконы епархиялық әкімші етіп тағайындаса да, Дубровник архиепархиясының әкімшісі, Феричтің інісі Дзюро, өзінің хатшысы Доминик Соколовичті Требинье-Мркан епархиялық әкімшісі етіп тағайындады. Далмация үкіметі бұл тағайындауды растады, ал Соколович келесі он сегіз жыл бойы епархиялық әкімші болып қызмет етті. Австрия Требинье-Мркан епархиясын Дубровник архиепархиясының бақылауына алуға тырысты, бірақ Соколовичтің мерзімінде бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Ақырында, дипломатиялық күш-жігер арқылы Требинье-Мркан епархиясы 1839 жылдың 12 қыркүйегінде Папа Григорий XVI-ның Apostolici nostri muneris бұйрығымен Дубровник епископтарының басқаруына берілді. Алғашқы екі апостолдық әкімші, Антун Гурисео және Тома Джедерлинич епархияға ресми сапармен келген жоқ. Сондықтан, Қасиетті Тақ 1855 жылдың 21 қазанында бұрын Неумский Градак қаласында миссионер болып қызмет еткен итальяндық иезуит Винченцо Базилеоға хризманы өткізу құқығын беруге шешім қабылдады. Требинье епархиясындағы сапарын аяқтағаннан кейін ол Дубровник епархиялық әкімшісі Бозе Решетардан Мркан епархиясына баруды сұрады, бірақ Решетар оның тағайындалуын заңсыз деп санағандықтан рұқсат бермеді. 1881 жылы Босния мен Герцеговинадағы тұрақты шіркеу иерархиясы қалпына келтіріле отырып, Требинье-Мркан епархиясы жаңадан құрылған Врхбосна архиепархиясының суфрагандық епархиясына айналды. Папа Лео XIII-нің Ex hac augusta бұйрығында епархия басқа бұйрық берілмегенше Дубровник епископтарымен басқарылатыны белгіленді. Требинье-Мркан епархиясы өзінің бұрынғы шекараларын сақтап қалды. Требинье-Мркан епархиясы 1875 және 1877 жылдардағы Герцеговина көтерілісі кезінде ауыр зардап шекті; көптеген католиктер мен діни қызметкерлер аймақтан қашып кетті, үйлер мен шіркеулер қиратылды. Сол кезде Требинье-Мрканды Дубровник епискобы басқарды. Австрия-Венгрияның басып алуынан кейін жағдай жақсарды және босқындар үйлеріне оралды. Шіркеулер мен мектептер қайта жаңартылып, қайта салынды, аймақта католиктердің саны артты. Босния мен Герцеговинадағы шіркеуді ұйымдастыру туралы сөйлесулер кезінде Далмация губернаторы генерал Гаврило Родич пен Дубровник епискобы Иван Зафрон Требинье-Мрканды Дубровник епискобынан босату керек деген ойға қарсы болды, бірақ католик халқы мен дінбасылары өз епискобын қалады. Кейін Зафрон бастаманы қолдап, Мысыр елшілік викариясы Епископ Людевит Ćurčija-ны Требинье-Мрканның жаңа епископы ретінде ұсынды. Алайда Австрия-Венгрия үкіметі қаржылық міндеттемелері мен Шығыс православиелік шіркеулерге деген ескерулерге байланысты бұл талаптарды орындай алмады. Үкімет католиктердің саны аз болғандықтан, Шығыс православиелік шіркеулерге қарағанда көбірек епископтарға ие болуына жол бере алмады, сондықтан олар 1881 жылғы Конвенцияда Требинье-Мрканды Дубровник епискобының басқаруына қалдыруға келісті. Требинье-Мркан католиктері жаңа биліктен материалдық көмектің жоқтығынан және Дубровниктің жаңа епискобы Мато Водопичтің белсенділігінен ренжіді. Мостар-Дувно епископы Пашкал Буконьич өз Мостар-Дувно епархиясы үшін Требинье-Мркан епархиясының солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерін жүйелі түрде басып алды. Ex hac augusta-ға сәйкес Мостар-Дувно епархиясының шекарасы Нови-Пазарға дейін жетсе, Мостар-Дувно және Требинье-Мркан епархиялары арасындағы солтүстік шекара анық емес болып қалды. Требинье-Мркан провикары Лазар Лазаревич 1887 жылдың 11 маусымында Римдегі Пропагандаға жаңа епископты тағайындауды және католиктерді жаңа биліктен қорғауды қайтадан сұрады. 1887 жылдың ортасында Лазаревич Сараеводағы Австрия-Мажар үкіметіне Буконьичтің Требинье-Мрканға басып кіргені туралы хат жазды, бірақ оның өтініші оң жауап алмады. Лазаревич сонымен қатар Водопичті Апостольдық әкімші ретінде өз міндеттері туралы ескертті, бірақ Водопич оған көп көңіл бөлмеді. Пропаганданың басшысы кардинал Джованни Симеони мемлекеттік хатшы кардинал Мариано Рамполладан Требинье-Мркандағы католиктердің жағдайын жақсартуға көмектесуді сұрады. Рамполла папаға жағдай туралы хабарлаған; папа Австрия-Венгрия үкіметімен жаңа келіссөздер жүргізуді сұрады. Венадағы жаңа нунций кардинал Луиджи Галимберти сыртқы істер министрі граф Густав Калнокимен келіссөздер бастады және оған Рамполланың хатын көрсетті. Калноки қаржы министрі Бени Каллайды жағдай туралы хабардар етті және 1888 жылдың маусымында Каллай Буконьичтің Требинье-Мрканға деген талаптарын зерттеуді тапсырды. Буконьичтің алдағысы Апостольдық викарий Баришич 1846 жылы Требинье-Мрканды өзіне бағынуды сұраған. 1888 жылдың 5 қыркүйегінде Требинье-Мркан дінбасылары нунций Галимбертиден жаңа епископты және Буконьичтің 1881 жылғы Ex hac augusta бұйрығында белгіленген Требинье-Мркан шекараларын сақтауын сұрады. 1889 жылдың 17 маусымында Сараеводағы Австрия-Мажар үкіметі мен Бірлескен Қаржы министрлігі Галимбертиге Мостар-Дувно епископы Требинье-Мрканды басқаруы керек деген ұсынысын ұсынды. Ұсыныстың басты себебі Шығыс православиелік халқын ренжітпеу болды. Австрия-Мажар үкіметі сонымен қатар Мостар-Дувно епископына, тіпті апостолдық әкімші болса да, Требинье-Мрканға толық құқық беруін және ол францискандықтарды діни қызметке тағайындауға құқылы болуын сұрады. Кардиналдар Симеони мен Рамполла бірінші ұсынысқа келісті, бірақ қалғандарын қабылдамады. Австрия-Мажар үкіметі олардың шешімі туралы 1889 жылдың 23 қыркүйегінде хабардар болды. 1890 жылдың 16 маусымында Пропаганда Мостар-Дувно епископы Требинье-Мрканды басқаратынын жариялады және папа осы шешімді сол жылдың 8 шілдесінде бекітті. Жаңа бұйрықпен Буконьичтің құқықтары бүкіл Герцеговинаға дейін кеңейтілді. 1891 жылы Мостар-Дувно епархиясы мен Требинье-Мркан епархиясы арасындағы шекара өзгертілді, бұл 1891 жылдың 24 наурызында Папа бекітті. Требинье-Мркан епархиясының Дубровник епархиясымен шекарасы өзгеріссіз қалды.