Кіріспе
Ортағасырлық Босния мен Герцеговинадағы Босниялық шіркеу – католик және православие шіркеулерінен тәуелсіз және еретикалық деп саналған христиан шіркеуі. Тарихшылар бұл шіркеуді дәстүрлі түрде богомилдермен байланыстырған, бірақ бұл пікірге күмән тудырып, қазіргі кезде көптеген ғалымдар оны қабылдамайды. Шіркеудің жақтастары өздерін жай ғана "Krstjani" ("христиандар") немесе "Dobri Bošnjani" ("жақсы босниялықтар") деп атаған. Шіркеудің ұйымдасқан құрылымы мен сенімдері жетіксіз зерттелген, себебі шіркеу мүшелерінен қалған жазбалар өте аз, ал шіркеу туралы ақпарат көбінесе сыртқы дереккөздерде – негізінен католиктердің жазбаларында кездеседі. Босния, Хорватия, Сербия және Черногорияда пайда болған "стечак" деп аталатын ескерек тастар кейде Босниялық шіркеумен байланыстырылады.
The Bosnian Church was a schismatic Christian church in medieval Bosnia and Herzegovina that was independent from and considered heretical by both the Catholic and the Eastern Orthodox churches. Historians traditionally connected the church with the Bogomils, although this has been challenged and is now rejected by the majority of scholars. Adherents of the church called themselves simply Krstjani ("Christians") or Dobri Bošnjani ("Good Bosnians"). The church's organization and beliefs are poorly understood, because few if any records were left by church members and the church is mostly known from the writings of outside sources — primarily Catholic ones. The monumental tombstones called stećak that appeared in medieval Bosnia, as well as Croatia, Serbia, and Montenegro, are sometimes identified with the Bosnian Church.
Скизма
Рим мен Константинополден бастау алған христиан миссионерлері 9 ғасырда Балқанға еніп, оңтүстік славяндарды христиан дініне өткізіп, Рим және Константинополдің шіркеулік биліктері арасында шекара белгіледі. Шығыс-Батыс айырылысынан кейін Хорватия мен Далмацияның көп бөлігінде католицизм орнады, ал Сербияда Шығыс православиесі үстемдік құрды. Олардың арасында орналасқан таулы Босния номиналды түрде Римге бағынышты болды, бірақ әлсіз шіркеу ұйымы мен байланыс нашар болғандықтан католицизм берік орнамады. Орта ғасырлық Босния екі шіркеудің қадам жасайтын жері емес, «сенімдер арасындағы ешкімге тиесілі емес жер» болып қалды, бұл ерекше діни тарихқа және «тәуелсіз және шамалы еретикалық шіркеудің» пайда болуына әкелді. Католицизм мен Шығыс православиесі бүгінгі Босния мен Герцеговинаның әртүрлі аймақтарында басым болды; біріншісінің жақтастары Боснияның батысында, солтүстігінде және орталық бөлігінде көпшілікті құрады, ал екіншісі Захлумияның (қазіргі Герцеговина) көп бөлігінде және Боснияның шығыс шекарасында көпшілікті құрады. Бұл 13 ғасырдың ортасында Босния шіркеуі Рим шіркеуін басып озған кезде өзгерді. Босния жоғары орта ғасырларда номиналды католик болып қала бергенімен, Босния епископы босниялықтар сайлаған жергілікті дін қызметкері болды, содан кейін тек қана ординация үшін Рагуза архиепископына жіберілді. Папалық литургиялық тіл ретінде латын тілін қолдануға талап еткенімен, босниялық католиктер шіркеу славян тілін сақтап қалды.
Қатысушыларды жою және крест жорығы
Диоклеяның билеушісі Вукан 1199 жылы Папа Иннокентий III-ге Боснияның билеушісі Кулиннің әйелі, қарындасы, басқа туыстары және тағы 10 000 босниялықпен бірге діннен тайғанын хабарлады. Боснияны бақылау үшін күрескен Спалато архиепископы Вуканға қосылып, Рагуза архиепискобын Босниядағы қарасты епархиясына немқұрайлы қарағаны үшін айыптады. Спалатоның қолдаушысы, Венгрия королі Эмерик те осы мүмкіндікті пайдаланып, Боснияға ықпалын кеңейтуге тырысты. 1202 жылға дейін Кулинге қарсы діннен тайғандарды жасырғаны сияқты тағы да айыптаулар жасалды. 1203 жылы Кулин сыртқы араласу қаупін сейілтуге ұмтылды. Оның ұсынысымен 6 сәуірде Синод өтті. Билино Польедегі мойындаудан кейін Кулин Босния епархиясын Рагуза архиепископтығының бағынысында ұстап, осылайша венгр ықпалын шектеуге жетті. Билино Польеде босниялықтар мойындаған қателіктер, догмалық емес, білімсіздіктен туындаған амалдар болған сияқты.
Тарих
Боснияда католик үкімін бекітуге жасалған 12-13 ғасырлардағы әрекет қиындыққа толы болды. Босния банаты Рагуза Республикасымен тығыз сауда байланыста болды, ал Босния епископы Рагузаның билігінде болды. Бұл венгрлердің наразылығын тудырды, олар Босния епископтарына билік етуге тырысты, бірақ Боснияның алғашқы баны Кулин оған жол бермеді. Оған қарсы крест жорығын ұйымдастыру үшін венгрлер Римге жүгінді, Рим папасы Иннокентий III-ке Босния Корольдігі катарларға (Богомилдер немесе Патарендер деп те аталады) пана бергендіктен, ерестік ошағы екенін шағымдады. Венгр шабуылын болдырмау үшін Бан Кулин 1203 жылғы 8 сәуірде қоғамдық жиын өткізді және Рим папасының елшісінің алдында Римге адалдығын жариялады, ал сенушілер өз қателіктерін мойындап, католик доктринасын ұстануға міндеттенді. Бірақ бұл іс жүзінде орындалмады. Кулин 1204 жылы қайтыс болғаннан кейін Боснияны Римге қайта бағыттау үшін миссия жіберілді, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1225 жылғы 15 мамырда Рим папасы III Гонорий венгрлерді Боснияға крест жорығын бастауға шақырды. Бұл жорық, бұрынғылары сияқты, жеңіліске ұшырады, ал моңғолдар олардың жерлерін басып алғанда венгрлер шегінуге мәжбүр болды. 1234 жылы Рим папасы Григорий IX Боснияның католик епископын, ерестік деп саналатын амалдарға жол бергені үшін қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Алайда босниялық ақсүйектер венгрлерді тағы да қууға қол жеткізді. 1252 жылы Рим папасы Иннокентий IV Босния епископын венгр Калочасының билігіне беру туралы шешім қабылдады. Бұл шешім босниялық христиандардың жарылуына әкелді, олар венгрлерге бағынудан бас тартып, Риммен қарым-қатынастарын үзіп тастады. Осылайша, автономды босниялық шіркеу құрылды, кейбір ғалымдар оны кейіннен богомилдік немесе катарлық шіркеу деп санады, бірақ Ноэль Малкольм және Джон Файн сияқты соңғы ғалымдар босниялық христиандардың бастапқы құжаттарында богомилизмнің, катаризмнің немесе басқа да дуализмнің ешқандай іздерін таба алмады. 1291 жылы Рим папасы Николайдың "Прее Кунктис" бұйрығымен ғана францискандықтар басқарған Инквизиция Боснияға енгізілді. Богомилизм 13 ғасырда Болгария мен Византия империясында жойылды, бірақ 1463 жылы Осман империясы аймақты басып алғанға дейін Босния мен Герцеговинада сақталды. Босния шіркеуі Католик шіркеуімен (және аз ғана богомилдік топтармен) орта ғасырдың соңына дейін бірге өмір сүрді, бірақ екі шіркеудің жақтастарының саны туралы нақты деректер жоқ. Боснияның бірнеше билеушілері Крстжан болды, ал басқалары католицизмді ұстанды. Стьепан Котроманыч Боснияны Риммен қайта татуластырды, сонымен бірге босниялық шіркеудің сақталуын қамтамасыз етті. Келіп жатқан францискан миссионерлеріне қарамастан, босниялық шіркеу, әлсіреп, әлсіреп бара жатқанмен, Осман жаулап алғаннан кейін жоғалып кеткенге дейін сақталды. Сырттан келгендер босниялық шіркеуді манихейлік паулициандық қозғалыстың ықпалымен күшті дуалистік христиандық сектасы Богомилдермен байланысты деп айыптады. Богомил еретиктері бір кезде негізінен Болгарияда шоғырланған және қазір тарихшылар оларды катарлардың тікелей ата-бабалары деп санайды. Инквизиция XV ғасырдың соңында Боснияда дуалистік сектаның бар екенін хабарлады және оларды "босниялық еретиктер" деп атады, бірақ кейбір тарихшылардың пікірінше, бұл секта Босния шіркеуінен өзгеше болды. Тарихшы Франжо Рачки 1869 жылы латын тіліндегі деректерге сүйене отырып мұны жазды, бірақ 1949 жылы хорват ғалымы Драгутин Книевальд босниялық шіркеу еретик деп сипатталған латын құжаттарының сенімділігін растады. Бүгінде католик және шығыс православие шіркеулері қудалаған босниялық шіркеудің жақтастары, негізінен, түрік османдықтары келген кезде ислам дініне көшкенін және осылайша қазіргі босниялықтардың этногенезіне үлес қосып, осылайша қазіргі босниялықтардың этногенезіне үлес қосты деп есептеледі. Мауро Орбинидің (1614 жылы қайтыс болған) айтуынша, патарендер мен манихейлер Босниядағы екі христиандық діни сектасы болды. Манихейлердің діни қызметкерлері джед, ал діни қызметкерлері штрожники (строжники) деп аталды, осы атаулар Босния шіркеуінің басшыларына да берілді. Босния шіркеуінің діни орталығы Вишоко қаласына жақын Моштреде орналасқан, онда Крстжан үйі салынды. Кейбір тарихшылар босниялық шіркеудің 1463 жылы Османдықтар басып алғанға дейін жоғалып кеткенін айтады. Басқа тарихшылар дискретті соңғы нүкте болды дегенге қарсы шығады.
Ұйымдастыру және сипаттамалары
Босния шіркеуі құлшылықта славян тілін қолданды.
Дед
Шіркеуді "дәде" деп аталатын епископ басқарды және strojnici деп аталатын он екі адамнан тұратын кеңесі болды. Монах миссионерлері христжани немесе христиани ("салибтің ізбасарлары" немесе "христиандар") деп аталды. Кейбір ізбасарлары кішкентай монастырьларда тұратын, оларды хиже (hiža, 'үй') деп атады, ал басқалары ғосты (gost, 'қонақ') деп аталатын саяхатшылар болды. Теологиясы православие мен католицизмнен қандай жағынан ерекшеленгенін анықтау қиын. Дегенмен, оның практикалары екеуіне де қабылданбады. Шіркеудің құрамында негізінен шашыраңқы монастырьларда тұратын монахтар болды. Оның аумақтық ұйымы болған жоқ және ол адамдарды жерлеуден басқа әлемдік мәселелермен айналыспады. Ол мемлекеттік істерге көп араласпады. Алайда, Босния королі Стефан Остоя, өзі Босния шіркеуінің мүшесі болған, 1403 және 1405 жылдар аралығында патша сарайында кеңесші ретінде дәдені ұстаған, сондай-ақ кейде христжан ақсақалы делдал немесе дипломат қызметін атқарған жағдайлар болды.
Хвал кодексі
1404 жылы кириллицамен жазылған Хваль кодексі Босния шіркеуіне тиесілі ең танымал қолжазбалардың бірі. Онда христиандардың қабылдаған теологиялық доктринасына сай келмейтін кейбір иконографиялық элементтер бар (Жариялану, Тәуірге айдалу және Көкке көтерілу). Босния шіркеуінің маңызды кітаптарының барлығы (Никольское евангелиесі, Sreckovicevo евангелиесі, Хваль қолжазбасы, Крстианин Радосав қолжазбасы) глаголиттік шіркеу кітаптарының негізінде жазылған.
Зерттеулер
Боснияның ортағасырлық христиандары ғасырлар бойы ғалымдардың назарын өзіне тартты, бірақ бұл тақырыптағы ең маңызды монография – әйгілі хорват тарихшысы Франжо Рачкинің 1870 жылы жарық көрген «Богомили и Патарены» (Богомильдер мен Патарендер) еңбегі XIX ғасырдың екінші жартысына дейін жарияланбады. Рачки Босния шіркеуінің мәні жағынан гностикалық және манихейлік екенін айтты. Бұл түсіндіруді кейінгі тарихшылар көптеген ішінде Доминик Мандич, Сима Ћиркович, Владимир Ћорович, Мирослав Брандт және Франжо Шаньек кеңейтіп, дамытты. Дегенмен, басқа бірқатар тарихшылар (Лео Петрович, Ярослав Шидак, Драголюб Драгожевич, Дубравко Ловренович және Ноэль Малкольм) Босния христиандық жазбаларының теологиялық тұрғыдан мінсіз ортодоксалдығын баса көрсетіп, бұл құбылысты Босния христиандығының салыстырмалы оқшаулануымен түсіндіруге болатынын, ол 1054 жылғы Шығыс-Батыс схизмасына дейінгі көптеген архаикалық белгілерді сақтап қалғанын мәлімдеді. Керісінше, Балқан тарихын зерттеген американдық тарихшы Джон Файн Босния шіркеуінің дуализміне сенбейді. Ол өзінің теориясын «Босния шіркеуінің жаңа түсіндірмесі» деп ұсынса да, оның көзқарасы Ж. Шидак пен одан бұрынғы бірнеше ғалымдардың алғашқы теорияларына өте жақын. Оның пікірінше, Босния шіркеуімен қатар еретиктердің топтары болған болуы мүмкін, бірақ шіркеудің өзі Папаның ықпалынан тыс шыққан. Кейбір протестанттар Босния шіркеуін өздерінің алдын бақталары деп қарастыруға тырысты.