Кіріспе

Лондонның Вест-Энд театры Лицей театры (/lɪˈaɪ/'s/iːəm/ lySEEəm) – Вестминстер қаласында, Веллингтон көшесінде, Лондонның орталық бөлігіндегі Страндқа жақын орналасқан Вест-Энд театры. Оның құрамында 2100 орын бар. Театрдың тарихы 1765 жылға дейін жетеді. Сэмюэл Арнольд басқарған ғимарат 1794 жылдан 1809 жылға дейін түрлі ойын-сауықтарды ұсынды, оның ішінде Филипп Астлидің циркі, шіркеу және Мадам Тюссоның балауыз мүсіндерінің алғашқы Лондон көрмесі болды. 1816 жылдан 1830 жылға дейін ол Англия опера театры ретінде қызмет етті. Өрттен кейін ғимарат қайта салынды және 1834 жылдың 14 шілдесінде Сэмюэл Бизлидің жобасы бойынша қайта ашылды. Ғимараттың ерекшелігі – оның киім шеңберінен асып тұратын балконы. Оны Peto & Grissell серіктестігі салған. Содан кейін театр опера, Чарльз Диккенстің романдарының қойылымдары және Джеймс Планшенің «ертегілік экстраваганзалары» сияқты туындыларды көрсетті. 1871 жылдан 1902 жылға дейін Генри Ирвинг театрда, әсіресе Шекспирдің қойылымдарында, көбінесе Элен Терримен бірге өнер көрсетті. 1904 жылы театр толығымен қайта салынды және Берти Крюмен Рококо стилінде әсем безендірілді, бірақ Бизлидің қасбеті мен үлкен портигі сақталды. Келесі онжылдықтарда көбінесе мелодрама қойылымдары ойналды. Ғимарат 1939 жылы жабылды және бұзылуға дайын тұрды, бірақ ол сақталды және 1951 жылы Мека балуан залына айналдырылды, онда көптеген танымал топтар өнер көрсетті. Лицей 1986 жылы жабылды, бірақ 1996 жылы Holohan Architects компаниясы оны қайта жаңартып, театр ретінде пайдалануға берді. 1999 жылдан бері театр «Арыстан патша» қойылымын қабылдап келеді.

Алғашқы жылдар

Алғашқы Лицей театры 1765 жылы қазіргі театрдың жанындағы ғимаратқа орналастырылды, оның кіреберісі Страндқа қараған, және бұл ғимаратты сәулетші Джеймс Пэйн Суретшілер қоғамының көрмелері үшін салған. Суретшілер қоғамы сәттілікке жете алмады, содан кейін ғимарат билер мен басқа да ойын-сауықтарға, соның ішінде Чарльз Дибдиннің музыкалық кештеріне жалға берілді. Атақты актер Дэвид Гаррик та сол жерде өнер көрсеткен. 1794 жылы композитор Сэмюэл Арнольд аға ғимараттың ішін қайта жаңартып, оны толыққанды театрға айналдырды, бірақ қолданыстағы патенттік театрлардың қарсылығынан оған патент берілмеді. Сондықтан ол оны тағы да басқа ойын-сауықтарға жалға берді, оның ішінде Филипп Астли, ол Вестминстердегі амфитеатры өртенген кезде циркін осы жерге әкелді. Бұл ғимарат сондай-ақ шіркеу, концерт залы ретінде және 1802 жылы Мадам Тюссоның балауыз мүсіндерінің алғашқы Лондон көрмесі үшін пайдаланылды. 1816 жылы Сэмюэл Арнольд Бейзлидің жобасы бойынша ғимаратты қайта салды және оны Англия опера үйі ретінде ашты, бірақ ол 1830 жылы өрттен қирады. Бұл үй Моцарттың «Così fan tutte» операсының Лондон премьерасын қабылдағанымен (9 мамыр 1811 ж.) және Ұлыбританияда газбен жарықтандырылған сахнасы бар алғашқы театр (6 тамыз 1817 ж.) ретінде танымал болды. Осы кезеңде 1735 жылы театр директоры Генри Рич құрған «Жоғары ет стейктері қоғамы» 1867 жылға дейін 50 жылдан астам уақыт бойы театрдың үйі болды. Қоғам мүшелерінің саны жиырма төрттен аспады, олар әр сенбі күні кешке жиналып, ет стейктерін жеп, порт айнасын ішетін.

Қазіргі жері

1834 жылы қазіргі үй батысқа қарай сәл бұрылып, Веллингтон көшесіне қарай беткейімен «Театр Корольдік лицей және ағылшын опера үйі» деген атпен ашылды. Театрды тағы да Бизли жобалады, құны 40 000 фунт стерлинг болды. Жаңа театр ғасырдың басындағы итальяндық операларға қарағанда ағылшын операсын қолдады. Композитор Джон Барнетт театрдың алғашқы жылдарында көптеген шығармалар жазды, соның ішінде 1834 жылғы «Тау сильфасы» – алғашқы қазіргі ағылшын операсы деп есептеледі. Одан кейін 1837 жылы «Жақсы Розамунд» және 1839 жылы «Фаринелли» (екеуі де Корольдік театрында, Дрюри-Лейнде) қойылды. Мысалы, Диккенстің «Мартин Чузлвит» романының бейімделуі 1844–45 жылдары 100-ден астам қойылым көрсетілді, сол кезге қарағанда ұзақ уақыт сахнада тұрды. Лицейді кейін 1847–55 жылдары мадам Люсия Элизабет Вестрис және Чарльз Джеймс Мэтьюз басқарды, олар Джеймс Планшенің керемет сахналық эффектілері бар «[құмарлы] экстраваганзаларын» қойды. Олардың алғашқы үлкен жетістігі Джон Мэддисон Мортонның «Қорап және Кокс» болды. Том Тейлордың Диккенстің кеңесімен жазған «Екі қаланың әңгімесі» романының бейімделуі 1860 жылы, оның бөлім-бөлім жариялануы мен кітап түрінде басылуы аяқталғаннан кейін көп ұзамай сахналанды. Театрды 1863–67 жылдары басқарған Чарльз Фехтер де әсерлі қойылымдарды ұнатты. 1866 жылы Дион Бусиконың «Ұзақ ереуіл» (Елизавета Гаскеллдің «Манчестер» романдары «Мэри Бартон» және «Лиззи Ли» бойынша жазылған) осында қойылды. Этель Лавену, актерлер Тайрон Пауэр аға мен Тайрон Пауэрдің анасы және әжесі 1860 жылдары театрдың бірнеше пьесаларында өнер көрсетті. У. С. Гилберт мұнда үш пьеса жазды. 1863 жылы оның алғашқы кәсіби пьесасы «Бейби аға» көрсетілді. 1867 жылы ол «Харлекин Кук Робин және Дженни Рен» атты Рождестволық пантомимасын ұсынды, ал 1884 жылы «Комедия және трагедия» драмасын қойды. 1889 жылы әлемдегі ең үздік итальяндық драмалық тенор Франческо Таманьо Лицейде пайда болды, Джузеппе Вердидің «Отелло» операсының Лондондағы алғашқы қойылымында басты рөлді орындады.

Ирвингтің жылдары

1871 жылдан бастап менеджер Хизкия Линтикум Бейтмен мен оның әйелі Сидни Фрэнсис Бейтмен басшылығымен Генри Ирвинг театрларда, ішінде Шекспирдің көптеген шығармаларын қойып, өнер көрсетті. Ирвинг француздық «Қоңыраулар» мелодрамасымен бастады, ол бірден үлкен сәттіге ие болды, онда ол арбалы бургомистр рөлін ойнады. Бұл қойылым 150 түн бойы толы залмен өтті, сол кезде бұл ерекше ұзақ мерзім болды. 1872 жылы «Шарль I» тағы да сәтті болды, ол 180 түн бойы сахнада тұрды. 1874 жылы Ирвинг театрда «Гамлет» ролін ойнады, бұл оның ең үлкен жетістігі болды және қойылым 200 түн бойы көрсетілді. 1878 жылы Бейтменнің қайтысынан кейін Ирвинг театрдың басқаруын оның жесірінен қабылдады. 1878 жылдың 28 қыркүйегінде «The Builder» журналында Ирвинг пен миссис Бейтмен арасында Лицейдегі труппа құрамына қатысты пікір келіспеушілік болғаны хабарланды. «Мырза Ирвинг миссис Бейтменге оныңмен бірге ойнайтын актерлерді, қуыршақтарды емес, алуға ниеттенгенін айтқан деседі, әйтпесе ол енді Лицейде ойнамайды. Соның салдарынан миссис Бейтмен театрдың басшылығынан бас тартты, ал мистер Ирвинг оның орнына келді». Миссис Бейтмен Садлер Веллс театрының директоры болды. Ирвинг 1902 жылға дейін сол жерде, әсіресе Шекспир пьесаларын қойып, өнер көрсетуін жалғастырды, сондай-ақ 24 жыл бойы Эллен Терримен бірге ойнады. Брэм Стокер 1878 және 1898 жылдар аралығында театрдың бизнес-менеджері болып жұмыс істеді, ал Ирвинг Стокердің 1897 жылы жарық көрген «Дракула» романындағы граф Дракула кейіпкерінің нақты прототипі болды. Стокер Ирвингтің драмалық, кең жестіктермен, ақсүйек мінез-құлқымен және жаман рөлдерді ойнаудағы шеберлігімен өзінің романының сахналық адаптациясында Дракула рөлін ойнайды деп үміттенді. Алайда, Ирвинг сахналық нұсқада ойнауға келіспеді, бірақ пьеса Лицейде қойылды. Ирвинг пен Терри 1878 жылы «Гамлетпен» бастады. Олардың 1879 жылғы «Венеция саудагері» қойылымы ерекше 250 түнге созылды, ал Шекспир репертуарында және басқа да маңызды пьесаларда сәттіліктер бірден келе берді. Басқа да атақты қойылымдар: «Ешнәрсе туралы көп шу», Эдвард Бульвер-Литтонның «Лион ханым» (1878), «Ромео мен Джульетта», «Король Лир», Чарльз Ридтің «Лион почтасы» (1883), Уильям Горман Уиллстің «Фауст» (1885, тіпті шетелдіктерден резервті орынға өтініштер келіп түсті), «Макбет» (1888, Сэр Артур Салливанның музыкалық сүйемелдеуімен), Генри VIII (1892), Альфред Теннисонның «Бекет» (1893), Дж. Коминс Каррдың «Король Артур» (1885, Сэр Артур Салливанның музыкалық сүйемелдеуімен), «Цимбелин» (1896) және Викторьен Сарду мен Эмиль Мороның «Мадам Сан-Жен» (1897) пьесалары. Ирвинг пен Терри 1883 жылдан бастап бірнеше рет жасаған Америка сапарында, театр көптеген танымал актерлермен, соның ішінде Джонстон Форбс Робертсон, миссис Патрик Кэмпбелл, Сара Бернхардт және Элеонора Дюсемен бірге жұмыс істеді. Ирвингтің шәкірті Мартин Харви 1899 жылы бір маусым ойнады. Бенуа Констан Кокелин 1898 жылдың жазында «Сирано де Бержерак» рөлінде пайда болды.

Кейінгі жылдар

1904 жылы Томас Баррасфорд сатып алғаннан кейін театр қайта салынды және Берти Крюмен рококо стилінде зәулім безендірілді, бастапқы ғимараттың тек қасбеті мен портигі сақталды. Театр музыкалық зал және эстрадалық қойылымдар ұсынды, бұл Palace Theatre және жаңадан салынған Лондон Колизеуімен бәсекелесуге бағытталған әрекет болды, бірақ бұл сәтті болмады, сондықтан театр тез арада драмалық қойылымдарға қайта оралды. 1909–1938 жылдары Мелвилл ағайындылары тамаша мелодрамалардың табысты сериясын қойды. 1919 жылы Эдвард Джонс театрға бірнеше ұсақ өзгерістер енгізді. Соғыс аралық кезеңде театрдың сахнасында әр жылы он ай бойы драмалық қойылымдар ойналды, одан кейін Рождестволық пантомималар қойылды, соның ішінде 1938 жылы «Жүрек патшайымы». Лицей театры пантомималарды арлекинадпен аяқтау дәстүрін сақтаған соңғы Лондон театры болды, арлекинад – бұл импровизациялық ойын-сауық, клоундық әрекеттер, жонглерлік және акробатикалық трюктар. Бұл дәстүр 1939 жылы театрдың жабылуымен аяқталды. 1939 жылы Лондон округтік кеңесі ғимаратты сатып алып, жол салу үшін оны бұзуды жоспарлады. Театр сол жылы сэр Джон Гилгудтың (Элен Терридің немере інісі) қойған «Гамлет» спектаклімен жабылды. Жол салу жоспарлары күшін жойды, және соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылы, театр үлкен баль залына айналдырылып, Мэтьюс және Ұлдарының күшімен «Лицей баль залы» ретінде қайта ашылды. 1951 жылдан 1968 жылға дейін осы жерде жыл сайын «Әлем сұлуы» байқауы өтті. Онда көптеген танымал топтар өнер көрсетті, соның ішінде жиі ойнаған Оскар Рабин тобы да болды. 1960 жылдардан 1980 жылдарға дейін театр эстрадалық концерттер мен теледидар хабарларын тарату үшін пайдаланылды. Т. Рекс және оның алғашқы нұсқасы Тираннозавр Рекс, Секс Пистолз, Grateful Dead, The Groundhogs, The Clash, Боб Марли және Уэйлерс, Led Zeppelin, Queen, The Police, The Ramones, The Who, Эмерсон, Лейк және Палмер, Адам мен Қыранның екі нұсқасы, U2, Colosseum, The Smiths, Iron Maiden және Pink Floyd барлығы осы сахнада өнер көрсетті. 1980 жылы мамыр айында «Генезис» тобы «Олд Грей Уистл Тест» бағдарламасы үшін осында концерттік түсірілім жасады. Бұл материал олардың 1980 жылғы Duke альбомының 2007 жылғы CD/DVD қайта шығарылымында қолданылды. 1968 жылы GLC-нің Ковент-Гарденді қайта құру жоспарына байланысты театр, сондай-ақ жақын орналасқан Водевиль, Гаррик, Адельфи және Герцогиня театрлары да қауіп төңкеріліп, құрылуы мүмкін еді. Equity, Музыканттар одағы және театр иелері «Save London Theatres Campaign» аясында театрды сақтап қалу үшін белсенді науқан жүргізді. 1973 жылы театр қорғауға алынып, ІІ* дәрежелі мүліктің ішкі бөлігі ретінде тізімге енгізілді, қазіргі баль залына бейімделуіне және өзгерістерге қарамастан, Крюдің жұмысының маңызды бөлігі сақталды. Театр 1986 жылы, Ұлттық театрдың 1985 жылы Билл Брайденнің «Сұқырлар» трилогиясының қойылымынан кейін жабылды. Брент Уокер осы уақытта театрды жалға алды, бірақ кейіннен жалдаудан бас тартты, ал 1996 жылы Holohan Architects компаниясы оны қалпына келтіріп, үлкен мюзиклдер немесе опералар театрына айналдырды (тиісті үлкен оркестрлік шұңқырмен). 1996–1998 жылдары «Иисус Христос Супержұлдызы» қойылымы сахналанды. Театр 1999 жылдан бері «Арыстан патша» мюзиклінің театралды нұсқасына үй иесі болып табылады. 289 миллион фунт стерлингтен астам табыс әкелген және сегіз миллионнан астам адам көрген қойылымның 10 жылдығын мерекелеу үшін 250 бұрынғы актерлер сахнаға жиналды, сонымен қатар режиссер-дизайнер Джули Таймор да қатысты. Диснейдің анимациялық фильмінде Мұфаса патшасының даусын айтқан Джеймс Эрл Джонс қойылымды тамашалады. Театр 2020 жылдың 11 мамырында COVID-19 пандемиясына байланысты жабылып тұрған кезде су тасқынына ұшырады, бірақ қойылым 2021 жылдың шілдесінде қайта ашылды.