Кіріспе

Рим католик шіркеуіндегі ең кең таралған литургиялық рәсім – Римдік рәсім (Ritus Romanus). Бұл Католик шіркеуін құрайтын sui iuris жеке шіркеулердің ең ірісі – Латын шіркеуінің діни қызметтерін атқару үшін ең көп қолданылатын рәсімдер отбасы. Римдік рәсім Римдік мисса, Сағат литургиясы сияқты рәсімдерді, сондай-ақ сакраменттер мен бата беру тәсілін реттейді. Римдік рәсім Рим қаласында латын тілінде дамыды. Амвросиан рәсімі сияқты басқа латын литургиялық рәсімдері сақталғанымен, Римдік рәсім Латын шіркеуінің көптеген жерлерінде біртіндеп қабылданды. Орта ғасырларда көптеген жергілікті нұсқалар болды, бірақ олардың барлығы дерлік жеке рәсімдерге жатпады. Баспа өнерінің пайда болуы және 1545-1563 жылдарғы Трент соборының қаулыларына бағыну арқасында біртектілік артты (Қо primum қараңыз). Екінші Ватикан соборынан кейін 20-ғасырға дейін сақталған бірнеше латын литургиялық рәсімдер тоқтатылды. Римдік рәсім қазір тек Католик шіркеуінде ғана емес, жалпы христиандықта да ең кең таралған литургиялық рәсім болып табылады. Римдік рәсім ғасырлар бойы өзгеріп келді және оның Евхаристиялық литургиясының тарихын үш кезеңге бөлуге болады: Тридентке дейінгі, Триденттік және Пауыл VI миссасы. Қазіргі таңда ол әдетте 1969 жылы Папа Пауыл VI жариялаған және 2002 жылы Папа Иоанн Павел II қайта қараған нысанда тойланады, бірақ 1962 жылғы Римдік миссалды пайдалану 2021 жылғы Traditionis Custodes папалық құжатында көрсетілген шарттар бойынша рұқсат етіледі.

Шығыс ырымдарымен салыстыру

Римдік ритуал әдемі әрі қарапайым тілмен айтылуымен танымал. Оның Триденттік нысаны формалдылығымен де ерекшеленді: Триденттік Миссаль әрбір қимылды ең ұсақ-түйек деңгейде белгілеп берді, тіпті дін қызметкері альбтың оң жақ жеңіне оң қолын салудан бұрын сол жақ жеңіне сол қолын салу керектігін айтты (Ritus servandus in celebratione Missae, I, 3). Нан мен шараптың Мәсіхтің денесі мен қанына айналу сәтіне назар аудару Римдік ритуалда, нан мен тостағанды Құдай сөздері айтылғаннан кейін дереу халыққа көрсетуге алып келді. Егер дін қызметкері бұрынғыдай апсидаға қарай (егер апсида шіркеудің шығыс жағында болса, шығысқа қарай) қарап тұрса, ол оларды өзінің артында тұрған халыққа басын жоғары көтеріп көрсетеді. Олар көрсетілген кезде қоңырау (бұрын "қасиетті қоңырау" деп аталған) соғылады және хош иіссу қолданылса, нан мен тостағанды хош иіссумен шашырады (Римдік Миссальдың жалпы нұсқаулығы, 100). Кейде шіркеудің сыртқы қоңыраулары да соғылады. Римдік ритуалды Шығыс Католик шіркеулерінің ритуалдарынан ажырататын басқа да ерекшеліктер – екі қолды біріктіріп тұру және тізе бүгіп құрмет көрсету.

Римдік Миссаль

Римдік Миссаль (Missale Romanum) – Католик шіркеуінің Римдік ғұрыптарында Құрбандық тойлау үшін қажетті мәтіндер мен ережелерді қамтитын литургиялық кітап. Орта ғасырдың алғашқы кезеңдерінде Құрбандық кешінде бірнеше кітап қолданылды: дұғалар жинағы, Киелі Жазуларды оқуға арналған бір немесе бірнеше кітап, және антифондар мен басқа да әндерге арналған бір немесе бірнеше кітап. Бірте-бірте, осы кітаптардың бірнешеуін біріктірген қолжазбалар пайда болды, нәтижесінде толыққанды нұсқалар құрылды. Мұндай кітаптар «Missale Plenum» деп аталды. Трент соборы талап еткен реформаларға жауап ретінде, Папа Пий V 1570 жылғы 14 шілдеде «Quo primum» апостолдық конституциясы арқылы Римдік Миссальдың басылымын жариялады. Бұл басылым, егер дәстүрлі литургиялық ғұрып кем дегенде екі ғасырлық тарихы бар екені дәлелденсе, Рим-католик шіркеуінің барлық жерінде міндетті түрде қолданылуға тиіс болды. 1570 жылғы басылымдағы Құрбандық тойлау тәртібі Триденттік Құрбандық тойлау деп аталды. Келесі ғасырларда бірқатар шағын түзетулер енгізілді, олар 1962 жылы Папа Жохан XXIII жариялаған басылымда толыққанды аяқталды. Папа Жохан XXIII сол жылы Екінші Ватикандық соборды ашты, оның қатысушылары литургияны жаңару және реформалау қажеттігін көтерді. Римдік Миссальдың 1969 жылғы басылымын Папа Павел VI жариялады, ол собордың шешімдеріне жауап ретінде шығарылды және ғұрыптарды жеңілдету, сондай-ақ жергілікті тілдерге аударуға рұқсат беру сияқты маңызды өзгерістерді енгізді. Бұл миссальдағы Құрбандық тойлау тәртібі, кеңінен танымал Папа Павел VI-ның Құрбандық тойлауы ретінде белгілі, қазіргі таңда бүкіл әлемде қолданылады.

Ғибадатханалардың орналасуы

Римдік мисса ритуалында енді солтүстік Еуропадағы ортағасырлық кейбір кафедральдық соборларға тән бөлгіш қабырға, немесе басқа ритуалдардың ғұрыптарына күшті әсер ететін иконостас немесе перде жоқ. Орта ғасырлар мен ерте Ренессанс дәуірінің ірі шіркеулерінде басты құрбандық алтарының жанындағы дін қызметкерлеріне арналған аймақ, ғибадат етушілерге арналған нефеден (аумақ) еденнен басталып, шіркеудің үлкен айқышын (крест) ұстап тұрған арқалыққа дейін созылатын қабырғамен бөлінетін болған, және кейде мұндай қабырғаның үстіне галерея немесе әншілер балконы орналастырылатын. Алайда, 1800 жылға қарай Римдік ритуал мұндай қабырғалардан толығымен бас тартты, бірақ олардың әдемі мысалдары бүгінге дейін сақталған.

Ән айту

Грегориандық ән – Рим қағидасының дәстүрлі ән-күйі. Толығымен монофониялық болғандықтан, ол қазіргі орыс және грузин шіркеулеріндегі тығыз гармонияға ие емес. Градуалдар мен аллелуйялар сияқты шығармалардан басқа, ол копт христиандығындағыдай ұзақ мелизмдерге ие емес. Дегенмен, Батыс Еуропа полифонияны қабылдағанда Рим қағидасының музыкасы өте күрделі және ұзақ болды. Хор Мссаның бір бөлігін орындағанда, дін қызметкері сол бөлігін үнсіз өзіне айтып, басқа бөліктерін жалғастырған, немесе оған регламенттер бойынша хордың ән салуын күту тапсырылған. Сондықтан, Триденттік Мссада дін қызметкері Мссаны оқуға, ән салуға емес, көшкен, бұл Шығыс қағидаларындағы практикадан өзгеше. Мсса тек ерекше жағдайларда және монастырлар мен кафедральдардағы негізгі Мссада ғана әнмен орындалған.