Гро Брундтланд: Норвегияның тұңғыш әйел премьер-министрі

Кіріспе

Норвегиялық саясаткер (туған 1939)

Гро Брунтланд (; туған Гро Харлем, 20 сәуір 1939) – норвегиялық саясаткер (Арбейдерпартиет), Норвегияның 29-шы премьер-министрі қызметін үш рет атқарған (1981, 1986–1989 және 1990–1996), 1981 жылдан 1992 жылға дейін Еңбек партиясының төрағасы, ал 1998 жылдан 2003 жылға дейін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бас директоры болды. Ол тұрақты даму туралы Брунтланд есебін ұсынған Брунтланд комиссиясына төрағалық еткенімен де белгілі. Дәрігерлік білімі бар Брунтланд Еңбек партиясына қосылып, 1974 жылы Қоршаған орта министрі болып үкіметке кірді. Ол Норвегияның тұңғыш әйел премьер-министрі атанды. Сонымен қатар, ол "Ақсақалдар" ұйымының төрағасының орынбасары және Социалистік Интернационалдың бұрынғы вице-президенті. Брунтланд партиясының орталық қанатына жатты және 1994 жылғы референдумда Норвегияның Еуропалық Одаққа кіруін қолдады. Премьер-министр ретінде Брунтланд "ұлт анасы" деп кеңінен танылды. Брунтланд 1994 жылы Карл Ұлы сыйлығын алды, сондай-ақ көптеген басқа да наградалар мен құрметтерге ие болды.

Ерте өмір

Брунтланд 1939 жылы Ослода дәрігер және саясаткер Гудмунд Харлем мен Инга Маргарета Элизабет Брюннольфтің (1918–2005) қызы ретінде дүниеге келді. Оның Ларс есімді інісі және Ханна есімді сіңлісі бар. 1963 жылы Брунтланд Осло университетінде медицина ғылымдарының кандидаты (cand.med.) дәрежесін алды. 1965 жылы Гарвард университетінде халық денсаулығы магистрі дәрежесін алды. 1966 жылдан 1969 жылға дейін ол Денсаулық сақтау дирекциясында (Helsedirektoratet) дәрігер болып жұмыс істеді, ал 1969 жылдан бастап Ослоның мемлекеттік мектептеріндегі денсаулық сақтау қызметінде дәрігер болып жұмыс істеді.

Саяси мансап

1974 жылдан 1979 жылға дейін экология министрі болды.

Норвегияның премьер-министрі

Брунтланд 1981 жылы Норвегияның тұңғыш әйел премьер-министрі болды. Ол ақпаннан қазанға дейін премьер-министр қызметін атқарды. Брунтланд содан кейін тағы екі, тұрақтырақ мерзімге премьер-министр болып қызмет етті. Екінші үкімет 1986 жылдың 9 мамырынан 1989 жылдың 16 қазанына дейін жұмыс істеді және бұл үкімет әйел министрлердің үлкен санымен әлемдік деңгейде танымал болды: барлығы он сегіз министрдің сегізін әйелдер құрады, шамамен жартысы осылар еді. Үшінші үкімет 1990 жылдың 3 қарашасынан 1996 жылдың 25 қазанына дейін қызмет етті. Брунтланд 1981 жылы Еңбек партиясының төрағасы болды және 1992 жылы премьер-министр ретінде үшінші мерзімінде отставкаға шыққанға дейін осы лауазымды сақтап тұрды. 1996 жылы ол лауазымынан кетіп, толығымен саясаттан шеттеді. Оның 1992 жылы Еңбек партиясының төрағасы және 1996 жылы премьер-министр лауазымына жаңадан тағайындалған Торбьёрн Ягланд болды.

Жергілікті саясат

Брунтланд 2023 жылғы жергілікті сайлауда Осло қалалық кеңесіне кандидат ретінде саясатқа қайта оралды. Нәтижесінде ол кеңеске өтті.

Халықаралық мансап

1983 жылы Брундтландты Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльяр Дүниежүзілік қоршаған орта және даму жөніндегі комиссияны (ДЭАК) құруға және оған төрағалық етуге шақырды. Ол кең ауқымды қоғамдық тыңдаулар барысында тұрақты дамудың кең саяси тұжырымдамасын әзірледі, олар өздерінің инклюзивтілігімен ерекшеленді. 1987 жылы сәуірде «Біздің ортақ болашағымыз» атты есебін жариялаған комиссия 1992 жылғы Жер саммитіне/ЮНСЕД-ке серпін берді, оны комиссияның көрнекті мүшесі болған Морис Стронг басқарды. Брундтланд комиссиясы сондай-ақ «21-ші ғасырдың күн тәртібіне» серпін берді. Үшінші министрлік кезінде 1993 жылы Норвегия үкіметі Израиль үкіметі (Ицхак Рабин басқаратын, Брундтланд сияқты Еңбек партиясының жетекшісі) мен ФАТХ (Ясир Арафат басқаратын) арасында құпия бейбіт келіссөздерді демеушілік етті. Бұл Осло келісімдеріне қол қоюмен аяқталды. Кейінгі бірнеше жыл бойы Норвегия Израиль-Палестина бейбіт процесін ілгерілетуге белсенді қатысты, бірақ АҚШ оны делдал ретінде ығыстырды. Премьер-министрлік қызметтен кейін Брундтланд 1998 жылдың мамырында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Бас директоры болып сайланды. Осы қызметте Брундтланд халық денсаулығына кешенді көзқарас ұсынды, Джеффри Сакс төрағалық ететін макроэкономика және денсаулық сақтау жөніндегі комиссия құрды және зорлық-зомбылықты маңызды денсаулық сақтау мәселесі ретінде қарастырды. Брундтланд бүкіл әлемде темекі шегуді білім беру, инабаттылық және салық салу арқылы тоқтатуға бағытталған қозғалысты бастап кетті. Оның басшылығымен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жұмысқа орналасу шарты ретінде темекі шегуді тоқтатуды талап ететін алғашқы ірі жұмыс берушілердің бірі болды. Брундтланд басшылығымен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы дәрі-дәрмек компанияларының ұйымға ықпалын күшейткені үшін сынға түсті. 2003 жылы «Scientific American» журналы Брундтландты SARS індетінің таралуын тоқтату бойынша жылдам жаһандық жауапты үйлестіргені үшін «Жылдың саясаткері» деп таныды. 2003 жылдың 21 шілдесінде Джон Ук Ли Брундтландты алмастырды. 1994 жылы Брундтланд Аахен қаласының Карл Ұлы сыйлығын алды. 2006 жылы Брундтланд Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясының (ЮНКТАД) жұмысын бағалаған Еңбектік тұлғалар тобының мүшесі болды. 2007 жылдың мамырында БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун Брундтландты, сондай-ақ Рикардо Лагосты (Чилидің бұрынғы президенті) және Хан Сунг Суды (Оңтүстік Кореяның бұрынғы сыртқы істер министрі) климаттың өзгеруі жөніндегі БҰҰ арнайы елшілері етіп тағайындады. Брундтландтың саяси қызметін күйеуі Арне Олав Брундтланд өзінің екі бестселлерінде – «Гроға үйлендім» және «Әлі де Гроға үйлендім» еңбегінде баяндады. 2007 жылы Брундтланд Pepsi компаниясында кеңесші болып жұмыс істеді. Брундтланд – әйелдер мен теңгерімді даму үшін маңызды мәселелерде ұжымдық әрекеттерді жұмылдыру миссиясын ұстанатын қазіргі және бұрынғы әйел президенттер мен премьер-министрлердің халықаралық желісі – Дүниежүзілік әйелдер көшбасшылары кеңесінің мүшесі. Брундтланд сондай-ақ демократиялық басқару мен көшбасшылықты нығайту үшін жұмыс істейтін демократиялық мемлекеттердің бұрынғы басшыларының тәуелсіз ұйымы – Мадрид клубының мүшесі. Брундтланд – әлемдегі ең қиын мәселелерді шешу үшін Нельсон Мандела, Граса Машел және Десмонд Туту біріктірген әлемдік көшбасшылар тобы – «Ақсақалдар» ұйымының негізін қалаушы мүшесі. Мандела 2007 жылдың 18 шілдесінде Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласында топтың құрылуын жариялады. Брундтланд «Ақсақалдар» тобының жұмысына белсенді қатысып, топтың көптеген бастамаларына қатысты. Ол Кипр, Корея түбегі, Эфиопия, Үндістан және Таяу Шығысқа «Ақсақалдар» делегацияларымен бірге саяхаттады. Брундтланд сондай-ақ балалардың некеге тұруына қатысты «Ақсақалдар» ұйымының бастамасына, соның ішінде «Қыздар некеге тұрмасын: балалардың некеге тұруын тоқтату жөніндегі жаһандық серіктестік» ұйымын құруға қатысты. Ол 2013 жылы топтың төрағасының орынбасары болып тағайындалды және 2018 жылы Бан Ки Мун мен Граса Машел оның орнын басты. Брундтланд 1982 және 1983 жылдары Билдерберг кездесулеріне қатысты. Оның күйеуі 1991 жылы қатысты. 2019 жылы Брундтланд Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жаһандық дайындық мониторингі кеңесінің тең төрағасы болды.

In 1983, Brundtland was invited by then United Nations Secretary General Javier Pérez de Cuéllar to establish and chair the World Commission on Environment and Development (WCED), widely referred to as the Brundtland Commission. She developed the broad political concept of sustainable development in the course of extensive public hearings, that were distinguished by their inclusiveness. The commission, which published its report, Our Common Future, in April 1987, provided the momentum for the 1992 Earth Summit/UNCED, which was headed by Maurice Strong, who had been a prominent member of the commission. The Brundtland Commission also provided momentum for Agenda 21. During her third ministry, the Norwegian government in 1993 took the initiative to sponsor secret peace talks between the Government of Israel led by Yitzchak Rabin – like Brundtland, leader of a Labour Party – and the PLO led by Yasser Arafat. This culminated with the signing of the Oslo Accords. For several years afterwards, Norway continued to have a high profile involvement in promoting Israeli Palestinian peace, though increasingly displaced by the United States from its role as the mediator. After the end of her term as PM, Brundtland was then elected Director General of the World Health Organization in May 1998. In this capacity, Brundtland adopted a far reaching approach to public health, establishing a Commission on Macroeconomics and Health, chaired by Jeffrey Sachs, and addressing violence as a major public health issue. Brundtland spearheaded the movement, now worldwide, to achieve the abolition of cigarette smoking by education, persuasion, and increased taxation. Under her leadership, the World Health Organization was one of the first major employers to make quitting smoking a condition of employment. Under Brundtland's leadership, the World Health Organization was criticized for increased drug company influence on the agency. Brundtland was recognized in 2003 by Scientific American as their 'Policy Leader of the Year' for coordinating a rapid worldwide response to stem outbreaks of SARS. Brundtland was succeeded on 21 July 2003 by Jong Wook Lee. In 1994, Brundtland was awarded the Charlemagne Prize of the city of Aachen. In 2006 Brundtland was a member of the Panel of Eminent Persons who reviewed the work of the United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). In May 2007, UN Secretary General Ban Ki moon named Brundtland, as well as Ricardo Lagos (the former president of Chile), and Han Seung soo (the former foreign minister of South Korea), to serve as UN Special Envoys for Climate Change. Brundtland's hallmark political activities have been chronicled by her husband, Arne Olav Brundtland [no], in his two bestsellers, Married to Gro and Still married to Gro
In 2007, Brundtland was working for Pepsi as a consultant. Brundtland is a member of the Council of Women World Leaders, an international network of current and former women presidents and prime ministers whose mission is to mobilize collective action on issues of critical importance to women and equitable development. Brundtland is also a member of the Club of Madrid, an independent organization of former leaders of democratic states, which works to strengthen democratic governance and leadership. Brundtland is a founding member of The Elders, a group of world leaders originally convened by Nelson Mandela, Graça Machel and Desmond Tutu in order to tackle some of the world's toughest problems. Mandela announced the launch of the group on 18 July 2007 in Johannesburg, South Africa. Brundtland has been active in The Elders' work, participating in a broad range of the group's initiatives. She has travelled with Elders delegations to Cyprus, the Korean Peninsula, Ethiopia, India and the Middle East. Brundtland has also been involved in The Elders' initiative on child marriage, including the founding of Girls Not Brides: The Global Partnership to End Child Marriage. She was appointed Deputy Chair of the group in 2013 and was succeeded in this role by Ban Ki moon and Graça Machel in 2018. Brundtland attended the Bilderberg meetings in 1982 and 1983. Her husband attended in 1991. In 2019, Brundtland served as co chair with the WHO Global Preparedness Monitoring Board.

Адам өлтіруге әрекеті

Брунтланд 2011 жылдың 22 шілдесінде Андерс Беринг Брейвиктің қастандығынан мүжілді. Ол бұл қырғыннан бірнеше сағат бұрын Утойя аралында Жастар ұйымының лагерінде сөз сөйлеу үшін болған; Брейвик бастапқыда Брунтландты, сондай-ақ Эскил Педерсен мен Джонас Гахр Сторды шабуылдың басты нысанасы ретінде қарастырғанын, бірақ Ослодан жолға шығу кешігіп қалғанын мәлімдеді. Брейвик Брунтланд аралдан кеткеннен екі сағаттан кейін Утойяға келді. 2012 жылғы сот процесінде Брейвик Брунтландты өлтірудің толыққанды жоспарын жариялады. Ол сотқа оны қолғаппен байлап, алдын ала дайындалған мәтінді оқып, оның "қылмыстарын" баяндап, видеоға түсіріп, содан кейін штыкпен басын кесіп, видеоны интернетке жүктеуді жоспарлағанын айтты. Брейвик Брунтланд оның басты нысанасы болғанымен, аралдағы барлық адамдарды қырғынға ұшыратуды көздегенін де мойындады.

Жеке өмір

1960 жылы 9 желтоқсанда Арне Олав Брунтландқа үйленді. Олардың төрт баласы болды, біреуі қайтыс болған. Олар Францияның оңтүстігінде үйге ие.

Денсаулық сақтау мәселелері

Брундтланд 2002 жылы Осло университетінің ауруханасында, Уллеволде жатыр қатерлі ісігіне байланысты операция жасатылған. 2008 жылы ол 2007 жылы Уллеволде екі рет емделгені, ал төлемді Норвегия мемлекеттік қаражатынан жүзеге асырғаны белгілі болды. Ол бұрын Норвегия билігіне Францияға тұрақты түрде көшкенін хабарлағандықтан, енді Норвегияның әлеуметтік қамсыздандыру төлемдеріне құқығы болмаған. Бұл мәселеге байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланғаннан кейін Брундтланд тағы бір рет Норвегияға көшіп кетуге шешім қабылдады және емделу шығындарын өзі төлейтінін мәлімдеді. Брундтланд электр құрылғыларына сезімтал екенін, әсіресе біреу оның жанында ұялы телефон қолданғанда бас ауыратынын айтты.