Кіріспе

Балықтар тұқымдасы

Жыланбастылар – Африка мен Азияның кей бөліктерінде таралған, Channidae тұқымдасына жататын тұщы су балықтары. Бұл сопақ денелі, жыртқыш балықтар ұзын арқа қанаты, үлкен ауызы және жылтыр тістерімен ерекшеленеді. Олар желбезектері арқылы ауа тартады, бұл оларға құрлықта қысқа қашықтыққа жылжуға мүмкіндік береді. Оларда лабиринт мүшелерінің алғашқы нысаны болып табылатын супрабранхиальды мүшелер бар, олар жас ұлғайған сайын дамиды. Қазіргі кездегі екі туысы – Азиядағы Channa және Африкадағы Parachanna, олар 50-ден астам түрді қамтиды. Олар тағамдық өнім ретінде бағалы және қасақана босатылған инвазивті түр ретінде белгілі. Бұл балықтар кейде үй жануарлары ретінде ұсталады, бірақ олар өскен кезде адамдар оларды көлдерге, өзендерге жібереді, осылайша олар инвазивті түрге айналады.

Сипаттама

Жыланбастылардың әртүрлі түрлері мөлшері жағынан күрт өзгешеді; Channa orientalis сияқты кішкентай жыланбастылардың ұзындығы одан аспайды. Басқа жыланбастылардың көпшілігі 50 сантиметрге дейін жетеді. Бес түр (C. argus, C. barca, C. marulius, C. micropeltes және C. striata) 1 метрден де аса алады. Жыланбастылар - күшпен жейтін балықтар, олар кішкентай кезінде планктонмен, су жәндіктерімен және моллюсктермен қоректенеді. Ересектер көбінесе басқа балықтарды (мысалы, сазанды) немесе бақаларды жейді. Көбінесе емес, сирек жағдайларда кішкентай кеміргіштер, мысықтар желінеді.

Тарих

Channidae тұқымдасы қазба жәділерде жақсы сақталған және көптеген мысалдармен белгілі. Олар кем дегенде 50 миллион жыл бұрын (Мя), ерте эоцен дәуірінде Үнді субконтинентінің оңтүстік Гималай аймағында (қазіргі Үндістанның солтүстік бөлігі және Шығыс Пәкістан) пайда болған. Ең ерте кездескен екі түрі, Eochanna chorlakkiensis және Anchichanna kuldanensis, екеуі де Пәкістанның орта эоценінде табылған. 17 миллион жыл бұрын, ерте миоцен кезінде, Channidae батыс және орталық Еуразияға тарады, ал 8 миллион жыл бұрын, соңғы тортония кезінде, Африка мен Шығыс Азияның барлық аймақтарында кездесті. Channidae жоғары жауын-шашын және 20°C (68°F) орташа температурасы бар климатқа бейімделгендіктен, олардың Еуропа мен Азияға қоныс аударуы ауаның ылғалдылығын арттырған Intertropical Convergence Zone аймағының дамуымен және Шығыс Азия муссонының күшеюімен байланысты. Альп, Пиреней және Гималай тауларының тік бойына өсуіне байланысты осы екі ауа райы құбылысы пайда болды, бұл Еуразияның климаттық жағдайларына әсер етті. "National Geographic Channel" телеарнасы "солтүстік жыланбас екі-үш жасында жыныстық пісіп жетеді. Бір тоқсандықта 15 000-ға дейін жұмыртқа туады. Жыланбастар жылына бес ретке дейін жұптаса алады. Яғни, екі жылдың ішінде бір аналық 150 000-ға жуық жұмыртқа туады" деп хабарлады. "2002 жылдан бері АҚШ-тың көптеген штаттарында жыланбастың тірі ұстауына тыйым салынған, себебі олар зиянды, жаулап алуға бейім түрлер саналады".

Қасақана енгізілгендер

Адамдар жыланбасты 100 жылдан астам уақыттан бері жергілікті емес суларға таратқан. Азия мен Африканың кейбір аймақтарында жыланбас құнды тағамдық балық саналады, себебі оның еті өте нәзік, және аквакультураларда (балық шаруашылығының қажеттілігі) немесе жайсыз босату арқылы (Мэриленд штатындағы Крофтон қаласында болғандай) өндіріледі. Жыланбасты жергілікті емес суларға таратқан мысалдар: Channa maculata 19-шы ғасырдың соңында Мадагаскар мен Гавайиге әкелінді. Ол әлі күнге дейін сол жерде кездеседі. Чанна стриата 20-шы ғасырдың екінші жартысындағы үкіметтік бағдарламалар арқылы Уоллес сызығының шығысындағы аралдарға енгізілді. Фиджиде таратқан әрекет сәтсіз аяқталды. Оңтүстік Қытайда өсетін Channa asiatica Тайвань мен Оңтүстік Жапонияға әкелінді; оның таралған себебі мен шығу тегі белгісіз. Қытайдың солтүстігіндегі Амур өзенінде өсетін Channa argus Орта Азияға (Қазақстан, Түркіменстан және Өзбекстан) таралды. Ол 100 жыл бұрын Корея түбегінен Жапонияға балық шаруашылығының қажеттілігі үшін әкелінді. Оның 1960 жылдары Чехословакияға үкімет тарапынан таратқан әрекеті сәтсіз болды.

АҚШ-та

2002 жылы Мэриленд штатының Крофтон қаласындағы көлде C. argus (жалпы, солтүстік жыланбас) түлігінің шағылысуы байқалғаннан кейін жыланбастар АҚШ-та ұлттық жаңалықтарға айналды. 2004 жылға қарай солтүстік жыланбастар Потомак өзенінде толық орнығып, Флоридада да орнығу мүмкіншілігі бар. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің мәліметінше, жыланбастар Калифорния, Делавэр, Флорида, Джорджия, Гавайи, Мэн, Мэриленд, Массачусетс, Вирджиния, Луизиана және Род-Айленд штаттарында да кездеседі. Нью-Йорк штатының Қоршаған ортаны қорғау департаменті хабарлағандай, жыланбастар Нью-Йоркте де анықталды. Жыланбастар Нью-Джерсиде кем дегенде 2008 жылдан бері ұсталып келеді, ал Нью-Джерсидің Қоршаған ортаны қорғау департаментінің мәліметінше, жыланбастар популяциясы өсіп, таралу аймағын кеңейтуде. Делавэр өзенінің кең алқабы мен үлкен көлеміне байланысты, түрді толық жою мүмкін болмайды.

Әлемдік рекорд

Халықаралық аң балықтары қауымдастығының мәліметінше, 2013 жылдың 1 маусымында Вирджиния штатының Спотсильвания округының тұрғыны Калеб Ньютон АҚШ-тың Аквиа бұлағы мен Потомак өзенінің қосылған жерінде әлемдік рекордты құраған солтүстік жыланбалықты ұстады. Бұрынғы рекорд 2004 жылы Жапонияның Кагава префектурасы, Мики қаласында тіркелген.

Ас дайындауда

Жыланбастылар құнды тағамдық балықтар болып табылады. Бирма тілінде "нга янт", Манипурда [Мейтеилон] "пором" деп аталады. Вьетнамда оларды "cá lóc", "cá quả" немесе "cá chuối" деп атайды және керамикалық ыдыстарда, буда және тұздалған түрде дайындалып ұсынылады. Аквамәдениетте C. striata, C. maculata және Parachanna obscura сияқты ірі түрлер өсіріледі. АҚШ-та шеф-аспаздар жыланбастылардың таралуын бақылау үшін оларды мейрамханаларда ұсынуды ұсынды. Индонезияда жыланбалық, "икан габус" деп аталады, бетави халқының "пукунг габусы" сияқты дәстүрлі тағамдардың негізгі бөлігі болып табылады және олардың жабайы табиғатта және аквамәдениетте сирек кездесуіне байланысты деликатес саналады, себебі оларды шабақ, сазан сияқты басқа танымал тұщы су балықтарына қарағанда өсіру қиын. Филиппинде оны "Халлуан" (тагалогтар оны "Далаг" деп атайды) дейді, ол Магуинданаон және Иранун тайпаларының сүйікті тағамы.

Танымал мәдениетте

Солтүстік Американың туған емес суларына кездейсоқ немесе қасақана жіберілгеннен кейін, агрессивті және жыртқыштары жоқ жыланбас балықтың «Франкенфиш» немесе «құбыжық балық» деген атағы халық мәдениетінің бір бөлігіне айналды. «Сопранолар», «Офис» сияқты телешоуларда, сондай-ақ CSI: NY эпизоды «Sangre por Sangre» және «Орталық парк» эпизоды «Жыланбас балық» секілді көрсетілімдерде айтылғаннан басқа, жыланбас балық Sci fi Channel арнасының төрт түпнұсқа фильмінде – «Snakehead Terror», «Frankenfish», «Snakehead Swarm» және «Snakehead Swamp» көрсетілген. Animal Planet телесериалының «Өзен монстрлары» сериясында Джереми Уэйд жыланбастың, «тозақтан келген балықтың» күдіксіз бала мен чихуахуаны аңдып жүргенін көрсетеді. Бірақ Уэйд жыланбас зерттеушісінің көмегімен, оның суда сыртында өмір сүре алатынын және құрлықта қозғала алатынын көрсетті, алайда әлсіз кеуде бұлшықтары оның құрлықта қимылдауын қиын жасайды және жыланбастың құрлықта «аңшы» болу мүмкіндігін азайтады.