Кіріспе
Денсаулыққа қатысты деректерді жинау, талдау және түсіндіру.
Қоғамдық денсаулық сақтауды қадағалау (эпидемиологиялық, клиникалық немесе синдромдық қадағалау деп те аталады) – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәлімдемесіне сәйкес, "қоғамдық денсаулық сақтау практикасын жоспарлау, іске асыру және бағалау үшін қажетті денсаулыққа қатысты деректерді үздіксіз, жүйелі түрде жинау, талдау және түсіндіру" болып табылады. Қоғамдық денсаулық сақтауды қадағалау денсаулыққа қатысты жаңа мәселелерді ерте анықтауға және уақтылы, тиімді шешімдер табуға мүмкіндік береді. Қоғамдық денсаулық сақтауды қадағалау жүйелері пассивті немесе белсенді болуы мүмкін. Пассивті қадағалау жүйесінде белгілі бір аумақтағы барлық денсаулық сақтау мекемелері аурулар мен жағдайлар туралы ақпаратты жүйелі түрде ұсынады. Ал белсенді қадағалау жүйесінде денсаулық сақтау мекемелеріне барып, медициналық қызметкерлермен және медициналық жазбалармен танысып, нақты ауруды немесе жағдайды анықтау жұмыстары жүргізіледі. Қоғамдық денсаулық сақтауды қадағалау әдістері, әсіресе, жұқпалы ауруларды зерттеуде кеңінен қолданылады. ДДҰ және Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) сияқты ірі ұйымдар тұмау, SARS, ВИЧ және тіпті биотерроризм (мысалы, 2001 жылы АҚШ-та болған көкжәнті шабуылы) сияқты аурулардың пайда болуын қадағалауға арналған деректер базасын және заманауи компьютерлік жүйелерді (қоғамдық денсаулық сақтау информатикасы) құрды. Көптеген аймақтар мен елдерде қатерлі ісіктердің таралуын және олардың себептерін анықтау үшін қатерлі ісіктер тізілімі бар. Сонымен қатар, инсульт сияқты бір реттік оқиғалар мен қант диабеті сияқты созылмалы аурулар, отбасылық зорлық-зомбылық сияқты әлеуметтік мәселелер де эпидемиологиялық деректер базасына біріктірілуде (аурулар тізілімі). Осы тізілімдерге қатысты шығын-пайда талдауы жүргізіліп, зерттеулер мен профилактикаға мемлекеттік қаржыландыру мөлшері анықталады. Дәрілік заттардың қолайсыз әсерін анықтау процесін автоматтандыруға мүмкіндік беретін жүйелер қазіргі кезде қолданылуда және олар дәстүрлі жазбаша есептермен салыстырылуда. Бұл жүйелер медициналық информатика саласымен байланысты және ауруханалар тарапынан қарқынды қабылдануда, сондай-ақ денсаулық сақтау қызметтерін бақылайтын ұйымдар (мысалы, АҚШ-тағы JCAHO) тарапынан қолдау табады. Денсаулық сақтауды жақсарту мәселелері мекемелердегі дәрілік қателіктерді қадағалауға байланысты дамып келеді.
Public health surveillance (also epidemiological surveillance, clinical surveillance or syndromic surveillance) is, according to the World Health Organization (WHO), "the continuous, systematic collection, analysis and interpretation of health related data needed for the planning, implementation, and evaluation of public health practice." Public health surveillance may be used to track emerging health related issues at an early stage and find active solutions in a timely manner. Public health surveillance systems can be passive or active. A passive surveillance system consists of the regular, ongoing reporting of diseases and conditions by all health facilities in a given territory. An active surveillance system is one where health facilities are visited and health care providers and medical records are reviewed in order to identify a specific disease or condition. Techniques of public health surveillance have been used in particular to study infectious diseases. Many large institutions, such as the WHO and the Centers for Disease Control and Prevention (CDC), have created databases and modern computer systems (public health informatics) that can track and monitor emerging outbreaks of illnesses such as influenza, SARS, HIV, and even bioterrorism, such as the 2001 anthrax attacks in the United States. Many regions and countries have their own cancer registry, which is monitors the incidence of cancers to determine the prevalence and possible causes of these illnesses. Other illnesses such as one time events like stroke and chronic conditions such as diabetes, as well as social problems such as domestic violence, are increasingly being integrated into epidemiologic databases called disease registries. A cost benefit analysis is conducted on these registries to determine governmental funding for research and prevention. Systems that can automate the process of identifying adverse drug events, are currently being used, and are being compared to traditional written reports of such events. These systems intersect with the field of medical informatics, and are rapidly becoming adopted by hospitals and endorsed by institutions that oversee healthcare providers (such as JCAHO in the United States). Issues in regard to healthcare improvement are evolving around the surveillance of medication errors within institutions.
Синдромды қадағалау
Синдромдық қадағалау – ауру ошақтарын анықтау немесе болжау үшін медициналық деректерді талдау. CDC анықтамасына сәйкес, "синдромдық қадағалау" термині денсаулық сақтаумен байланысты деректерді пайдалану арқылы жүзеге асырылатын бақылауға қолданылады, бұл деректер диагноз қойылғанға дейін пайда болады және жағдай немесе ошақтың болу ықтималдығы жеткілікті деңгейде екенін көрсетеді, бұл қоғамдық денсаулық сақтаудың қосымша шараларын қажет етеді. Тарихи тұрғыдан, синдромдық қадағалау потенциалды жағдайларды анықтау үшін қолданылған, бірақ қазіргі кезде денсаулық сақтау мамандары биотерроризммен байланысты ошақтарды анықтаудағы оның тиімділігін зерттеп жатыр. Аурудың немесе биотеррористік шабуылдың алғашқы белгілері дәрігердің немесе зертхананың нақты диагнозы болмауы мүмкін. Мысалы, әдеттегі тұмау ошағы халыққа әсер ете бастағанда, кейбір адамдар жұмысқа/мектепке ауырып бара жатқандарын хабарлайды, басқалары дәріханаға барып, рецептсіз дәрі-дәрмек сатып алады, ал енді біреулері дәрігерге барады немесе жедел жәрдем шақырып, шұғыл медициналық көмекке жүгінеді. Синдромдық қадағалау жүйелері мектептен қалу туралы деректерді, жедел шақыру жүйелерін, ауруханалардағы рецептсіз дәрі-дәрмек сату туралы деректерді, интернеттегі іздеулерді және басқа да дерек көздерін бақылап, ерекше үлгілерді анықтайды. Бақыланатын жүйелердің бірінде белсенділіктің күрт өсуі байқалғанда, ауру эпидемиологтары мен денсаулық сақтау мамандарына мәселе тууы мүмкін екені туралы ескертіледі. Биотеррористік шабуылға ертерек назар аудару және ден қою көптеген адамдардың өмірін сақтап қалуға және ошақтың таралуын тоқтатуға немесе баяулатуға көмектеседі. Ең тиімді синдромдық қадағалау жүйелері осы жүйелерді автоматты түрде нақты уақытта бақылайды, жеке адамдардан қосымша ақпарат енгізуді қажет етпейді (екінші реттік деректерді енгізу), озық талдамалық құралдарды қамтиды, геосаяси шекаралардан өтетін бірнеше жүйелерден деректерді жиынтықтайды және автоматтандырылған ескерту процесін қамтиды. Іздеу сұраныстарына негізделген синдромдық қадағалау жүйесін алғаш рет 2004 жылы Гюнтер Эйзенбах ұсынды, ол мұндай жүйеде жұмыс істей бастады. Осы ертедегі, жігерлендіретін тәжірибелерге шабыттанған Google 2008 жылы Google Flu Trends жобасын іске қосты. Тұмауға қатысты іздеулердің көбеюі тұмау белсенділігінің жоғары деңгейін көрсетеді. Nature журналында жарияланған нәтижелер CDC деректерімен сәйкес келіп, олардан 1-2 апта бұрын болжам жасады. Алайда, Google Flu Trends-тің бастапқы тәсілі модельдеуде әртүрлі кемшіліктерге ие болды, бұл оның бағалауларында маңызды қателерге әкелді. Соңғы кезде Google іздеу сұраныстары негізінде тұмауды модельдеуге арналған бірнеше озық сызықтық және сызықтық емес тәсілдер ұсынылды. Google-дың жұмысын кеңейту үшін Intelligent Systems Laboratory (Бристоль университеті, Ұлыбритания) зерттеушілері Flu Detector құралын жасады; Ақпаратты іздеу және статистикалық талдау әдістеріне негізделген онлайн құрал Ұлыбританиядағы тұмау деңгейін болжау үшін Twitter мазмұнын пайдаланады.
Цифрлық әдістер
Халық денсаулығының цифрлық бақылауы көбінесе бірнеше әдістерге сүйенді. Ең маңыздылары – Google және Wikipedia сияқты сайттардағы іздеу трендтері, Facebook және Twitter сияқты платформалардағы әлеуметтік желі жазбалары, сондай-ақ Flu Near You және Influenzanet сияқты қатысушылық бақылау веб-сайттары. Дегенмен, әртүрлі салалар цифрлық форматқа көшкен сайын, ауруды бақылауға жарамды деректер көздерінің мүмкіндіктері артты; қазіргі таңда мектепке қатысу туралы мәліметтер, аурухананың жедел жәрдем бөліміне түсу деректері және тіпті сату деректері синдромдық бақылау мақсатында қолданылуы мүмкін. Іздеу трендтері халық денсаулығы туралы тікелей емес мәліметтерді ұсынады, ал соңғы екі әдіс тікелей мәліметтерді қамтамасыз етеді.
Іздеу жиынтығы
Іздеу агрегаторлары ең көп тұмауды қадағалау және модельдеу үшін қолданылған. Мысалы, 2008 жылы пайда болған Google Flu Trends (Google тұмау трендтері) осыған жақсы мысал. Бұл әдістеме Ұлыбританиядағы Public Health England ұйымы да синдромдық қадағалаудың бірі ретінде қолданған.
Әлеуметтік желілер
Әлеуметтік желілердегі қоғамдық денсаулықты қадағалау мысалдарына Twitter-ден деректер жинауды жүзеге асыратын HealthTweets кіреді. Twitter деректері қоғамдық денсаулық зерттеулері үшін өте пайдалы деп есептеледі, себебі оның дерек саясаты шикі твиттердің 1% үлгісіне қоғамдық қол жеткізуге мүмкіндік береді. Твиттерге геолокациялық белгі қою мүмкіндігі де бар, оны жұқпалы аурулардың таралуын модельдеу үшін пайдалануға болады. Бұл қоғамдық денсаулықты қадағалау үшін ең көп қолданылатын әлеуметтік желі платформасы.
Бақылау орындары
"Сізге жақын тұмау" және "Influenzanet" – бұл көпшілік қатысатын цифрлық бақылау жүйелерінің екі мысалы. Екі сайт та тұмау симптомдары туралы сауалнамаларға қатысуға пайдаланушыларды тартады. Influenzanet 2009 жылы құрылды және Еуропаның он елінде жұмыс істейді. Оның алдында Grote Griepmeting болды, ол 2003 және 2004 жылдары іске қосылған голланд-бельгиялық платформа еді. Flu Near You АҚШ-та қолданылады. Бақылау сайттарының тағы бір мысалы – Бразилияның Баия штатында денге қызуын анықтау үшін пайдаланылатын Dengue na Web. АҚШ-та Вермонт және Нью-Йорк штаттарының солтүстігіндегі диабетпен ауыратын ересектердің зертханалық көрсеткіштерінің тізілімі жүргізілді, онда мыңдаған науқастың бірнеше жылдық зертханалық нәтижелері болды. Деректерге қандағы қант деңгейін бақылау (гликацияланған гемоглобин A1c), холестерин және бүйрек функциясы (серомдық креатинин және зәрдегі ақуыз) жатты, олар науқасқа, емханаға және халыққа көрсетілетін көмектің сапасын бақылау үшін пайдаланылды. Деректерде әр науқастың аты-жөні мен мекенжайы болғандықтан, жүйе зертханалық деректер назар қажет екенін көрсеткенде науқастармен тікелей байланыс орнату үшін де қолданылды. Бақылаудан шыққан тест нәтижелері науқасқа хат жіберіп, медициналық қызметкерімен кеңесуге шақыруды ұсынды. Мерзімі өткен тесттерді қайталау туралы еске салғыштар жасалды. Жүйе сондай-ақ емханаға арналған нұсқаулықтарға негізделген кеңестермен бірге ескертпелер мен хабарламалар, сондай-ақ әрбір дәрігердің науқастарының тізімі мен халықтың денсаулық жағдайының шолуын ұсынатын есеп карточкасын жасады. Жүйенің клиникалық және экономикалық бағалаулары, соның ішінде ірі рандомизацияланған клиникалық сынақ, емханалық нұсқауларды сақтаудағы жақсаруды, жедел жәрдем бөлімі мен ауруханаға жатқызу қажеттілігін және науқасқа шаққандағы жалпы шығындарды азайтуды көрсетті. Бұл жүйе коммерцияландырылып, дәрігерлерге, сақтандыру компанияларына, жұмыс берушілерге және созылмалы аурулары бар науқастарға күтім жасау үшін жауапты басқа да тұлғаларға таратылды. Қазір оны басқа да ауруларға, мысалы, созылмалы бүйрек ауруларына қолдану кеңейтілуде. Нью-Йорк қаласындағы 600 000 диабетпен ауыратын науқасты бақылау үшін ұқсас жүйе, Нью-Йорк қаласының A1C тіркелімі қолданылады, бірақ Вермонт диабет туралы ақпараттық жүйеден айырмашылығы, науқастардың деректерін Нью-Йорк дерекқорынан алып тастауға мүмкіндік жоқ. Нью-Йорк қаласының денсаулық сақтау және психикалық денсаулық департаменті денсаулық туралы ақпарат пен денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділікті жақсарту сияқты қосымша науқастарға қызметтерді тіркеліммен байланыстырды. 2012 жылдың басында тіркелімде 3,6 миллион адамға арналған 10 миллионнан астам тест нәтижелері тіркелген. Денсаулықты жақсартуға және диабеттің асқынуларын азайтуға бағытталған бұл жүйеге формалды бағалау әлі жүргізілмеген. 2008 жылдың мамыр айында Сан-Антонио қалалық кеңесі (Техас штаты) Бексар округі үшін A1C тіркелімін енгізуге келісім берді. Техас заң шығарушы органы мен денсаулық сақтау департаментінің рұқсатымен Сан-Антонио қалалық денсаулық сақтау округі Сан-Антониодағы барлық ірі клиникалық зертханалардан нәтижелерді жинаған тізілімді іске қосты. Бағдарлама 2010 жылы қаражат жетіспеуіне байланысты тоқтатылды. Зертханалық бақылау халықтың жалпы бақылауынан өзгеше, өйткені ол тек медициналық көмек алып, зертханалық тесттерден өткен науқастарды ғана бақылай алады. Сондықтан ол ешқашан тексерілмеген науқастарды анықтамайды. Осы себепті ол бүкіл халықтың немесе қамту аймағының эпидемиологиялық бақылауына қарағанда сапаны басқару және күтімді жақсарту үшін тиімдірек.