Кіріспе
Канадалық психолог Роберт Д. Хэр (1 қаңтар 1934 жылы туған) – қанадалық сот-психологиялық сарапшы, қылмыстық психология саласындағы зерттеулерімен белгілі. Ол Британдық Колумбия университетінің зейнеткер профессор, психопатология және психофизиология салаларында маманданған. Хэр психопатияны бағалауға арналған Hare Psychopathy Checklist (PCL Revised) тізімін жасаған. Ол ФБР-дің Балаларды ұрлау және сериялық кісі өлтіруді зерттеу орталығына (CASMIRC) кеңесші және Ұлыбритания мен Солтүстік Американың түрлі түрме қызметтерімен консультация жүргізеді.
Robert D. Hare (born 1 January 1934) is a Canadian forensic psychologist, known for his research in the field of criminal psychology. He is a professor emeritus of the University of British Columbia where he specializes in psychopathology and psychophysiology. Hare developed the Hare Psychopathy Checklist (PCL Revised), used to assess cases of psychopathy. He advises the FBI's Child Abduction and Serial Murder Investigative Resources Center (CASMIRC) and consults for various British and North American prison services.
Өмір және мансап
Харе 1934 жылдың 1 қаңтарында Калгариде (Альберта провинциясы, Канада) дүниеге келген. Харенің әкесі шатыр төлеуші болса, анасы француз-канадтық тегінен шыққан. Ол Калгаридің жұмысшы табының ауданында өскен. Харе Альберта университетінде бакалавр дәрежесін алды, психологияға ерекше назар аударған. 1959 жылы ол Аверил Хареге үйленді, онымен аномалды психология сабағында танысқан, ал бір жылдан кейін қызы Шерил дүниеге келді. Содан кейін Харе Британдық Колумбиядағы түрме жүйесінде сегіз ай психолог болып жұмыс істеді, бұл салада оның ешқандай арнайы білімі немесе дайындығы болмады; шындығында, ол кейінірек "Жансыздық" (Without Conscience) кітабында кейбір тұтқындар оны манипуляциялай алғанын айтқан. Содан кейін Харе Лондонға (Онтарио) көшіп, 1963 жылы Батыс Онтарио университетінде жазаның мінез-құлыққа тигізетін әсері туралы диссертациясымен докторлық диссертациясын қорғады. "Бұл Аверил мен менің кім екенімізді анықтайды" деді ол. Оның әйелі Аверил – зерттеуші және Канадада балаларға қатысты зорлық-зомбылық және балалардың әл-ауқаты саласындағы белгілі әлеуметтік жұмыскер. 1970 жылдары ол "Психопатия: Теория және зерттеулер" атты еңбегін жариялады, ол осы саладағы жағдайды қорытындылады және осы ұғымды қайта жаңғырту мен қалыптастыруда халықаралық деңгейде ықпалды болды. 2000 жылы Харе зейнеткерлікке шығып, Британдық Колумбия университетіндегі психопатия зерттеу зертханасын жапты. Сол жылы ол Канада орденінің мүшесі атанды.
Психопатияның себептері
Психопатияның себептерін зерттеуде Хар бастапқыда мұндай адамдардың аномальды күту немесе жауап беру үлгілерін (мысалы, алаңдаушылықтың төмен деңгейі немесе жоғары импульсивтілік) жағымсыз ынталандыруларға ("жазалаулар", мысалы, жеңіл, бірақ ауыртпалықты электр тогы) немесе жағымды ынталандыруларға ("сыйлықтар", мысалы, жалаңаш дене суреті) көрсетіп жата ма, жоқ па дегенге назар бөлді. Бұдан әрі, Клеклиден кейін, Хар негізгі патология семантикалық-эмоционалдық тапшылық – өмірлік оқиғалардың толық эмоционалдық мағынасын түсіну немесе сезіну қабілетінің болмауы ме, жоқ па, соны зерттеді. Белгілі бір жағдайларда тілдік және эмоционалдық өңдеудегі ерекшеліктерді анықтағанмен, зерттеу бағдарламасы психопатияның жалпы патологиясын растамады. Хардің патологияның көп бөлігі мидың туа біткен немесе "қатаң" бағдарланған қызметінің жетіспеушілігінен туындауы мүмкін деген пікірі әлі де болжам ретінде қалып отыр. Хар социопатияны психопатиядан өзгеше жағдай ретінде анықтады, ол әлеуметтік эмоциялардың немесе моральдық ойлаудың негізгі жетіспеушілігімен емес, антиәлеуметтік немесе қылмыстық ортада өсуімен байланысты. Ол сондай-ақ DSM IV-тегі Антиәлеуметтік Жеке Тұлға Бұзылысы (ASPD) диагнозын психопатия туралы түсінігінен бөлек деп санады, себебі ол бірдей негізгі жеке тұлғалық қасиеттерді тізімдемеген. Ол ASPD психопатияға қарағанда бірнеше есе көп адамды қамтиды, ал социопатияның таралуы белгісіз болғанымен, ол ASPD-ден әлдеқайда көп адамды қамтиды деп есептейді.
Бағалау құралдары
Психопатияның келісілген анықтамасы немесе бағалау жүйесінің болмауына байланысты, оның ішінде 1975 жылы Францияда өткен он күндік Халықаралық Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы (НАТО) конференциясында, Харр психопатияны тексеру тізімін жасауды бастады. 1980 жылы алғаш рет таратылып, сол жылы DSM әлеуметтік патологиялық диагнозын антиәлеуметтік жеке тұлға бұзылысына өзгертіп, тізім негізінен Клекли ұсынған белгілер тізіміне негізделді, оның еңбектерімен Харр жылдар бойы байланыста болды. 1984 жылы Клекли қайтыс болғаннан кейін 1985 жылы Харр тізімді қайта жасап, оны Психопатияны тексеру тізімінің қайта қаралуы (PCL-R) деп атады. 1991 жылы бірінші басылымы аяқталды, сонымен қатар ол қылмыстық сот жүйесіне де қолжетімді болды, Харр бұл қадамды бақыланатын зерттеулерден тыс қолдануға арналмағанына қарамастан жасады деп мәлімдеді. 2003 жылы екінші басылымы қосымша деректермен жаңартылды. PCL-R 1995 жылы шыққан «Бурос Психикалық өлшемдер жинағында» клиникалық және зерттеу салаларындағы «жетістікке жеткен нәрсе» ретінде бағаланды. 2005 жылы «Бурос Психикалық өлшемдер жинағының» шолуында PCL-R «психопатияны өлшеу үшін сенімді және тиімді құрал» деп танылды және психопатияны өлшеудегі «алтын стандарт» саналады. Дегенмен, оған сын да бар. Харр DSM-нің ASPD диагнозының клиникалық дәстүрден «алыстап бара жатыр» деп айыптады, бірақ оның өзінің тізімі шын мәнінде Клекли емес, криминологтар Уильям және Джоан Маккордтың тұжырымдамасына жақын деген айыптауларға ұшырады. Харр өзінің төрт онжылдық бойы Клеклидің еңбектерін насихаттағанын мойындаса да, оның жұмысынан белгілі бір дәрежеде алшақтады. Харр сонымен қатар PCL-дің туындыларын жасауда қатысты: Психопатияны тексеру тізімінің скринингтік нұсқасы (PCL:SV) (клиникалық сұхбат және оқытылған клиницисттің құжаттарын қарауды талап етеді), P-сканы (психопатия үшін P әрпі, клиникалық білімі жоқ мамандарға психопатияның ықтимал белгілерін анықтауға арналған сауалнама), Психопатияны тексеру тізімінің жастар нұсқасы (PCL:YV) (психопатияның ерте белгілерін көрсететін жастар мен балаларды бағалау үшін) және Антиәлеуметтік процестерді тексеру құрылғысы (бұрын Психопатияны тексеру құрылғысы; жастар туралы ата-аналардың/қызметкерлердің толтыруына арналған сауалнама, немесе басқалар жасаған нұсқада жастардың өзіне толтыруына арналған). Харр сонымен қатар психопатияны емдеу бағдарламасының нұсқауларын жасауға қатысты. Ол жұмыс орнындағы басқаларда психопатиялық белгілерді бағалау үшін «B-скан» сауалнамаларын да жасады. 2010 жылы Харр дауға тартылып, PCL туралы жарияланған рецензиялық психологиялық мақала оның көзқарасын бұрмалаған деп мәлімдеген жағдайда заңдық шаралар қолданатынын айтты. Мақала үш жылдық кешігуден кейін жарияланды.
Әсері
Hare Психопатия Тізімі Жаңартылған кейде зерттеушілер мен клиниктер үшін, әсіресе түрмелер мен жоғары қауіпсіздік деңгейіндегі психиатриялық бөлімшелер сияқты сот-медициналық орталарда стандартты құрал ретінде қолданылады.
Халықтық ғылым
1993 жылы жарық көрген "Сансыздықсыз: Біздің арамыздағы психопаттардың алаңдатарлық әлемі" атты танымал ғылыми бестселлер жазды (қайта шығарылған 1999). Ол психопаттарды "әлеуметтік жыртқыштар" деп сипаттайды, бірақ олардың көпшілігі кісі өлтірмейтінін атап көрсетеді. Бір философиялық шолуда бұл кітап жоғары моральдық үнмен айтылған, бірақ сенсациялық және көрнекті мысалдарға бейім, сонымен қатар психопатияны бағалаудың пайдалы қорытындысын ұсынады, бірақ түсініктердегі ішкі қайшылықтарға немесе оны қалай жіктеуге қатысты қиын сұрақтардан қашып сіңіп кетеді. Харре сонымен қатар ұйымдық психолог және кадрлық кеңесші Пол Бабиакпен бірлесіп "Көктемгі киімдегі жыландар: Психопаттар жұмысқа барғанда" (2006) атты бестселлердің авторы, онда психопаттар жұмыс ортасына енгенде туындайтын бұзылыстар суреттеледі. Кітап Харренің "жетістікке жеткен психопат" деп атағанына назар аударады, олар шармды, әлеуметтік дағдылары жоғары және осының арқасында жұмыс орнында табысқа жете алады. Бұл, әлеуметтік дағдыларының немесе өзін-өзі бақылау қабілетінің жетіспеуі салдарынан қорқыту мен мәжбүрлеуге жүгінетін және ұзақ уақыт бойы жұмыста тұра алмайтын психопаттардан өзгеше. Харре 2003/4 жылғы марапатталған "Корпорация" деректі фильмінде қатысып, психопатияға қатысты критерийлерін заманауи бизнеске заңды тұлға ретінде қолдануға бола ма деген мәселені талқылады, көптеген жағдайларда олар анықтама бойынша сәйкес келеді деген қорытындыға келді. Алайда, 2007 жылғы "Көктемгі киімдегі жыландар" басылымында Харре фильм жасаушылар оның сөздерін контекстен шығарғанын және көптеген корпорациялар іс жүзінде барлық қажетті критерийлерге сай келмейді деп сенбейтінін мәлімдеді. Харренің көзқарастары британдық журналист-тергеуші Джон Ронсонның 2011 жылғы бестселлер "Психопат тесті" кітабында күдікпен баяндалды, ал Харре оған жауап берді. Харре Джейкоб М. Аппелдің "Ақылдың маскасы" (2017) романының кеңесшісі болды.