Кіріспе

Американдық психолог, Уэльс крикетшісі Эндрю Салтер (9 мамыр 1914 – 7 қазан 1996) – мінез-құлық терапиясын енгізген, оның көптеген тұжырымдық негіздерін дамытқан және бүгінгі таңдағы оның түрлі салаларында, соның ішінде танымдық-мінездік терапияда қолданылатын көптеген әдістерді жасаған американдық клиникалық психолог. Оның 1940 жылдардың басындағы жұмысы гипнозды мистификациядан алып тастап, оны шартталудың бір түрі ретінде түсіндірді, бұл қазіргі кезде кеңінен қабылданған көзқарас. Ол Мінез-құлық терапиясын дамыту қауымдастығының негізін қалаушылардың бірі болды, қазіргі кездегі Мінез-құлық және танымдық терапия қауымдастығы. Ол өліміне дейін Манхэттенде белсенді клиникалық тәжірибесін жүргізіп келді. Оның маңызды идеялары оның "Шартты рефлекстік терапия" (әрі қарай CRT) атты кітабында сипатталған, ол алғаш рет 1949 жылы жарық көрді және көптеген рет қайта басылды, ал 2019 жылы Watkins Press баспасынан жаңа басылымы шықты. CRT-ден алынған барлық сілтемелер осы басылымға жасалған.

Отбасылық өмір

Солтердің ата-анасы орыс еврейлері болған. Оның әкесі, Морис, социал-демократ болды, ол Троцкийдің бірінші әйелімен бірге жазалау ауылына ішкі жер аударылды. Содан кейін 1905 жылғы революциядан кейін отбасы АҚШ-қа эмиграциялады. АҚШ-та Морис Коннектикут штатындағы Уотербери қаласындағы сағат зауытында сағатшы болып жұмыс істеді, және сол жерде Эндрю 1914 жылдың 9 мамырында дүниеге келді. Морис кәсіби одақ құруға қатысқаннан кейін жұмыстан шығарылды, содан кейін отбасы Бронкске көшіп, Морис кішкентай сағат жөндеу шеберханасын ашты. Солтердің анасы Фанни үй шаруасымен айналысты. Эндрюдің өзі туылмас бұрын қайтыс болған ағасы болды, ал одан кіші әпкесі Берта 2001 жылы қайтыс болды. 1943 жылы Солтер Rhoda Kazan-ға үйленді, ол Квинс колледжін бітірген және Миннесота университетінен социология магістрі дәрежесін алған. Ол клиникалық практиканы басқарды, оның қаржысын қадағалады және оның жетістігіне маңызды үлес қосты. Олардың екі ұлы болды: 1947 жылы туған Уильям және 1952 жылы туған Роберт.

Ерте өмір және білім

Салтердің интеллектуалдық қабілеттері бастауыш мектепте-ақ танылды: Йельдегі Гесселл институтының зерттеушілері оны бала кезінде бірнеше рет сұхбатқа алып, тексерді, ал ата-анасы оның интеллектуалдық қызығушылықтарын қолдады. Эндрю он төрт жасқа келгенде отбасы Уотербериден Нью-Йорк қаласына көшті, алдымен әкесінің дүкенінің артындағы екі бөлмеде тұрды, кейін пәтерге көшті. (CRT, 238-бет) 1941 жылы Нью-Йорк университетін бітіргеннен кейін Манхэттенде клиникалық тәжірибесін бастады, оны 1996 жылы қайтыс болғанға дейінгі бірнеше айға дейін 55 жыл бойы жалғастырды. Time журналында, сондай-ақ Life журналында кең мақала жарық көрді, одан кейін ол әрқашан күту тізіміне ие болды. Ірі басылымдардың жариялануы және Салтердің өзінің тың күш жұмысы оған 1943 жылы кеңсесін Уолдорф Асториядан 1000 Парк-авенюге көшірген кезден бастап, 1996 жылы науқастарды қабылдауын тоқтатқанға дейін дамыған клиникалық тәжірибе құруға көмектесті. 1944 жылы ол гипноз туралы идеяларын "Гипноз деген не?" атты кішкентай жинаққа дамытты, сонымен қатар сол кездегі басым Фрейдтік ойлауды науқастар үшін ғылыми емес және пайдасыз деп күшпен сынады. Бұл кішкентай кітап (100 беттен кем) үлкен әсер етті, мамандандырылған және жалпы қызығушылық тудыратын басылымдарда жақсы және жаман пікірлер жазылды. Кітап отыз жыл бойы басылып шықты және ақырында көптеген колледж психология курстарында қолданылды. Оның ең маңызды ерекшелігі - Салтердің гипноздың вербальдық шарттану түрі деген мызғыма аргументі. Бұл ерте жұмыс когнитивті-мінездік терапияға маңызды қадам ретінде қарастырылуы мүмкін, өйткені ол негізінен пациенттердің өз сезімдерін өзгерту үшін өздеріне нәрселерді айтуын қамтиды. (CRT, 241-бет)

1952 жылы Салтер "Психоанализге қарсы іс" атты еңбегін жариялады, онда ол бұрын "Шартты рефлекстік терапияда" айтқандай, "Психоанализдің, аңыз бойынша фил сияқты, алыс ормандағы зиратқа сүйреліп, өліп кету уақыты келді. Психоанализ өзінің пайдалылығын жоғалтты. Оның әдістері тұманды, емдеу ұзаққа созылады және көбінесе оның нәтижелері әсерсіз және көңілсіз болады." (CRT, 7-бет) "Психоанализге қарсы іс" Салтерді көптеген сұхбаттарға және телешоуларға, көбінесе фрейдистермен пікірталастарға қатыстырды. Салтер осы жарыстарда жақсы өнер көрсетті, бұл оның жылдам зиялылығы мен қоздырғыш мінезіне, сондай-ақ оның аргументтерінің қатаңдығына байланысты болды. Осы кітап Владимир Набоковтың әйеліне Салтерге хат жіберуге себеп болды, онда былай деп жазылған: "Менің күйеуім сіздің кітабыңызды қуанышпен оқығанын айтуды сұрады." 1956 жылы Джозеф Вольп алғаш рет Оңтүстік Африкадан Америкаға Стэнфордқа стипендиямен келді; ол Лео Рейнаның ынталандыруымен, сол кезде де Оңтүстік Африкада болған Салтермен бұрыннан байланысқан болатын. Вольптің психотерапияға қосқан ең танымал үлесі, "өзара тежеу арқылы жүйелі сезімталсыздандыру" әдісі, негізінен Салтердің "Шартты рефлекстік терапияда" енгізген әдістеріне негізделген. (Төмендегі "Көрнекілік арқылы демалу және жүйелі сезімталсыздандыру" бөлімін қараңыз). Вольптің шәкірті Арнольд Лазарус алғаш рет 1963 жылы Оңтүстік Африкадан АҚШ-қа Стэнфордқа стипендиямен келді, 1966 жылы тұрақты түрде көшіп келді, сол кезде ол өзінің ықпалды американдық мансабын және Салтермен өмір бойы достығын бастады. 1962 жылы Шарлоттсвиллдегі Вирджиния университетінде мінез-құлық терапиясы бойынша алғашқы конференция өтті, екі жылдан кейін "Шарттану терапиялары" атты конференция материалдарының жинағы жарық көрді. Салтер осы конференцияны ұйымдастырды, баяндамашылар мен қатысушыларды шақыруға көмектесті және бірнеше жыл бұрын құрған түрлі зерттеу жобаларын қолдау үшін құрылған қорының қаражатымен қаржылады. Бұқаралық мәдениет саласында Салтер елуінші жылдардың ортасында жазушы Ричард Кондонмен достық қарым-қатынас орнатты. Олар шарттану және гипноз туралы, сондай-ақ олардың миды жууда қолданылуы туралы көп әңгімелесті. Кондон бұл идеяларды "Манчжуриялық кандидат" (1959) романына енгізді. Салтердің әкесі туралы кітапта кеңінен талқыланды, ал фильмде оны Солтүстік Кореяның бас ми жуғышшысы Йен Ло есіммен атады. Кондон Салтерге сыйлаған кітаптың көшірмесінде Йен Ло туралы барлық беттер онысыз жазылмағандарын жазды. (CRT, 244-бет)

Қуаныш пен тежеу

Оның клиникалық тәжірибесі арта түскен сайын, оның әдістері гипноз шеңберінен шығып, жалпылама шарттауға дейін кеңейді, әсіресе адамдарды көбірек "қоздыруға" және аз "тежеуге" бағытталған шарттауға, мұндай идеялар Павловқа тікелей есімдерін берген. Осы идеялар мен әдістер Шартты Рефлекстік Терапияның (ШРТ) негізгі мақсаты болып табылады, ол оның өмірінің соңына дейін оның практикалық қызметінің базасын құрады және бүгінгі күнге дейін көптеген мамандардың жұмысына зор әсер етті. Салтердің терапиясының басты мақсаты – адамдардың бақытты болуына көмектесу еді. Олар оған бақытсыздықтан немесе қанағаттанбаушылықтан, кейде нақты проблемамен, ал кейде жалпы денсаулықтың нашарлауынан келіп, жүгінетін. Ол, қандай да бір қиындық болса да, үлкен бақытқа жету үшін жағдайды талдап, түсінуге емес, іс-қимылға көшу қажет деп сенді. «Адамның тарихы оның протоплазмасында сақталады, ал оның іс-әрекеттерінде оның тарихы қайталанады. Психотерапия арқылы біз жаңа тарих жасаймыз, ол оның жаңа іс-әрекеттерінде өзін көрсетеді» (ШРТ, 232-бет) (5-бет). Каздин (1978) Салтердің теория мен практика арасындағы байланыстардың жеткіліксіздігімен келіседі, бірақ оның еңбектерінің маңыздылығын мойындайды: «Шартты рефлекстік терапияның теориялық негізі ретінде ұсынылған Павловтың тежелу және қоздырылу тұжырымдары жоққа шығарылса да, Салтер бастаған әдістердің толыққанды түрлері әлі де қолданылуда». Ол сондай-ақ, сол кездегі басым Фрейдтік ой-пікірлерді ғылыми емес деп сынады және пациенттерге ең болмағанда тиімді емес деп бағалады – бұл тақырыпқа ол қайта-қайта оралды.

Тәртіп терапиясына жалпы үлестері

Солтер мінез-құлық терапиясының негізін қалаушы болды. Ол өзінің жалпы клиникалық тәсілін кондиционирлеу және оқыту теориясына негіздеген алғашқы адам болды, сонымен қатар ол тиісті терапиялық тәсілдерді жасады және оларды клиникалық тұрғыда қолданды. (408-бет)

Дегенмен, Джеральд Дэвисон оның қайтыс хабарында былай деп жазды: "Қызығы, жаңашыл болу көбінесе белгілі бір үлесті көрінбейтін етеді. Психоанализ туралы сілтемелерде Фрейд сирек еске алынатындай, адамдар жиі 'әрекеттілікке үйрету' және мінез-құлық терапиясының бастаулары туралы айтқанда Салтерге сілтеме жасамайды." 'гистериялық симптомдар' арқылы қамтамасыз етілген 'қашу' және 'қабылдамау' үшін бейімделуге болатын мінез-құлықты алмастыру мақсатында. (262-бет)

Сол сияқты, Каздин былай дейді: "Әрекетті жауаптарды қолдануды Эндрю Салтер ұсынған, оның терапиялық техникасы Павловтың концепцияларына негізделген. Салтер адамдардың күнделікті қарым-қатынаста әрекеттілік таныту арқылы бірнеше ауруларды сәтті емдеуге болатынын мәлімдеді. Вольпе оның техникасының теориялық негізін қабылдамаса да, Салтердің нәтижелеріне қатты әсер етті. Вольпе адамдар арасындағы жағдайларда алаңдаушылықты тежеу үшін әрекетті жауаптарды қолданды, бірақ техниканы өзара тежелу принципі бойынша түсіндірді." Бұл осы түсініктің маңыздылығын көрсетеді.

Қысқа мерзімді терапия

Қысқа терапия идеясы және оған қатысты нақты тәсілдер, басқарылатын күтім мен сақтандыру талаптарына дейін, Салтердің жұмысында пайда болды (ол, барлық жеке денсаулық сақтау қызметкерлері сияқты, оны ұнатпады). Көктемгі 1941 жылдан бастап Салтер қысқа терапия идеясына берілді. Ол сәтті терапия – «сәтті» пациенттің көңілі көтерілуі ретінде анықталған – көбінесе мінез-құлықтанушылардың жұмысына сүйене отырып, гипнозға өзінің тәсілдерін қолдану арқылы әлдеқайда жылдам жүзеге асырылатынына сенді. Life журналындағы мақалада автор былай деп хабарлайды: «Салтердің көптеген жағдайлары бес-алты кездесуден кейін [автогипноз] тәсілін үйреніп, кейін оны сирек көреді» – психоанализ үшін әдетте қажетті жүздерше сеанстарға қарағанда. CRT-нің бірінші бетінде Салтер әдеттегідей қатаң позицияны білдіреді: «Мен психотерапия өте жылдам және өте тиімді болуы мүмкін екенін нақты айтамын. Мен оны өзім істегендіктен білемін. Оқырман маған шыдаса, мен оған фрейдистер бір адамға көмектесуге дайын тұрғанда, біз он адамға қалай көмектесе алатынымызды көрсетемін» (CRT, 7-8 беттер). «Ең ықпалды әсер ету техникаларының бірі – Салтер (63 бет) әзірлеген жүйелі десенсибилизация процедурасы». Ол былай дейді: «Салтердің мақсаты – адамның іс-әрекеттері арқылы жаңа эмоционалдық тәжірибелерді ұйымдастыру болды. Осы уақытта жаңалық – оның іс-қимылға баса назар аударуы. Оның мақсаты – адамды дұрыс істі өзі жасауға итермелеу».

Когнитивтік нейробиологиялық ғылым

Салтерді қазіргі танымдық нейроғылым деп аталатын сала қатты қызықтырды. Әрине, Павлов физиолог болған, бірақ Салтердің неврологияға деген қызығушылығы Павловтан асып, өмір бойына сақталды. Ол әдеттегідей шабытты тілмен былай жазды: "Психологиялық құбылыстар – физиологиялық құбылыстар, ал үйрету – тәжірибе арқылы тіндердің өзгеруі" (CRT 232-бет). Бұл – "тірі организмдердің биоэлектрлік сигналдарын сезіну, күшейту және оларды алдын ала белгіленген мәндермен салыстыру арқылы, сигналдардың дискретті мәні алдын ала белгіленген мәндерден ауытқуын анықтау әдісі".

Сонымен қатар, ол электроника прогресі психикалық процестерді зерттеуде революция жасауы мүмкін екенін болжады: "[Ғ]асыр соңына қарай [б] электрондық миниатюризацияның жетістіктері кеңседе науқастың өткен жексенбіде анасына барғанда, аудитория алдында сөйлегенде немесе әйелімен дауласқанда қандай сезімде болғанын анықтауға мүмкіндік береді" (23-бет).