Кіріспе

Бақшаның ерекше стилі

Коттедж бақшасы – бұл ерекше стиль, ол бейресми дизайнды, дәстүрлі материалдарды, тығыз отырғызуды және сәндік және жеуге жарамды өсімдіктердің үйлесімін пайдаланады. Англияда пайда болған бұл стиль, сәнділік пен формальды құрылымнан гөрі, әсемдік пен тартымдылыққа баса назар береді. Коттедждермен байланысты қарапайым және функционалды бақшалар ғасырлар бойы дамып келген, бірақ олардың стильдік жаңаруы 1870 жылдары Англияда болды. Бұл, формальды дизайны мен жылыжай гүлдерінің көптеп отырғызылуы бар, қатаң күтілген, үлкен егістік бақшаларына реакция ретінде туды. Алғашқы коттедж бақшалары көбінесе бүгінгіге қарағанда практикалық болды, көкөністер мен шөптерге, жеміс ағаштарына, тіпті ара уысына және малға басымдық берілді. Кеңістікті толтыру үшін пайдаланылған гүлдер біртіндеп маңыздырақ атанды. Көбінесе, дәстүрлі коттедж бақшасы қоршалған, мысалы, гүлдермен өрілген қақпасы бар болатын. Ертедегі коттедж бақшаларында жиі кездесетін гүлдерге перзент гүлдері мен құлпынай гүлдері, сондай-ақ күнбағыс және түрлі шөптер сияқты тұрмыста қолданылатын гүлдер кіретін. Басқалары – бір рет гүлдейтін, хош иісті, ескі сәнді гүлдер мен қарапайым дайызақтар болды. Уақыт өте келе, кейбір үлкен егістік бақшаларына да коттедж бақшаларының бөліктері қосылды. Қазіргі заманғы коттедж бақшаларында сан алуан аймақтық және жеке ерекшеліктер бар, сонымен қатар коттедж шаруаларының ауылдық бақшаларында кездеспейтін әшекейлік шөптер немесе жергілікті өсімдіктер сияқты өсімдік материалдарын қамтиды. Дәстүрлі гүлдер, толық хош иісімен және жапырақтарымен, дәстүрлі қасиеттерін сақтайтын, қазіргі заманғы ауруға төзімді сорттармен бірге коттедж бақшасының маңызды бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, дәстүрлі немесе заманауи гибридтер, сондай-ақ дәстүрлі коттедж шаруаларының бақшаларында ұнатылатын, өздігінен себілетін бір жылдық және еркін таралатын көп жылдық өсімдіктер де кең таралған.

Шығу тегі

Елизавета дәуірінде пайда болған коттедж бақтары шөптер мен жемістердің жергілікті көзі ретінде пайда болған секілді. Бір теория бойынша, олар 1340 жылдардағы қара өлімнен туындады, онда көптеген еңбекшілердің қазасы жеке бақшалары бар шағын коттедждер үшін жерді қолжетімді етті. Бастапқыда бұл бақтарды ауылдардағы коттедждерде тұратын жұмысшылар өздерін азық-түлік пен шөптермен қамтамасыз ету үшін, ал гүлдерді сәндеу үшін отырғызған. Хелен Лич романтикалық коттедж бағының тарихи шығу тегін талдап, бақ стилін сәндік бақша және шөп бақшасымен бірге қатаң тарихи талдауға түсірді. Ол олардың шығу тегі 19 ғасырдағы жұмысшы бақшаларында емес, көбірек бос уақыты бар адамдардың қарапайым, төзімді өсімдіктерді ашуынан, ішінара Джон Клавдиус Лудонның жазбалары арқылы пайда болды деген қорытындыға келді. Лудон Оксфордширдегі Грейт-Тью қаласындағы поместье жобасын жасауға көмектесті, онда шаруаларға шағын шаруашылықта немесе үлкен бақта – шамамен бір акр жерде – тамақ өсіріп, шошқа мен тауық ұстайтын архитектуралық сапасы жоғары коттедждер берілді. Шынайы шаруа бақшаларына ара ұясы мен мал, көбінесе шошқа мен шошқа қорасы және құдық кіретін еді. Орта ғасырлардағы шаруалар гүлге қарағанда етке көбірек қызығушылық танытқан, ал шөптер әдемілігі үшін емес, емдік мақсатта және тамақ пісіру үшін өсірілген. Елизавета заманында гүл өсіруге көбірек мүмкіндік болды. Тіпті алғашқы коттедж бақ гүлдерінің де пайдалы қолданысы болды – мияқтар еденге төселді (жағымды иісі және зиянкестерді қуып шығару үшін); календула мен алтынжапырақтар тартымды болды және тамақ пісіруде қолданылды. Ал басқалары, мысалы, тәтті мияқ және мальва, тек сұлулығы үшін өсірілді.

Даму

Бейресми дизайнның "табиғилығы" британдық демалыс класы байқап, дамыта бастады. Александр Поуп 1713 жылы жариялаған мақаласында "әсемделмеген табиғаттың әдемі қарапайымдылығы" бар бақтарға шақыру арқылы формалды бақтардың ерте жақтаушысы болды. 18 ғасырдағы Джозеф Аддисон және Лорд Шафтсбери сияқты басқа жазушылар да аз формалды және табиғи бақтарды қолдады. Коттедж бақтарының эволюциясын Джордж Уильям Джонсон редакциялаған "The Cottage Gardener" (1848–61) журналында бақылауға болады, онда "флорист гүлдеріне" – түпнұсқадағы өте бәсекеге қабілетті жұмысшы табының хоббиі ретінде өсірілген гвоздикалар мен аурикулалардың әртүрлі сорттарына ерекше назар аударылады. Уильям Робинсон мен Гертруда Джекилл көптеген кітаптары мен журналдық мақалалары арқылы аз формалды бақтарды танымал етуге көмектесті. Робинсонның 1870 жылы жарық көрген "Жабайы бақ" еңбегінің алғашқы басылымында "Британдық жабайы гүлдер бағы" туралы эссесі бар еді, ол кейінгі басылымдардан алынып тасталды. Ол өзінің "Англия гүлдер бағы" еңбегінде Сомерсет, Кент және Суррейдегі коттедж бақтарының суреттерін келтіріп, "Бұл кішкентай, өте әдемі бақтардың бір сабағы – қарапайым материалдардан жақсы нәтиже алуға болады" деп атап өтті. 1890 жылдардан бастап оның өмір бойы досы Джекилл тіпті үлкен ауылдық үйлерде де коттедж бақтарының принциптерін көбірек құрылымдалған жобаларға қолданды. Оның "Гүл бағындағы түс" (1908) еңбегі бүгінгі күнге дейін басылып келеді. Робинсон мен Джекилл өнер және қолөнер қозғалысының бір бөлігі болды, бұл 19 ғасырдың соңындағы өнер, сәулет және қолөнердегі кең таралған қозғалыс, ол романтикалық дәстүрден де, нақты ағылшын коттедж бақтарынан да алынған бейресми өсімдіктерді отырғызу стиліне оралуды жақтады. 1888 жылғы өнер және қолөнер көрмесі идеалданған табиғи ел бақшасы стиліне қарай қозғалысты бастады. Робинсон мен Джекиллдің бақша жобалары көбінесе өнер және қолөнер стиліндегі үйлермен байланысты болды. Екеуі де өнер және қолөнер қозғалысының жетекшісі Уильям Морристің ықпалында болды – Робинсон Морристің кілем төсеуді айыптаған көзқарастарын келтірді, ал Джекилл Морристің табиғатқа мистикалық көзқарасын бөлісті және оның тоқымаларындағы гүлдердің дизайнын бағбандық стилі үшін пайдаланды. Моррис Кенттегі Қызыл үйін салғанда, ол сәулет және бағбандық салаларында жаңа идеяларға ықпал етті – "ескі үлгідегі" бақша британдық көркемдік орта тап арасында сәндік аксессуарға айналды, ал коттедж бақшасының эстетикасы Америкаға көшіп бара бастады. 20 ғасырдың басында "коттедж бақшасы" термині Хидкотт Мэнор сияқты үлкен және күрделі бақшаға да қолданылуы мүмкін еді, оны Вита Саквилл Вест "ең даңқты масштабтағы коттедж бақшасы" деп сипаттады, бірақ онда түстердің үйлесімділігі мұқият жоспарланып, бақыланды, мысалы, әйгілі "Қызыл шекараларда". Саквилл Вест өзінің "көшет бақшасы" үшін ұқсас үлгілерді қолданды, ол Сиссингхерст қамалындағы көптеген "бақша бөлмелерінің" бірі болды. Оның көшет бақшасы туралы идеясы – "өсімдіктер үйлесімді түрде өседі, гүлдейтін бұталар раушан гүлдерімен араласады, шөптесін өсімдіктер түйіршікті өсімдіктермен, шұңғылдар шұңғылдардың үстінен өседі, олар өздері себуді таңдаған жерде шығады". Тағы бір ықпал еткен адам – Марджери Фиш (1892–1969), оның бақшасы Шығыс Ламбрук билеушілігінде сақталған. Франциядағы коттедж бақшасы 20 ғасырдың басында дамыды. Монедің Гивернидегі бақшасы – әртүрлі өсімдіктерге, бай түстерге және су бақшаларына толы кең ауқымды мысал. Қазіргі уақытта "коттедж бақшасы" термині кез келген бейресми бақша стилін сипаттау үшін қолданылады, олардың дизайны мен өсімдіктері дәстүрлі ағылшын коттедж бақшасының бастапқысынан мүлдем өзгеше. Мысалға, шөптік дала схемасын (Американың орталық батысында) және Калифорнияның шапаралы коттедж бақшаларын пайдаланатын аймақтық өзгерістерді атауға болады.

Дизайн

Классикалық коттедж бағы коттедждің төңірегінде құрылса, көптеген коттедж стиліндегі бақтар үйлердің және тіпті Хидкотт Мэнор сияқты поместийлердің төңірегінде жасалады, олардың көбірек жекеленген «бақ бөлмелері» бар. Коттедж бағының дизайны формулаларға қарағанда принциптерге көбірек негізделген: ол бейресми көрініске ие, гүлдердің, шөптердің және көкөністердің көбінесе шағын аумаққа тығыз орналасқан көрінетін кездейсоқ қоспасынан тұрады. Сыртқы түріне қарамастан, коттедж бақтарында оларға сұлулық пен тартымдылық сыйлайтын дизайн мен формальдық бар. Ғимараттың шектеулі кеңістігіне байланысты, олар көбінесе кішкентай тіктөртбұрышты учаскелерде, функционалды жолдармен және қоршаулармен немесе қоршаулармен орналасады. Өсімдіктер, орналасуы және материалдар кездейсоқтық және ауылдық атмосфераны сезіндіру үшін таңдалады. Қазіргі заманғы коттедж бақтарында дәстүрлі коттедж бағының гүлдері мен материалдары емес, жергілікті гүлдер мен материалдар жиі қолданылады. Олар дәстүрмен ортақ нәрсе – зерттелмеген көрініс, әрбір шаршы дюймды пайдалану және гүлдердің, шөптердің және көкөністердің бай әртүрлілігі. Коттедж бағы жасалған емес, табиғи көрінуі керек. Өнерлі қисықтар немесе әсем геометрия орнына, шеберлікпен жасалған ретсіздік бар. Шекаралар үйге тікелей жақындауы мүмкін, газон шөп немесе гүлдермен алмастырылады, ал гүлзарлар қажеттілікке қарай кең болуы мүмкін. Үлкен түсті схемалардың қатаңдығының орнына, жақын орналасқан өсімдіктер арасындағы үйлесімді түстердің қарапайымдылығы бар. Жалпы көрініс «гүлдерге басып қалған көкөніс бағы» сияқты болуы мүмкін. Төбелер, әшекейлер және жиһаз да табиғи көрінетін материалдарды және дәстүрлі өңдеуді пайдаланады – бәрі ескі заманғы ауылдық бақ көрінісін беру үшін таңдалған. 1865 жылғы «Фермер журналында» «Ирландия мен Шотландияның таулы аймақтарының көп бөлігінде коттедж бағында тек картоп өсіріледі» деп жазылған. Қазіргі заманғы коттедж бағының өсімдіктері әдетте ескі және бейресми көрінісі үшін таңдалған гүлдер болып табылады. Көптеген қазіргі заманғы бағбандар тұқымдық немесе «ескі үлгідегі» өсімдіктер мен сорттарды қолданады, тіпті олар нақты немесе дәстүрлі коттедж бағының өсімдіктері болмағанмен. Қазіргі заманғы коттедж бақтарында дәстүрлі ағылшын өсімдіктерін бейімделе алмаған ортада өсіруге мәжбүрлеудің орнына жергілікті өсімдіктер мен жергілікті климатқа бейімделгендер қолданылады, бірақ көптеген ескі сүйіктілер әлемнің түкпір-түкпіріндегі коттедж бақтарында гүлдейді.

Гүлдер

Коттедждік бақтар әрқашан розалармен байланысты: бұта розалары, өрмелеші розалар және жапырақты ескі бақ розалары, қазіргі гибридтік шай розаларынан өзгеше. Ескі коттедждік бақша розаларына Rosa gallica-ның өсірілген түрлері жатады, олар 3-4 фут биіктігі мен ені бар тығыз, дөңгелек пішіндес бұталар құрайды, гүлдері ақшыл қызғылттан күлгілт түске дейін болады – жай гүлденгеннен толық қос гүлге дейін. Олар өте хош иісті, соның ішінде ежелгі Аптека розасы (R. gallica 'Officinalis') бар, оның күлгілт гүлдері тек хош иісі үшін сақталған. Дамаск розасы да ескі, хош иісті коттедждік бақ розасы болып табылады, ол Еуропада парфюмерияда қолдану үшін әлі де өсіріледі. Оның өсірілген түрлері 4-6 фут немесе одан да биікке дейін өседі, жұмсақ иілген сабақтары баққа бейресми көрініс беруге көмектеседі. Әдетте, тіпті биік Альба розалары да бар, олар әрқашан ақ болмайды және жартылай көлеңкеде де жақсы гүлдейді. Прованс розасы немесе Rosa centifolia – голланд суретшілерінің 17 ғасырғы суреттерінде танымал болған толыққанды, қалың "капуста розасы". Бұл өте хош иісті бұталар 5 фут биіктікке және еніне жетеді, иілгіш пішіні арка немесе тіреуге оралып өсуге ыңғайлы. Centifolia розаларының көптеген ұрпақтары бар, олар да коттедждік бақтың сүйіктілері, соның ішінде мох розасының (гүл сабақтары мен бүршіктерінде тартымды 'мох тәрізді' өсуі бар розалар) түрлері. Көптеген қазіргі гибридтерден айырмашылығы, ескі розалар өткен жылғы бұтақтарда гүлдейді, сондықтан оларды жыл сайын күрт қысқартудың қажеті жоқ. Сондай-ақ, олар үнемі гүлденбейтіндіктен, олардың бұтақтарын кейінірек гүлдейтін өрмелеші өсімдіктермен, мысалы, Clematis жүзімдерімен бөлісе алады, олар қолдау үшін роза бұтақтарын пайдаланады. Коттедждік бақтағы роза басқа розалардан бөлек отырғызылмайды, астында жалаңаш топырақ немесе мульча болмайды, керісінше, ол басқа гүлдермен, жүзімдермен және жер жамылғыш өсімдіктермен үйлесімді түрде араласады. 18 ғасырдың соңында Қытай розасының (Rosa chinensis-тен алынған) енгізілуімен көптеген гибридтер пайда болды, олар Қытай розасының ремонтантты (қайта гүлдену) қасиетіне ие болды, бірақ ескі розаның бейресми пішіні мен гүлдерін сақтап қалды. Олардың ішінде Бурбон және Ноизет розалары бар, олар коттедждік бақтың роза репертуарына қосылды, сондай-ақ Дэвид Остин енгізген гибридтік "ағылшын" розалары да бар.

Үстіргіш өсімдіктер

Көптеген ескі гүлдердің сорттары өте ұзын сабақтарға ие болды, оларды перголаларға немесе қабырғаларға байлап қоюға болатын. Бұл ескі сорттар "тармақты" (ramblers) деп аталады, "өрме" (climbers) емес. Дәстүрлі шағын бақтағы өрме өсімдіктердің ішінде еуропалық балқанақ (Lonicera periclymenum) және Саяхатшының қуанышы (Clematis vitalba) болды. Қазіргі заманғы шағын бақта көптеген клематис гибридтері бар, олар ескі сүйкімділікті сақтайды, сирек жапырақтары гүлдер мен ағаштардың арасынан, сондай-ақ қоршаулар мен аркалар бойымен өсуге мүмкіндік береді. Қазіргі шағын бақта қолданылатын көптеген клематис түрлері бар, олардың ішінде Clematis armandii, Clematis chrysocoma және Clematis flammula. Шағын бақтар үшін танымал балқанақтарға жапон балқанағы және Lonicera tragophylla жатады.

Хеджирлеу зауыттары

Дәстүрлі коттедж бағында, шұңғылдар периметр бойында қоршау ретінде қызмет етті, малдың басып кіруін болдырмау және жеке өмірді сақтау үшін, сондай-ақ басқа да пайдалы мақсаттарда қолданылды. Қырқылдың жапырақтары дәмді тағам немесе шай жасауға қолданылды, ал гүлдерінен шарап дайындалды. Жылдам өсетін қарақат, шұңғыл құрудан басқа, тағам және шарап үшін жидектер берді, ал гүлдері қамырға малып қуырылып немесе лосьондар мен майларға айналдырылды. Ағашынан көптеген заттар жасалды, оның ішінде ойыншықтар, қадалар, шашқылар және балық аулауға арналған таяқтар. Қызылжан да шұңғыл ретінде қолданылатын өсімдік болды, себебі ол тез тарап, өзінен-өзі себіледі. Жиде де ыңғайлы және жылдам өсетін шұңғыл болды. Уақыт өте келе, көбірек сәндік және аз пайдалы өсімдіктер коттедж бағының шұңғылдарына айналды, олардың ішінде лавр, сирень, қарлы жидек, жапоника және басқалары бар.

Гүлдер мен шөптер

Дәстүрлі коттедждік бақтағы танымал гүлдерге гүл өсірушілердің сүйіктілері – мияқтар, гвоздикалар және алтынжапырақтар кіретін. Басқа да танымал жылдық гүлдерге мияқтар, атжапырақтар, майшабақтар және мигнонет кіретін. Көпжылдық өсімдіктер дәстүрлі коттедждік бақ гүлдерінің ең ірі тобын құрайды. Дәстүрлі коттедждік бақта өсірілетін шөптерге шалфей, тимьян, оңтүстік ағашы, бетеге, мысық жапырағы, балауса, өкпежапырақ, сабынжапырақ, исоп, тәтті жылан және лаванда кіреді.

Жемістер

Дәстүрлі шағын бақта алма мен алмұрт (сидр және перри үшін), жиде және раушан жемістері болған. Қазіргі шағын бақтарға әсемдік үшін өсірілетін алма, алмұрт және жаңғақ ағаштарының көптеген түрлері, сондай-ақ доғал сияқты дәстүрлі емес ағаштар да кіреді.