Еуропалық бейшара мысық (Ewropalyq beyshara mysyq)
Beech marten
Еуропа мен Орталық Азияда кең таралған, бірақ Солтүстік Америкада да кездесетін бейшара мүкі (Martes foina) туралы ақпарат. Қауіпсіз түр ретінде тіркелген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жыртқыш аң түрі
Species of carnivore
Бұтақ мартен (Martes foina), сондай-ақ тас мартен, үй мартені немесе ақ кеуделі мартен деп те аталады, Еуропа мен Орталық Азияның көп бөлігінде таралған мартен түрі, бірақ Солтүстік Америкада жабайыланған популяциясы бар. Оның кең таралғандығы, көптеген саны және бірнеше қорғалатын аумақтарда кездесуіне байланысты IUCN Қызыл тізімінде «Тәуекел аз» деп тіркелген. Эгей теңізі аралдарындағы бұтақ мартендері Азиялық текті көне қалдық популяцияны құрайды. Бұтақ мартеннің бас сүйегі қарағай мартеніне қарағанда гиперкарниворлыққа (жалғыз етпен қоректенуге) бейімделгенін көрсетеді, бұл оның кішірек басы, қысқарақ мұрыны, тар орбитальді қысылуы және жақ тістеріне көңілдің аз бөлінуі арқылы анықталады. Табиғи іріктеу бұтақ мартеннің тістеу күшін арттыруға ықпал еткен, бірақ ауыз ашу қабілетін төмендеткен болуы мүмкін. Бұл қасиеттер, әсіресе аталық бұтақ мартендерінде, әйелдермен және экологиялық жағынан ұқсас қарағай мартендерімен ішкі және сыртқы бәсекелестікті азайту механизмі ретінде жұмыс істеген болуы мүмкін.
The beech marten (Martes foina), also known as the stone marten, house marten or white breasted marten, is a species of marten native to much of Europe and Central Asia, though it has established a feral population in North America. It is listed as Least Concern on the IUCN Red List on account of its wide distribution, its large population, and its presence in a number of protected areas. Beech martens indigenous to the Aegean Islands represent a relic population with primitive Asiatic affinities. The skull of the beech marten suggests a higher adaptation than the pine marten toward hypercarnivory, as indicated by its smaller head, shorter snout and its narrower post orbital constriction and lesser emphasis on cheek teeth. Selective pressures must have acted to increase the beech marten's bite force at the expense of gape. These traits probably acted on male beech martens as a mechanism to avoid both intraspecific competition with females and interspecific competition with the ecologically overlapping pine marten.
Сипаттама
Бук мартені қарағай мартеніне сырттай ұқсас, бірақ одан ұзын құйрығы, сопақтау және бұрышты басы, сондай-ақ қысқа, дөңгелек және кеңірек орналасқан құлақтары бар. Оның мұрыны ашық шафраны немесе сұр түсті, ал қарағай мартенінікі қара немесе сұрғылт қара. Оның аяқтары қарағай мартенінікідей тығыз түкті емес, сондықтан олар көлемді көрінбейді, тіпті қыста да табан жағы көрінеді. Ұзындығы аз аяқтарының арқасында бук мартенінің қозғалыс әдісі қарағай мартенінен өзгеше; бук мартені мысық сияқты иіліп жүреді, ал қарағай мартені мен сарышұнақ секіріп қозғалады. Бук мартені аяғының 1 см² жерге тиетін бетіндегі жүктеме (30,9 г) қарағай мартенінікінен (15,2 г) екі есе көп, сондықтан ол қарлы аймақтардан аулақтауға мәжбүр. Бук мартенінің мүшесі қарағай мартенінікінен үлкен, ал жас бук мартендерінің сүйектері ескі қарағай мартендерінікінен ірі болады. Аталықтарының дене ұзындығы 430–590 мм, ал аналықтарының 380–470 мм. Құйрығының ұзындығы аталықтарында 250–320 мм, аналықтарында 230–275 мм. Аталықтары қыста 1,7–1,8 кг, жазда 2–2,1 кг, ал аналықтары қыста 1,1–1,3 кг, жазда 1,4–1,5 кг салмақтайды. Бук мартенінің терісі қарағай мартенінікінен қалың, серпімді сыртқы түктері және аз тығыз астыңғы түктері бар. Оның жазғы түсі қысқа, сирек және қатаң, ал құйрығы аз түкті. Түсі қарағай мартенінікінен ашық. Оның астыңғы түктері сұр емес, ақшыл. Құйрығы қоңыр, ал арқасы қарағай мартенінікінен қараңғырақ. Бук мартенінің мойнындағы дақ әрқашан ақ болады. Дақ үлкен және әдетте екі шығыңқысы бар, олар алдыңғы аяқтардың түбіне дейін және аяқтар бойына жоғары қарай созылады. Қарынның қара түсті бөлігі алдыңғы аяқтардың арасынан көкіректің ақ түсіне және кейде мойынға дейін жетеді. Ал қарағай мартенінің алдыңғы аяқтары арасындағы ақ түс іштің түсіне қарай артқа қарай итеріледі.
The beech marten is superficially similar to the pine marten, but has a somewhat longer tail, a more elongated and angular head and has shorter, more rounded and widely spaced ears. Its nose is also of a light peach or grey colour, whereas that of the pine marten is dark black or greyish black. Its feet are not as densely furred as those of the pine marten, thus making them look less broad, with the paw pads remaining visible even in winter. Because of its shorter limbs, the beech marten's manner of locomotion differs from that of the pine marten; the beech marten moves by creeping in a polecat like manner, whereas the pine marten and sable move by bounds. The load per 1 cm2 of the supporting surface of the beech marten's foot (30.9 g) is double that of the pine marten (15.2 g), thus it is obliged to avoid snowy regions. The beech marten's penis is larger than the pine marten's, with the bacula of young beech martens often outsizing those of old pine martens. Males measure 430–590 mm in body length, while females measure 380–470 mm. The tail measures 250–320 mm in males and 230–275 mm in females. Males weigh 1.7–1.8 kg in winter and 2–2.1 kg in summer, while females weigh 1.1–1.3 kg in winter and 1.4–1.5 kg in summer. The beech marten's fur is coarser than the pine marten's, with elastic guard hairs and less dense underfur. Its summer coat is short, sparse and coarse, and the tail is sparsely furred. The colour tone is lighter than the pine marten's. Unlike the pine marten, its underfur is whitish, rather than greyish. The tail is dark brown, while the back is darker than that of the pine marten. The throat patch of the beech marten is always white. The patch is large and generally has two projections extending backwards to the base of the forelegs and upward on the legs. The dark colour of the belly juts out between the forelegs as a line into the white colour of the chest and sometimes into the neck. In the pine marten, by contrast, the white colour between the forelegs juts backwards as a protrusion into the belly colour.
Әлеуметтік және аумақтық мінез-құлық
Солтүстік-шығыс Испанияда, еуропалық шаян әлі де өзгермеген ортасында тіршілік етеді, бір мысалының екі белсенді орталығы бар екені анықталды. Оның ең жоғары белсенділік кезеңі сағат 18:00-ден түнгі жартысына дейін болды. Сағат 9:00-дан 18:00-ге дейін жануар көбінесе бейқызба болды. Қалалық аймақтарда, әсіресе қыс мезгілінде, еуропалық шаянның қоныстары көбінесе ғимараттарда орналасады. Еуропалық шаян жер қазбайды, сондай-ақ басқа жануарлардың қоныстарын иеленбейді. Оның орнына, ол тастардағы жарықтар мен тегіс жерлерде, тас құлаған жерлердегі тастар арасындағы кеңістіктерде, адамдар тұратын немесе тұрмайтын тас құрылымдарда ұялайды. Ол 9 метрге дейін биіктіктегі ағаш қуыстарында да тіршілік ете алады.
In an area of northeastern Spain, where the beech marten still lives in relatively unmodified habitats, one specimen was recorded to have had a home range of with two centres of activity. Its period of maximum activity occurred between 6 PM and midnight. Between 9 AM and 6 PM, the animal was found to be largely inactive. In urban areas, beech marten's dens are almost entirely in buildings, particularly during winter. The beech marten does not dig burrows, nor does it occupy those of other animals. Instead, it nests in naturally occurring fissures and clefts in rocks, spaces between stones in rock slides and inhabited or uninhabited stone structures. It may live in tree holes at a height of up to 9 metres.
Көбею және даму
Эструс пен жұптасу қарағайлы мартендегідей бір уақытта жүзеге асады. Жұптасу маусым мен шілде айларында, таңертең немесе айлы түндерде жерде немесе үйлердің шатырында өтеді. Жүктілік мерзімі қарағайлы мартендегідей, жабайы жағдайда 236-237 күн, ал тері фермаларында 254-275 күнге созылады. Бала туу наурыздың соңы мен сәуірдің басында болады, әдетте 3-7 бала туады. Балалар көзі ашық емес күйінде туады және 30-36 күнде көру қабілетіне ие болады. Емшек сүтімен қоректену мерзімі 40-45 күнге дейін созылады. Шілде айының басында жас ұрпақ ересектерден ешқандай айырмашылығы болмайды.
Estrus and copulation occur at the same time as in the pine marten. Mating occurs in the June–July period, and takes place in the morning or in moonlit nights on the ground or on the roofs of houses. The gestation period lasts as long as the pine marten's, lasting 236–237 days in the wild, and 254–275 days in fur farms. Parturition takes place in late March early April, with the average litter consisting of 3–7 kits. The kits are born blind, and begin to see at the age of 30–36 days. The lactation period lasts 40–45 days. In early July, the young are indistinguishable from the adults.
Диета
Бұталық мартеннің тамақтануы қарағай және сабл мартендеріне қарағанда әлдеқайда көп өсімдік азығын қамтиды. Бұталық мартен жейтін өсімдік азығына шие, алма, алмұрт, өрік, қара ежеше, помидор, жүзім, раушан және тау терек жатады. Өсімдік азығы әдетте қыс айларында басым болады. Тышқандар, егеуқұйрықтар және тауықтар да жейді. Бұталық мартеннің жемтігі болып табылатын құстардың арасында, қарға тәрізді құстар басым, бірақ қарлы тоқылдар мен кескілер де кездеседі. Мартен құстардың ұяларын тонауды жақсы көреді, оның ішінде шөпшегірлер, галлиформдар және кішкентай сұңқарлар, жас құстармен қатар ата-аналарын да өлтіруге бейім. Көбінесе ол үй құстарына шабуыл жасамайды, бірақ кейбір жекелегендері жабайы азық мол болған кезде де үй құстарын аулауға мамандануы мүмкін. Еркектер ірі, тірі жемді ұрғатуға бейім, ал аналықтары кішкентай жем мен өліктерді жиірек жейді. Бірақ бір белгілі жағдайда, жас бұталық мартен қарағай мартенінен өлтірілген. Бұталық мартен сирек болса да, еуропалық жолақ мысықтарды өлтіруі мүмкін. Қызыл түлкілер, сілеусіндер, тау арыстандары, алтын бүркіттер және еуразиялық сұңқарлар ересектерді жемдейді, ал жастар жыртқыш құстар мен жабайы мысықтардың шабуылына осал. Дегенмен, Германиядағы бір жағдайда бұталық мартен үй мысығын өлтірген.
The beech marten's diet includes a much higher quantity of plant food than that of the pine marten and sable. Plant foods eaten by the beech marten include cherries, apples, pears, plums, black nightshade, tomatoes, grapes, raspberries and mountain ash. Plant food typically predominates during the winter months. Rats, mice and chickens are also eaten. Among bird species preyed upon by the beech marten, sparrow like birds predominate, though snowcocks and partridges may also be taken. The marten likes to plunder nests of birds including passerines, galliformes and small owls, preferring to kill the parents in addition to the fledglings. Although it rarely attacks poultry, some specimens may become specialized poultry raiders, even when wild prey is abundant. Males tend to target large, live prey more than females, who feed on small prey and carrion with greater frequency. However, in one known case, a subadult beech marten was killed by a pine marten. The beech marten has been known to kill European polecats on rare occasions. Red foxes, lynxes, mountain lions, golden eagles, and Eurasian eagle owls may prey on adults, and juveniles are vulnerable to attack by birds of prey and wildcats. There is, however, one case, from Germany, of a beech marten killing a domestic cat.
Ауқым
Бук-мартен – Еуропа мен Орталық Азияның көп бөлігінде кең таралған түр. Ол Испания мен Португалиядан бастап батысқа қарай, Орталық және Оңтүстік Еуропа, Таяу Шығыс және Орталық Азия арқылы Алтай және Тянь-Шань тауларына, тіпті Қытайдың солтүстік-батысына дейін таралған. Еуропа ішінде бұл түр Ұлыбритания, Скандинавия түбегі, Финляндия, Балтық теңізінің солтүстігі және Еуропалық Ресейдің солтүстік бөлігінде кездеспейді. Ол Ауғанстан, Пәкістан, Үндістан, Непал, Бутан елдерінде таралған, сондай-ақ жақында Солтүстік Бирмада да мекендейтіні расталды. 1972 жылы олар босатылған немесе қашып кеткен жануарлар тізіміне де енген.
The beech marten is a widespread species which occurs throughout much of Europe and Central Asia. It occurs from Spain and Portugal in the west, through Central and Southern Europe, the Middle East and Central Asia, extending as far east as the Altai and Tien Shan mountains and northwest China. Within Europe, the species is absent in the British Isles, Scandinavian peninsula, Finland, the northern Baltic and northern European Russia. It occurs in Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bhutan and was recently confirmed to inhabit northern Burma. They have also been listed as being released or having escaped in 1972.
Баулану мүмкіндігі
Британдық зоолог Джордж Роллстон ежелгі гректер мен римдіктердің "үй мысығы" деп атаған жануардың ішкірек бук мартені болғанын болжады. Алғашқы теңіз биологы Жанна Вильпрекс Пауэр екі үйретілген бук мартенін ұстаған.
British zoologist George Rolleston theorised that the "domestic cat" of the Ancient Greeks and Romans was in fact the beech marten. Pioneering marine biologist Jeanne Villepreux Power kept two tame beech martens.
Аңшылық және тері пайдалану
Буақ тышқаны тері саудасында құнды жануар болғанымен, оның терісі қарағай және сабыр терісінен нашар сапалы. КСРО-ның тері нарықтарында буақ тышқаны терісінің үлесі қарағай тышқаны терісінің нарықтағы көлемінің 10–12% ғана болды. Буақ тышқандары тек Кавказда, Қырымның таулы аймағында және (өте аз санда) Украинаның қалған бөлігінде, сондай-ақ Орталық Азия республикаларында ауланды. Осы аймақтарда құнды терісі бар жануарлар сирек кездесетіндіктен, буақ тышқаны жергілікті нарықта аңшылар үшін маңызды. Буақ тышқандарын жақ тұзақтарымен немесе тірі ұстау үшін тор тұзақтарымен аулайды. Буақ тышқандарын ату тиімсіз, ал оларды иттермен қуу тек жануарды ағаш қуысына тігіп алу мүмкін болғанда ғана сәтті болады.
Although the beech marten is a valuable animal to the fur trade, its pelt is inferior in quality to that of the pine marten and sable. Beech marten skins on the fur markets of the Soviet Union accounted for only 10–12% of the market presence of pine marten skins. Beech martens were caught only in the Caucasus, in the Montane part of Crimea and (in very small numbers) in the rest of Ukraine, and in the republics of Middle Asia. Because animals with more valuable pelts are rare in those areas, the beech marten is of value to hunters on the local market. Beech martens are captured with jaw traps, or, for live capture, with cage traps. The shooting of beech martens is inefficient, and trailing them with dogs is only successful when the animal can be trapped in a tree hollow.
Көлік зақымдануы
1970 жылдардың ортасынан бері бук мартені кейде көліктерге зиян келтіретіні белгілі болды. Мартендердің шабуылдаған көліктерінде көбінесе түтіктер мен кабельдер тілінеді. Бұл мінез-құлықтың себебі толыққанды түсіндірілмеген, өйткені зақымдалған заттар жегілмейді. Дегенмен, көктемде мартендердің көліктерге шабуылдарының белсенділігі артады, себебі осы кезде жас мартендер қоршаған ортаны жиі зерттейді және олардың өмір сүретін жердегі қандай заттарды жеуге болатынын, ал қандайларын жеуге болмайтынын білуге асығады.
Since the mid 1970s, the beech marten has been known to occasionally cause damage to cars. Cars attacked by martens typically have cut tubes and cables. The reason for this behaviour is not fully known, as the damaged items are not eaten. There is, however, a seasonal peak in marten attacks on cars in spring, when young martens explore their surroundings more often and have yet to learn which items in their habitat are edible or not.
Үлкен адрондық коллайдер
2016 жылдың 29 сәуірі мен 21 қарашасында екі бук мысығы LHCb және ALICE эксперименттерінің жанындағы жер үстінде орналасқан 18-66 кВ электрлік трансформаторларға өрмелеп кіріп, әлемдегі ең қуатты бөлшектер үдеткіші – Үлкен адрондық коллайдерді тоқтатты. Екінші мысық түршікке салынды және Роттердам табиғат тарихы мұражайында көрмеге қойылды.
On 29 April and 21 November 2016, two beech martens shut down the Large Hadron Collider, the world's most powerful particle accelerator, by climbing on 18–66 kV electrical transformers located above ground near the LHCb and ALICE experiments, respectively. The second marten was stuffed and put on display in the Rotterdam Natural History Museum.