Кіріспе
Қалалық орталықтарды белгілеу үшін швед тіліндегі термин. Stad (швед. ; көпше түрі städer) – әртүрлі өлшемдегі қалалық орталықтарды тарихи түрде атауға қолданылған швед сөзі. 1971 жылдан бері Швецияда stad-тың әкімшілік немесе құқықтық мәні жоқ.
Stad (Swedish: ; plural städer) is a Swedish term that historically was used for urban centers of various sizes. Since 1971, stad has no administrative or legal significance in Sweden.
Тарих
Швециядағы қала мәртебесі бұрын корольдік жарғымен берілетін, 1970 жылдарға дейін Ұлыбританиядағы бору немесе бург мәртебесіне, ал қазіргі кезде қала мәртебесіне балама болатын мәртебе еді. Егер муниципалитетке мұндай қалалық құқықтар берілмесе, ол өзін «stad» деп атауға құқылы емес еді. Осы құқықтарды алу үшін муниципалитет белгілі бір мөлшерде болуы және белгілі бір нысандарға ие болу сияқты бірнеше талаптарды орындауы керек еді. Критерийлер Риксдагтың немесе монархтың қалауынша уақыт өте келе өзгеріп отырды, бірақ олар тұрақты қалалық кеңес залы мен түрмесін қамтуы мүмкін еді. Көп жағдайда қала жарғысын алғанға дейін «köping» немесе «саудагерлік қала» мәртебесіне ие болар еді. Бұған ерекшелік жағдайлар патшалық бақылауда қала құрылған кезде туатын, онда қала көбінесе монархтың атын алып, мысалы, Кристианстад немесе Карлскрона (Дания королі Кристиан IV және Швеция королі Карл XI атымен аталады) болар еді. Орта ғасырдың соңында, шамамен 1450 жылы Швецияда (Финляндияны қоспағанда) 41 жарғылық қала болды. 1680 жылға қарай олардың саны 83-ке жетті. 18 ғасырда құрылған және жарғыланған жалғыз қала – Остерсунд (1786) еді. 1863 жылы Швецияда жергілікті басқару туралы алғашқы заңдар қабылданды. Шамамен 2500 муниципалитет құрылған, оның 88-і жарғылық қалалар еді. Осы және басқа муниципалитеттердің басты айырмашылығы – «stad-тың» өз юрисдикциясы, яғни тәуелсіз қалалық соттары болды. Қала құрылысы және салу (Byggnadstadgan 1874), өрттен қорғану (Brandstadgan 1874), қоғамдық тәртіп (Ordningsstadgan 1868) және халық денсаулығы (Hälsovårdsstadgan 1874) салаларындағы заңдар қалалар үшін міндетті түрде қолданылатын еді. 1900 жылға дейін Боргольм мен Хапаранда қалалары соттарын жоғалтты, бірақ «stad» атағын сақтап қалды. 1901 және 1951 жылдар аралығында құрылған 44 жаңа қала (барлығы 133 қала) өз юрисдикциясын алмады, бірақ «landsrätt» («ауылдық юрисдикция») деген атаумен қалды.
ХХ ғасырдағы реформалар
ХХ ғасырдың ортасында көптеген әкімшілік реформалар жүргізілді, олар ауылдық және қалалық аймақтар арасындағы айырмашылықты одан әрі азайта түсті. Полиция күштері мен аудандық соттар, сондай-ақ салық жинау мемлекеттік органдардың бағынысында біріктірілді, бұл Швецияның барлық аймақтарында әкімшілік жүйені біркелкілендірді. Муниципалитеттердің бірігуі жергілікті өзін-өзі басқару бірліктерінің санын 1930 жылы 2532 болғаннан бүгінгі күні 300-ден аспайтындай етіп азайтты. Осының салдарынан 1970 жылға қарай көптеген муниципалитеттер ауылдық және қалалық аймақтарды қамтыды. Қалалық және ауылдық муниципалитеттер де уақыт өте келе азаматтарға бірдей міндеттерді атқаруға міндетті болғандықтан, қалалар мен басқа муниципалитеттерді ерекшелеудің қажеті болмады, себебі барлығының бірдей құқықтары болды. 1971 жылдың 1 қаңтарынан бастап барлық муниципалитеттер, бұрынғы статусына қарамастан, kommun деп аталады.
Қазіргі заманғы қолданысы
Швецияның бұрынғы жарғылық қалалар болған қалалық аудандарының көпшілігі бүгінде de facto stad деп аталады. Олардың көпшілігі тиісті муниципалитеттерінің орталығы болып табылады, бірақ бұл термин енді әкімшілік мәнін жойған. Кейбір муниципалитеттерде бірнеше бұрынғы қала болуы мүмкін, мысалы, Eskilstuna муниципалитетінде Eskilstuna және Torshälla, Kungälv муниципалитетінде Kungälv және Marstrand, немесе Jönköping, Huskvarna және Gränna, олардың үшеуі де қазір Jönköping муниципалитетінің құрамында. Висби қаласы Готланд муниципалитетінің орталығы болып табылады, бірақ жеке саяси бірлік емес. Кейбір бұрынғы қалалар бірігіп, біртұтас қалалық аймаққа айналған. Аз ғана муниципалитеттер бұрын қала болғандықтарын сақтап, әлі күнге дейін stad деп аталады, мысалы, Стокгольм, Гетеборг және Мальмё. Сонымен қатар, өзін осы терминмен таныстыруға мүмкіндік беретін кең ауылдық территориялары бар муниципалитеттер де бар. Статистика Швеция stad терминін 10 000-нан астам халқы бар елді мекен ретінде анықтайды, олардың саны қазіргі таңда 118-ге жетеді.