Кіріспе

Марвар махаражасы (1679–1724)

Ажит Сингх Раторе (; шамамен 1679 – 24 маусым 1724) – қазіргі Раджастхан штатындағы Марвар аймағының билеушісі және Жасвант Сингх Раторенің ұлы.

Ерте өмір

Марварлық Жасвант Сингх 1678 жылдың желтоқсанында Жамруд қаласында қайтыс болды. Оның екі әйелі жүкті болған, бірақ тірі ер бала мұрагер болмағандықтан, император Аурангзеб Марвардағы жерлерді Моғол империясының аймақтарына айналдырып, оларды жагирлер ретінде басқаруға мүмкіндік берді. Ол Жасвант Сингхтің жүрегі туысы Индра Сингх Раторды сол жерде билеуші етіп тағайындады. Тарихшы Джон Ф. Ричардс бұл аннексия емес, бюрократиялық тәжірибе ретінде жоспарланғанын айтады. Аурангзебтің әрекеттеріне қарсылық болды, себебі екі жүкті әйел де оның шешім қабылдап жатқан кезінде ұл тудырды. 1679 жылдың маусымында бұрынғы билеушінің жоғары лауазымды шенеунігі Дургадас Ратор Шахжаханабадқа делегация басшылығымен барып, Аурангзебтен осы екі ұлдың үлкенін, Ажит Сингхті, Жасвант Сингхтің мұрагері және Марвардың билеушісі ретінде мойындауды өтінді. Аурангзеб бұл өтінішті қабылдамай, оның орнына Ажитті өсіріп, ересек болғанда оған лайықты мәртебелі атақпен махараджа титулын беруді ұсынды. Бірақ бұл ұсыныс Ажиттің мұсылман болып өсуіне байланысты болды, бұл өтініш берушілер үшін қабылдауға келмейтін нәрсе еді. Ажит Сингхтің кіші інісі қайтыс болғаннан кейін, дау күшейді. Аурангзеб екі патшайым мен Ажитті Шахжаханабадтағы Ратор үйінен ұстауға күш жіберді, бірақ Дургадас Ратор оның әрекетін тойтарып, бастапқыда қарсы оқ атып, соңында Ажит пен екі патшайыммен бірге қаладан Жодхпурға қашып кетті. Қашып бара жатқандардың кейбіреуі топтан бөлініп, Моғолдардың қуып жете беруін тоқтатуға тырысып, қаза тапты. Басқалары рани кейпінде сәбиімен бірге қалған құл қызды ұстауға қалдырды деседі. Баланың аты Мохаммади Радж деп өзгертілді, ал дінін өзгерткенінің нәтижесінде, әдет-ғұрып бойынша, егер ол шынымен Ажит Сингх болғанда, Марвар жерлеріне мұрагерлік құқығынан айырылды.

Жер аудару

Аурангзеб алдауды жалғастырып, Ажит Сингхтің өкілдерімен келіссөздер жүргізуден бас тартты, сол баланы жалғаншы екенін айтты. Ричардс Радж Сингхтің Мевар да басылып қалуы мүмкін деген қорқынышы оның іске қосылуының басты себебі болды дейді; тағы бір тарихшы Сатиш Чандра, Сингхтің аймақтағы Раджпут княздықтары арасында Мевардың беделін нығайту мүмкіндігін көру сияқты бірнеше басқа да нұсқалар болуы мүмкін деп санайды. Біріккен Ратор-Сисодия күштері Моғол әскеріне тең келмеді, Мевардың өзі шабуылға ұшырады және Раджпуттар тауға шегінуге мәжбүр болды, онда олар үдемелі партизандық соғыс жүргізді.

Марварды басқаруға алады

Марвардағы билігін нығайтқаннан кейін, Ажит Сингх моғол императоры Бахадур Шахтың оңтүстікке қарай жорыққа шыққан тұсында едәуір батыл әрекеттер жасады. Ол Әмердің Савай Раджа Джай Сингх II-мен одақ құрып, моғолдар басып алған ата-бабаларының жерлерін қайтаруға кірісті. Раджпут патшалары моғол лагерьлері мен бекіністеріне шабуылдар жасады, бірнеше қалалар мен қамалдар жаулап алынды. Моғолдар үшін ең ауыр соққы – маңызды тұз өндіру орталығы болған Самбар қаласын басып алу болды. 1709 жылы Ажит Сингх Аджмерді басып алып, мұсылман қасиетті орындарын және мешіттерін қиратуды жоспарлады. Алайда, Джай Сингх II мұсылман қасиетті орындарын қирату Декканнан қайтып келгеннен кейін моғол императорының ашуына ұшыратады деп қорқыды. Бірақ Ажит Сингх Джай Сингхтің кеңесін елемей, әскерін Аджмерге жетеледі, осылайша Ратхор-Качваха одағы аяқталды. Ажит Сингх 19 ақпанда Аджмерді қоршауға алды. Шұжаат Хан бастаған моғол гарнизоны Ажит Сингхпен келіссөздер жүргізіп, оған 45 000 рупия, 2 жылқы, бір піл және қасиетті Пушкар қаласын беріп, қасиетті орындар мен мешіттерді сақтауға уәде берді. Ажит Сингх шарттарға келісіп, астанасына қайтты. 1710 жылдың маусым айында Бахадур Шах I үлкен әскермен Аджмерге келді және Ажит Сингхті Аджмерге шақырды, оған Джай Сингх II де қосылды. Нағыз көтерілісшіл Ажит Сингх, соңында кешіріліп, моғол императоры тарапынан Жодпурдың раджасы ретінде ресми түрде мойындалды. 1712 жылы Ажит Сингхке Гужараттың моғол губернаторы лауазымы беріліп, оның билігі күшейтілді.

Фаррухсиярдың куәлігін берудегі рөлі

1713 жылы жаңа моғол императоры Фаррухсияр Ажит Сингхті Тхаттаның губернаторы етіп тағайындады. Ажит Сингх кедей провинцияға барудан бас тартты, ал Фаррухсияр Ажит Сингхті тәртіпке келтіру үшін Хусайн Әли Браханы жіберді. Сонымен қатар, ол Ажит Сингхке Хусайнды жеңсе, оған нығмет тілейтін жеке хат жолдады. Бірақ Ажит Сингх Хусайнмен келіссөздер жүргізуді жөн көрді, Гуджаратқа жақын арада оралу шартымен Тхаттаның губернаторы қызметін қабылдады. Бейбіт келісімнің тағы бір шарты – Жодхпур раджасының қызын моғол императорына ұзату болды. Ажит Сингх өзінің қызын Фаррухсиярға үйлендіруге келісті. Ажит Сингх осы некені саяси құрал ретінде пайдаланып, императорға қарсы одақ құруға уақыт тапты. Кейін Ажит Сингх Фаррухсиярға қарсы Сәйід әйелдерімен одақтасып, кек алды. Ажит Сингх және оның одақтастары Фаррухсиярды Қызыл фортта қоршап алып, түнгі шайқастан кейін сарай аумағына енді. Ажит Сингх Қадир Ханмен бірге өзінің қызметшілерін моғол ханзадасын таңдауға жіберді. Ең кіші ханзада Рафи уд-Даражат моғол тағына ең лайықты мұрагер деп таңдалды. Ажит Сингх пен Наваб оның қолын ұстап, оны таққа отырғызды. Содан кейін Фаррухсиярды қамауға сарбаздар жіберілді. Император анасы, әйелдері және қыздарымен бірге гаремде жасырынып отырғаны анықталды. Ол қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ ұсталып, Триполия қақпасындағы шағын бөлмеге сүйретілді, онда оны азаптап, инемен көзін жойды. Ескі моғол шенеуніктері мейірімділік тілеп жалбарынды, ал Джайпур раджасы Джай Сингх және Хайдарабад Низами әл-Мүлк оларға қорқыту жіберді, бірақ ешқайсысы ешқандай шара қолданбады.

Соңғы күндер

Ажит Сингх Моғол императорынан кешірім алып, Гуджарат губернаторы болғаннан кейін де көтерілісшіл болып қалды. Оған қарсы екі ірі әскери жорық ұйымдастырылды, бірін Сейид Хусейн Әли Хан, екіншісін Ирадатманд Хан басқарды. 1721-1722 жылдары Ажит Сингх әскер бастап, көптеген парғаналарды жаулап алды, Моғол аумағын Моғол астанасынан 16 миль қашықтықтағы Нарнол мен Меватқа дейін басып алды. 1723 жылдың қаңтарында ол Аджмердің Моғол губернаторына шабуыл жасап, оны өлтірді, шайқастан кейін 25 Моғол офицерінің басы кесілді, олардың лагері мен мүлігі тоналды. 1723 жылдың қарашасында император Марварға үлкен әскер жіберіп, Ажитті жақында басып алған Аджмер мен 13 парғананы қайтаруға мәжбүр етті. Ажит Сингх ұлы Абай Сингхті ақша және сыйлықтармен Моғол астанасына жіберді. II Джай Сингх Ажитке императордан кешірім алуға көмектесті. Абай Сингх елшілік қызметін атқару кезінде әкесінің Моғол сарайы мен император тарапынан жек көрілетінін, сондай-ақ император мен нәзирдің Жодхпурды аннексиялауды жоспарлап отырғанын байқады. Абай Сингх әкесінің ешқашан императорға бағынбайтынын білгендіктен, онымен кездесуді бір жылға кейінге шегерді. Жодхпур тарихшыларының айтуынша, Абай Сингх әкесі елдің құлдырауына себеп болатынын сезіп, оны өлтіруді жоспарлады, себебі «Раджпуттар өз мұраларын анасы сияқты қастерлейді, ал ана – табиғи әкеден де жақын және сүйікті туыс». Жодхпур деректеріне сәйкес, егер бұл іс орындалса, Джейпур раджасы Абхай Сингхтің мұрагерлігін Моғол императоры арқылы қамтамасыз етуге уәде беріп, өлтіруге қолдау көрсеткен. Алайда парсы деректерінде Ажит Сингхті Бахт Сингх өлтіргені айтылады. Джадунат Саркар Жодхпур сарайының Жаипур раджасын олардың арадағы бәсекелестік үшін кінәлады деп санайды. Аймақтағы Раджпут аристократиясы арасында сати дәстүрі кең таралған: 63 әйел Махараджа Ажит Сингхтің кремация өртеуіне бірге ерді.