Кіріспе

Кейінгі Рим империясының әкімшілік бөлінісі Преториан префектурасы (praefectura praetorio; грек тілінде ἐπαρχότης τῶν πραιτωρίων немесе ὑπαρχία τῶν πραιτωρίων) – Рим империясының соңғы кезеңіндегі ең ірі әкімшілік бөлініс, орта деңгейдегі диоцездер мен төменгі деңгейдегі провинциялардан жоғары тұрды. Преториан префектуралары Константин I (306–337 жж. билік еткен) тұсында пайда болды, IV ғасырдың соңғы үштен бірінде дерлік түпкілікті формасына жетіп, VII ғасырға дейін сақталды. Одан кейін Гераклий реформалары префектураның билігін әлсіретті, ал мұсылман шапқыншылығы Шығыс Рим империясын жаңа темелік жүйеге көшуге мәжбүр етті. Дегенмен, префектураның әкімшілік құрылымының элементтері Византия империясында 9 ғасырдың бірінші жартысына дейін сақталғаны құжатталып отыр.

Тарих

Преториандық префект лауазымының Рим империясының басталуынан бері келе жатқан ұзақ тарихы бар: бастапқыда оның екі иегері преториан гвардиясының қолбасшылары болды, бірақ біртіндеп олар императордың басты көмекшілері болды және едәуір әкімшілік және сот жауапкершілігін жинады. Белгілі бір аумақтық округтің бас азаматтық әкімшісіне айналудың нақты процесі әлі күнге дейін белгісіз. Зосимге негізделген жалпы қате түсінік бойынша, Константин I преториандық префектураларды 318 жылы немесе 324 жылы Лицинийді жеңгеннен кейін нақты аумақтық әкімшілік ретінде құрды. Тетрархия кезінде императорлық лауазым иелерінің саны көбейген кезде (екі аға император, Август және екі кіші әріптестері, Цезарь), әр уақытта екі префекттің ғана болғанына дәлел бар, олар Августтардың әрқайсысына тағайындалған деп болжауға болады. Бұл кезде префекттің билігі әлі де зор еді. А. Х. М. Джонстың сөздері бойынша, ол "әміршінің екінші өкілі, үлкен везирдің бір түрі болды, ол үкіметтің әскери және сот, қаржы және жалпы әкімшілік салаларының бәрінде кеңінен билік жүргізді. Ол императордың бас штабының бастығы, генерал-адъютанты және генерал-квартирмейстері болды". Диоклетианның 305 жылы отставкаға кетуінен кейін әртүрлі императорлар арасында азаматтық соғыс басталды, бұл уақытта әр үміткер өз префектін тағайындады, бұл империя Лициний мен Константин I арасында бөлінген кезеңде жалғасты. 317 жылы Галлияда Константиннің ұлы Крисп үшін үшінші префект тағайындалды. 326 жылы өлім жазасына кесілгеннен кейін де бұл префект өз орнында қалды. 317 жылдан бастап үштен кем емес, 347–361, 374–379 және 388–391 жылдары төрт, оған Иллирия префектурасы қосылды, бірақ соңғы екі жылда ол тек Дакия мен Македония епархияларын ғана қамтыды, ол 395 жылы қалпына келтірілгеннен кейін тұрақты аумақ болады. Константин Лицинийді жеңіп, империяның бірігуінен кейін, бұл лауазым өзгерді. Префекттің әскери міндеттері magister peditum және magister equitum ("Аяқ / Ат шебері") таза әскери лауазымдарын құру арқылы алынып тасталды, ал magister officiorum-ды палатиндік бюрократияның және жалпы мемлекеттік қызметтің күшті басшысы ретінде құру префекттің өкіметіне тепе-теңдік берді. Бұл реформалар префекттің кең ауқымды міндеттеріне сәйкес келетін лауазымды адамдардың жетіспеушілігі мен императордың билігіне күшті префекттің қосқан үлесін азайту ниетімен жасалды. Нәтижесінде префект қызметі император иерархиясындағы ең жоғары орынды сақтап қалса да, императордың өзінен төменгі орынды иеленетін таза азаматтық әкімшілік қызметіне айналдырылды. Тетрархиялық практикадан тағы бір маңызды ауытқу - иеленушілердің санының өсуі: шамамен бес префектке куәлік берілген 332 жылы. Бұл оқиға Константиннің төрт ұлына өлімінен кейін императорлық билікті бөліп беруді көздеп, оларға белгілі бір аумақтарды бергенімен байланысты. Мұнда кейінгі аумақтық префектуралардың шығу тегі анықталуы мүмкін. 337 жылы Константин қайтыс болғаннан кейін оның үш ұлы империяны өздері арасында бөлісті. Әр жаңа Августтың өзінің преториандық префекті болғандықтан, бұл бөлім біртіндеп тұрақты преториандық префектуралардың алғашқысын құрады: Галлияның батыс префектурасы (Галлия, Вьеннен, Гиспания және Британия епархиялары), Италияның орталық префектурасы, Иллирика және Африка (Италия, Африка, Паннония, Дакия және Македония епархиялары) және Шығыс префектурасы (Тракия, Азия, Понт, Ориенс епархиялары). Мысыр 370 немесе 381 жылға дейін Ориенс епархиясының құрамына кірді. 347 жылдан 361 жылға дейін жеке Иллирия префектурасының (Паннония, Дакия және Македония епархиялары) құрылуымен және кейде жойылуына қарамастан, V ғасырдың басында пайда болған сурет Notitia dignitatum ("ар-намыс тізімі") толық болды. Бірден-бір маңызды өзгеріс - Паннония епархиясының (атын "Иллирия епархиясы" деп өзгертті) Иллирия префектурасынан алынып тасталуы және 379 жылы Италия префектурасына қосылуы. Италия епархиясы іс жүзінде екіге бөлінді: солтүстікте Италия және оңтүстікте Сицилия, Корсика және Сардинияны қоса алғанда, итальяндық қала маңы ("қаланың астында"). Галлия мен Дакия епархиясына тағайындалған викарийлер болған жоқ, өйткені Галлия мен Иллирияның преториандық префекттері тұратын. Италия префекті Миланда болған кезде Сирмиумда тұруға Иллирияның викарі тағайындалды; префект Сирмиумда тұрғанында, лауазым жойылып, префект орнына Миланда тұруға викарий тағайындалды. V ғасырдың басында Батыс империяны герман тайпалары басып алды. Алайда Италия префектурасы жаңа Острогот патшалығында сақталды, ол әлі де де-юре империяның бөлігі болды, тіпті Острогот патшасы Теодорих Ұлы 510 жылдары бағындырған Галлияның шағын бөлігінде Галлия префектурасын қайта құрды. 533–534 жылдардағы Вандал соғысы кезінде Шығыс империясы Солтүстік Африканы қайта бағындырғаннан кейін, жаңа провинциялар император Юстиниан I-нің Африканың жаңа преториандық префектурасына біріктірілді, ол кейінірек Африка экзархатына айналды. Готика соғысы аяқталғаннан кейін Италияның преториандық префектурасы да қайта құрылды, бірақ ол да экзархатқа айналды. Шығыста префектуралар 7 ғасырдың ортасына дейін жұмыс істеді, одан кейін шығыс провинцияларының көп бөлігін мұсылман басып алу және Балқанды славян тайпалары басып алу Тема жүйесін құруға әкелді. Алайда, Гераклий кезіндегі реформалар префекттің көптеген бағынышты қаржылық бюроларынан айырды, олар логофеттер басқаратын тәуелсіз департаменттер ретінде құрылды. Шығыс префекті туралы тікелей мәліметтер 629 жылғы заңнан бастап тоқтатылды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, жүйенің іздері 9 ғасырдың басына дейін сақталған: Эрнст Штайн Иллирия префектурасының кейбір аспектілері Фессалоника әкімшілігінде сақталғанын көрсетті, ал Джон Халдон, сиггилографиялық дәлелдер мен Византиялық Тактикадағы сілтемелерге негізделген, Тема жүйесіндегі ертерек азаматтық провинциялық әкімшіліктің сақталуын құжаттады, Константинопольдегі префект мүмкін болашақта бақылаушылық рөлде болды, 840 жылдарға дейін.

Префекттің өкілеттігі мен өкілеттігі

Алғашында преториандық префекттер атты жорықшылар тобынан таңдалып алынған. Константиннің реформалары осы лауазымды сенаторлар тобының мүшелеріне ғана берілуін қамтамасыз етті, ал оның мәртебесі мен билігі ең жоғары деңгейге көтерілді, сондықтан замандас жазушылар оны «жоғарғы лауазым» деп атады. Империя бөлінген кезде екі аға префект – Шығыс және Италия префекттері екі императордың сарайларында тұрып, олардың бірінші министрлерінің ролін атқарды, ал Иллирия және Галлия префекттері төменгі дәрежедегі лауазымдарға ие болды. Префекттер өз провинцияларының әкімшілік жүйесінің көп бөлігін бақылап, билікте тек magister officiorum ғана олармен теңесе алды. Префекттер Септимий Севердің тұсында қалыптасқан жоғары әкімшілік және құқықтық лауазымды атқарды, сондай-ақ мемлекеттік бюджетке жауапты бас қаржылық шенеунік болып табылды. Сот қызметін атқару кезінде олар императордың орнына сот шешімі шығаруға құқылы болды (вице-сакра), және төменгі дәрежедегі билеушілерден айырмашылығы, олардың шешіміне шағымдануға болмады. Олардың ведомстволары екі негізгі санатқа бөлінді: әкімшілік және сот мәселелерін қадағалайтын schola excerptorum және қаржы секторын бақылайтын scriniarii.