Кіріспе

17 ғасырдағы Еуропа мемлекетінің ұсынысы Польша-Литва-Рутения одақтастығы (Rzeczpospolita Trojga Narodów, Річ Посполита Трьох Народів) – 17 ғасырда Еуропа мемлекетінің ұсынылған жобасы, ол сол кездегі Польша-Литва одақтастығын алмастыруы тиіс еді, бірақ ешқашан құрылмады. Украина гетманы Богдан Хмельницкий түрлі уақыттарда, әсіресе 1648 жылғы казақ көтерілісі кезінде, негізінен этникалық украиндық жерлерде поляк үкіметіне қарсы Рутенияның Ұлы Герцогтығын құру мүмкіндігін қарастырды (Қмельницкий көтерілісін қараңыз). 1658 жылғы Хадяч шартында ұсынылғандай, мұндай Рутениялық герцогтық Польша-Литва одақтастығының толық құқықты мүшесі болуы керек еді, осылайша үш тарапты Польша-Литва-Рутения одақтастығы құрылатын еді. 1659 жылдың мамырында Польша сеймі шартыға түзетулер енгізіп бекітті. Юрий Немирычтың жоспары бойынша, казактардың бір бөлігіне дворян титулы беріліп, олар 1658 жылдан бастап Рутенияның Ұлы Княздығын басқаруға тиіс еді. Гетман Иван Выговский казактардың көп бөлігін Униат шіркеуін сақтауға көндіре алмады, ал Католик шіркеуі оны таратудан бас тартты, бірақ көптеген казактар бұл идеяға қарсы болды. Бұл жоспар Переяслав шартының күшін жоюды және Орыс мемлекеті мен одақ арасындағы жаңа қақтығыстарды тудыруды білдірді. Канадалық тарихшы Пол Роберт Магоси бұл қазақтар арасындағы келіспеушіліктер мен орыс басқыншылығының нәтижесінде болды деп санайды. Алайда, бұл оқиғалар Хадяч шартына қол қойылғанға дейін болған. Ресейлік тарихшы Таирова Яковлева Польша қоғамының қарсылығы мен Папаның ықпалын ратификацияның сәтсіздігіне себеп деп есептейді. Польша-Литва-Рутения одақтастығы идеясы 1861 жылы қаңтар көтерілісі кезінде, Хородлода өткен патриоттық демонстрацияда қайта жанданды. Бұрынғы Литваның Волынь және Подолия Ұлы Герцогтығының Конгресс Польшасының шляхталары Хородлоның екінші одағы деп жариялады. Екінші Хородло одағының негізінде құрылатын Жаңа одақ үш ұлтқа негізделген болуы керек еді, ал ұсынылған гербінде поляк бүркіті, литвалық Пагоня және Рутенияның қасиетті қамқоршысы – Архангел Михаил бейнеленген еді.

Хадиах келісім-шарты

Хадяч шарты (угода гадяцька, гадяцький договір) – 16 қыркүйекте 1658 жылы Хадяч қаласында Польша-Литва одағы мен казак гетмандығы өкілдері арасында жасалған келісім. Оның басты мақсаты – поляктар, литвалықтар және русиндерді үш ұлттан тұратын ел құру арқылы тең құқықтарды орнату болды, яғни Польша-Литва-Русиндер одағын құру. Алайда, бұл шешім украин казактарын Ресей жақтастары мен Польша жақтастарына бөліп, «Руин» (украин тарихы) кезеңіне алып келді. Казақ гетмандығы мен Польша-Литва одағы арасындағы келісім идеясы 1569 жылы Люблин сеймінде қабылданған Польша-Литва одағының конфедеративтік жүйесінің қағидасына негізделген. Гетман Выговский ұсынған шарттарға сәйкес, Украина Рутения Ұлы Герцогтығы деп аталатын тәуелсіз мемлекет ретінде Польша мен Литвамен тең құқықтарда конфедерацияға қосылуға тиіс еді. Рутения Ұлы Герцогтығының аумағы Киев, Брацлав және Чернигов воеводстваларынан тұрды. Жоғары заң шығару билігі княздықтың барлық аймақтарынан сайланған депутаттардың ұлттық жиналысына тиесілі болды. Атқару билігін өмір бойы сайланатын және король бекітетін гетман жүзеге асырды. Гетманға үміткерлерді іріктеуді украин қоғамының барлық деңгейлері – казактар, дворяндар және дін қызметкерлері бірлесіп жүзеге асыруға тиіс болды. Гетман Украинаның қарулы күштеріне басшылық етті. Рутения Ұлы Герцогтығында канцлер, маршал, қазынашының орынбасары және жоғарғы сот трибуналы сияқты мемлекеттік лауазымдар құрылды.