Кіріспе
Интеллигенция – қоғамның университет білімі бар адамдарынан құралған мәртебелі топ. Олар қоғамның саясатын, қағидаларын және мәдениетін сынап, қалыптастырып, басшылыққа алып, күрделі ақыл-ой еңбегімен айналысады. Интеллигенция ғалымдардан, академиктерден, мұғалімдерден, журналистерден және әдебиетшілерден тұрады. Тұжырымдамалық тұрғыдан алғанда, интеллигенция мәртебесі 18-шы ғасырдың соңында, Польшаның бөлінісі кезінде (1772–1795) пайда болды. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, 19-шы ғасырдың поляк зиялысы Бронислав Трентовский «Inteligencja» (интеллектуалдар) терминін патриоттық буржуазияның университет білімі бар және кәсіби белсенді әлеуметтік тобын анықтау және сипаттау үшін қолданды; бұл адамдардың интеллектуалдық қабілеті Польшаға Ресей империясының мәдени үстемдігіне қарсы тұруда моральдық және саяси басшылықты қамтамасыз етеді. Ресей революциясына дейін «интеллигенция» термині университет білімі бар адамдардың мәртебелі тобын анықтап, сипаттады, олардың мәдени капиталы (білім, тәлім және интеллектуалдық ағарту) оларға ресейлік ұлттық, аймақтық және жергілікті саясатта моральдық бастамашылықты және қажетті практикалық басшылықты жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Іс жүзінде интеллигенцияның мәртебесі мен әлеуметтік функциясы қоғамға қарай өзгеретін. Шығыс Еуропадағы зиялылар қоғамның шетінде болды, сондықтан саяси ықпал мен саяси билік және экономикалық дамудың тиімді құралдарына қол жеткізе алмады. Батыс Еуропадағы зиялылар қоғамның бағытында болды, сондықтан олар мәдени және саяси ықпалға ие болды, бұл Германияның мәдени буржуазиясы – «Bildungsbürgertum», сондай-ақ Ұлыбританияның мамандары сияқты мемлекеттік қызмет билігіне қол жеткізуге мүмкіндік берді. «Экономика және қоғам: Түсіндірмелі социологияның жобасы» (1921) еңбегінде саяси экономист Макс Вебер «интеллигенция» терминін хронологиялық және географиялық контексте қолданды, мысалы, «Құдай сөздерін қалыптастыруға христиандық көңіл бөлу, ежелгі дәуірде грек білімінің өнімі болған «интеллигенцияның» ерекше сипаттарына ерекше әсер етті», демек, интеллигенция қоғамның игілігі үшін құрылған білімді адамдардың әлеуметтік тобы ретінде пайда болды. 19-шы және 20-шы ғасырларда поляк сөзі және «inteligencja» социологиялық ұғымы Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің зиялылары болып табылатын адамдардың әлеуметтік тобын сипаттау үшін еуропалық қолданысқа айналды; Польшада университетте білім алған сыншыл ойшылдар, ал Ресейде дәстүрлі құндылықтарға қарсы шыққан, ақыл мен прогресс атынан нигилистер. 20-шы ғасырдың соңында социолог Пьер Бурдье интеллигенцияның екі түрлі жұмысшысы бар екенін айтты: (i) практикалық және теориялық білім жасайтын интеллектуалдық жұмысшылар және (ii) мәдени капитал жасайтын интеллектуалдық жұмысшылар. Социологиялық тұрғыдан алғанда, поляк «inteligencja» француз тіліндегі «intellectuels» және неміс тіліндегі «Gebildete» сөздерімен аударылады. 1860-шы жылдары журналист Петр Боборыкин «интеллигенция» терминін танымал етті, бұл термин қоғамның жұмыс істейтін мәдениетін және басым идеологиясын өндіретін, зияткерлік кәсіптермен (заң, медицина, инженерия, өнер) айналысатын, университетте білім алған ресейлік әлеуметтік топты анықтау және сипаттау үшін қолданылды. Доктор Виталий Тепикиннің теориясына сәйкес, қоғамның интеллигенциясына тән социологиялық белгілер:
The intelligentsia is a status class composed of the university educated people of a society who engage in the complex mental labours by which they critique, shape, and lead in the politics, policies, and culture of their society; as such, the intelligentsia consists of scholars, academics, teachers, journalists, and literary writers. Conceptually, the intelligentsia status class arose in the late 18th century, during the Partitions of Poland (1772–1795). Etymologically, the 19th century Polish intellectual Bronisław Trentowski coined the term inteligencja (intellectuals) to identify and describe the university educated and professionally active social stratum of the patriotic bourgeoisie; men and women whose intellectualism would provide moral and political leadership to Poland in opposing the cultural hegemony of the Russian Empire. Before the Russian Revolution, the term intelligentsiya (интеллигенция) identified and described the status class of university educated people whose cultural capital (schooling, education, and intellectual enlightenment) allowed them to assume the moral initiative and the practical leadership required in Russian national, regional, and local politics. In practice, the status and social function of the intelligentsia varied by society. In Eastern Europe, the intellectuals were at the periphery of their societies and thus were deprived of political influence and access to the effective levers of political power and of economic development. In Western Europe, the intellectuals were in the mainstream of their societies and thus exercised cultural and political influence that granted access to the power of government office, such as the Bildungsbürgertum, the cultured bourgeoisie of Germany, as well as the professionals of Great Britain. In Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology (1921), the political economist Max Weber applied the term intelligentsia in chronological and geographical frames of reference, such as "this Christian preoccupation with the formulation of dogmas was, in Antiquity, particularly influenced by the distinctive character of ‘intelligentsia’, which was the product of Greek education", thus the intelligentsia originated as a social class of educated people created for the greater benefit of society. In the 19th and 20th centuries, the Polish word and the sociologic concept of the inteligencja became a European usage to describe the social class of men and women who are the intellectuals of the countries of central and of eastern Europe; in Poland, the critical thinkers educated at university, in Russia, the nihilists who opposed traditional values in the name of reason and progress. In the late 20th century, the sociologist Pierre Bourdieu said that the intelligentsia has two types of workers: (i) intellectual workers who create knowledge (practical and theoretic) and (ii) intellectual workers who create cultural capital. Sociologically, the Polish inteligencja translates to the intellectuels in France and the Gebildete in Germany. In the 1860s, the journalist Pyotr Boborykin popularised the term intelligentsiya (интеллигенция) to identify and describe the Russian social stratum of people educated at university who engage in the intellectual occupations (law, medicine, engineering, the arts) who produce the culture and the dominant ideology by which society functions. According to the theory of Dr. Vitaly Tepikin, the sociological traits usual to the intelligentsia of a society are:
advanced for their time moral ideals, moral sensitivity to the neighbour, tact and gentleness in expression;
productive mental work, and in continual self education;
patriotism based on faith in the people, and inexhaustible, self less love for the small and the big motherlands;
inherent creativity in every stratum of the intelligentsia, and a tendency to asceticism;
an independent personality who speaks freely;
a critical attitude towards the government, and public condemnation of injustice;
loyalty to principle by conscience, grace under pressure, and tendency to self denial;
an ambiguous perception of reality, which leads to political fickleness that sometimes becomes conservatism;
a sense of resentment, because politics and policies went unrealised; and withdrawal from the public sphere to the in group;
quarrels about art, ideas, and ideology, which divide the subgroups who compose the intelligentsia. In The Rise of the Intelligentsia, 1750–1831 (2008) Maciej Janowski said that the Polish intelligentsia were the think tank of the State, intellectual servants whose progressive social and economic policies decreased the social backwardness (illiteracy) of the Polish people, and also decreased Russian political repression in partitioned Poland.
өз заманы үшін алға қойылған моральдық идеалдар, көршіге моральдық сезімталдық, сөйлеуде сыпайылық және мейірімділік;
өнімді ақыл-ой еңбегі және үнемі өзін-өзі тәрбиелеу;
халыққа сенімге негізделген патриотизм және кішкентай және үлкен Отанға деген шексіз, өзімшіл емес махаббат;
интеллигенцияның барлық қабатындағы туа біткен шығармашылық және аскетизмге бейімділік;
еркін сөйлейтін тәуелсіз тұлға;
үкіметке сын көзқарас және әділетсіздіктің қоғамдық айыпталуы;
ар-ұждан бойынша принципке адалдық, қысым кезінде табандылық және өзінен бас тартуға бейімділік;
шындықты екіұшты қабылдау, бұл кейде консерватизмге айналатын саяси тұрақсыздыққа әкеледі;
саясат пен саяси қағидалар іске аспағаны үшін наразылық және қоғамдық сферадан топқа қарай шегіну;
өнер, идеялар және идеология туралы дау-дамай, бұл интеллигенцияны құрайтын топтарды бөледі. Мачей Яновскийдің «Интеллигенцияның өркендеуі, 1750–1831» (2008) еңбегінде поляк интеллигенциясы мемлекеттің ой-санасы, оның прогрессивті әлеуметтік және экономикалық саясаты поляк халқының әлеуметтік артта қалғандығын (сауатсыздық) азайтып, сондай-ақ бөлінген Польшадағы ресейлік саяси репрессияны азайтты.
The intelligentsia is a status class composed of the university educated people of a society who engage in the complex mental labours by which they critique, shape, and lead in the politics, policies, and culture of their society; as such, the intelligentsia consists of scholars, academics, teachers, journalists, and literary writers. Conceptually, the intelligentsia status class arose in the late 18th century, during the Partitions of Poland (1772–1795). Etymologically, the 19th century Polish intellectual Bronisław Trentowski coined the term inteligencja (intellectuals) to identify and describe the university educated and professionally active social stratum of the patriotic bourgeoisie; men and women whose intellectualism would provide moral and political leadership to Poland in opposing the cultural hegemony of the Russian Empire. Before the Russian Revolution, the term intelligentsiya (интеллигенция) identified and described the status class of university educated people whose cultural capital (schooling, education, and intellectual enlightenment) allowed them to assume the moral initiative and the practical leadership required in Russian national, regional, and local politics. In practice, the status and social function of the intelligentsia varied by society. In Eastern Europe, the intellectuals were at the periphery of their societies and thus were deprived of political influence and access to the effective levers of political power and of economic development. In Western Europe, the intellectuals were in the mainstream of their societies and thus exercised cultural and political influence that granted access to the power of government office, such as the Bildungsbürgertum, the cultured bourgeoisie of Germany, as well as the professionals of Great Britain. In Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology (1921), the political economist Max Weber applied the term intelligentsia in chronological and geographical frames of reference, such as "this Christian preoccupation with the formulation of dogmas was, in Antiquity, particularly influenced by the distinctive character of ‘intelligentsia’, which was the product of Greek education", thus the intelligentsia originated as a social class of educated people created for the greater benefit of society. In the 19th and 20th centuries, the Polish word and the sociologic concept of the inteligencja became a European usage to describe the social class of men and women who are the intellectuals of the countries of central and of eastern Europe; in Poland, the critical thinkers educated at university, in Russia, the nihilists who opposed traditional values in the name of reason and progress. In the late 20th century, the sociologist Pierre Bourdieu said that the intelligentsia has two types of workers: (i) intellectual workers who create knowledge (practical and theoretic) and (ii) intellectual workers who create cultural capital. Sociologically, the Polish inteligencja translates to the intellectuels in France and the Gebildete in Germany. In the 1860s, the journalist Pyotr Boborykin popularised the term intelligentsiya (интеллигенция) to identify and describe the Russian social stratum of people educated at university who engage in the intellectual occupations (law, medicine, engineering, the arts) who produce the culture and the dominant ideology by which society functions. According to the theory of Dr. Vitaly Tepikin, the sociological traits usual to the intelligentsia of a society are:
advanced for their time moral ideals, moral sensitivity to the neighbour, tact and gentleness in expression;
productive mental work, and in continual self education;
patriotism based on faith in the people, and inexhaustible, self less love for the small and the big motherlands;
inherent creativity in every stratum of the intelligentsia, and a tendency to asceticism;
an independent personality who speaks freely;
a critical attitude towards the government, and public condemnation of injustice;
loyalty to principle by conscience, grace under pressure, and tendency to self denial;
an ambiguous perception of reality, which leads to political fickleness that sometimes becomes conservatism;
a sense of resentment, because politics and policies went unrealised; and withdrawal from the public sphere to the in group;
quarrels about art, ideas, and ideology, which divide the subgroups who compose the intelligentsia. In The Rise of the Intelligentsia, 1750–1831 (2008) Maciej Janowski said that the Polish intelligentsia were the think tank of the State, intellectual servants whose progressive social and economic policies decreased the social backwardness (illiteracy) of the Polish people, and also decreased Russian political repression in partitioned Poland.
19 ғасыр
1844 жылы Польшада қоғамның зиялыларын анықтайтын "интелегенция" терминін алғаш рет философ Карол Либельт қолданды. Ол оны ақыл-ойымен және поляк ұлтшылдығымен ерекшеленетін, мәртебелі топ деп сипаттады; осы ақыл-ойы, мінезі және рухының арқасында олар қазіргі Польша ұлтының табиғи көшбасшылары болды. Интеллигенция өздерінің әлеуметтік статусын және қоғамға деген міндеттерін жақсы түсінді: Польша Республикасын қайта құру мақсатымен жастарды ұлттық рухта тәрбиелеу, поляк тілін сақтау және Отанды сүю. Польшаның Пруссия, Австрия, Швеция және Ресей империяларымен бөлінуі нәтижесінде, патшалық мәдени үстемдік орнатылып, көптеген саяси және мәдени элита Ұлы эмиграцияға (1831–70) қатысуға мәжбүр болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы 1 қыркүйекте Польшаға басып кіргеннен кейін нацистер «Польшаға арналған арнайы қудалау кітабы» әскери операциялары, Польшадағы неміс AB акциясы, «Интеллигенцакция» және «Интеллигенцакция Поммерн» арқылы поляк интеллигенциясын жоюды бастады. Шығыс Польшада КСРО «Катынь қырғыны» (1940 жылдың сәуір-майы) сияқты операциялар арқылы поляк интеллигенциясын жоюды жалғастырды, оның салдарынан университет профессорлары, дәрігерлер, заңгерлер, инженерлер, мұғалімдер, әскерилер, полиция қызметкерлері, жазушылар және журналистер өлтірілді.
Император дәуірі
Орыс интеллигенциясы да мессиандық және интеллектуалды элиталық сипаттардың қосындысы болды, оны философ Исайя Берлин былай сипаттады: «Бұл құбылыс өзі, оның тарихи және тікелей революциялық салдарымен, менің ойымша, әлемдегі әлеуметтік өзгерістерге ең ірі, жалғыз ресейлік үлес болып табылады. Интеллигенция ұғымын интеллектуалдар деген ұғыммен шатастыруға болмайды. Оның мүшелері өздерін тек идеяларға ғана қызығушылық танытумен емес, сонымен қатар өмірге қатысты белгілі бір көзқарасты таратуға арналған, өзін-өзі арнаған, тіпті діни қызметкерлердің секулярлы түрі ретінде қарастырды». 18-ғасырда Батыс Еуропадағы Ағарту дәуірінде пайда болған Ілгерілеу идеясы 19-ғасырдың ортасында интеллигенцияның басты мәселесіне айналды. Осылайша, халықшылдар сияқты прогрессивтік әлеуметтік қозғалыстар көбінесе интеллектуалдардан құралды. Ресейлік философ Сергей Булгаков орыс интеллигенциясын Петрдің туындысы деп атады, олар «Еуропаға ашылған терезе, арқылы бізге батыстың ауасы келеді, бірден жандандырып, сонымен бірге уландырады». Сонымен қатар, Булгаков батыстық әдебиет сыншысы Виссарион Белинскийді орыс интеллигенциясының рухани әкесі деп атады. 1860 жылы Ресейде 20 000 маман болса, 1900 жылы 85 000-ға жетті. Бастапқыда білімді ақсүйектерден құралған интеллигенция 1861 жылдан кейін «разночинцы» (классыз адамдар) басымдығына көшті. 1833 жылы орта мектеп оқушыларының 78,9 пайызы ақсүйектер мен бюрократтардың балалары болса, 1885 жылы бұл көрсеткіш 49,1 пайызға төмендеді. Жалпы халықтан шыққандардың үлесі 19,0 пайыздан 43,8 пайызға дейін өсті, ал қалған үлесі дін қызметкерлерінің балаларына тиесілі болды. Білімді пролетариаттан қорқып, патша Николай I университет студенттерінің санын жылына 3000-қа дейін шектеді, бірақ 1894 жылға қарай 25 000 студент болды. Сол сияқты, мерзімді басылымдардың саны 1855 жылы 15-тен 1885 жылы 140-қа дейін өсті. «Үшінші элемент» – земстволарға жұмысқа алынған мамандық иелері. 1900 жылға қарай олардың саны 47 мыңға жетті, олардың көп бөлігі либералды радикалдар болды. Петр I Ресейге Ілгерілеу идеясын әкелгенімен, 19-ғасырға қарай патшалар «ілгерілеуді» мемлекеттің заңды мақсаты ретінде мойындамады, тіпті Николай II «Мен осы сөзді қаншалықты жек көретінімді» деп айтты және оны орыс тілінен жоюды қалады.
Большевиктердің көзқарасы
Ресейде большевиктер интеллигенцияның мәртебелі тобын марксистік философияда анықталғандай, нағыз әлеуметтік класс деп санамады. Сол кезде большевиктер орыс тіліндегі "прослойка" (қабат) сөзін интеллигенцияны өзіндік класс емес, бөлініп тұратын қабат ретінде анықтау үшін қолданды. Монархиядан кейінгі Ресейді құру кезінде Ленин интеллигенцияның класс екенін қатты сынады, "жұмысшылар мен шаруалардың зияткерлік күштерінің" өсуі "буржуазия мен олардың серіктері, өздерін ұлттың миы деп санайтын капиталдың қызметшілері, интеллигенттерді" құлататынын мақтап айтты. "Шын мәнінде, бұл ми емес, бұл – шөпшек." (На деле это не мозг, а говно). 1917 жылғы Ресей революциясы интеллигенцияны және патшалық Ресейдің әлеуметтік топтарын бөліп тастады. Кейбір ресейліктер эмиграцияға кетті, саяси реакционерлер оңшыл Ақ қозғалысқа қарсы революцияға қосылды, ал кейбіреулері большевиктер болып, қалғандары Ресейде қалып Кеңес Одағының саяси жүйесіне қатысты. Ресей қоғамын қайта ұйымдастыру кезінде большевиктер большевик емес интеллигенцияны класс жауы деп санап, оларды философтар кемелеріне жер аудару, ГУЛАГтағы мәжбүрлі еңбек және атып тастау арқылы қоғамнан шығарды. Большевиктік Ресейде (КСРО) қалған патшалық дәуір интеллигенциясының мүшелері пролетариатқа айналды. Большевиктер интеллигенцияның Кеңес Ресейінің болашағы үшін басқару маңыздылығын мойындағанмен, осы қабаттың буржуазиялық тегі марксистік философияға және большевиктік қоғамдық бақылауға адалдығына күмән тудырды.
The Russian Revolution of 1917 divided the intelligentsia and the social classes of Tsarist Russia. Some Russians emigrated, the political reactionaries joined the right wing White movement for counter revolution, some became Bolsheviks, and some remained in Russia and participated in the political system of the Soviet Union. In reorganizing Russian society, the Bolsheviks deemed non Bolshevik intelligentsia class enemies and expelled them from society, by way of deportation on Philosophers' ships, forced labor in the gulag, and summary execution. The members of the Tsarist era intelligentsia who remained in Bolshevik Russia (the USSR) were proletarianized. Although the Bolsheviks recognized the managerial importance of the intelligentsia to the future of Soviet Russia, the bourgeois origin of this stratum gave reason for distrust of their ideological commitment to Marxist philosophy and Bolshevik societal control.
Кеңес Одағы
Кеңес Одағының соңында "интеллигенция" термині ақыл-ой және мәдени еңбеккерлердің ресми анықтамасын алды. "Ғылыми-техникалық интеллигенция" (научно техническая интеллигенция) және "шығармашылық интеллигенция" (творческая интеллигенция) сияқты кіші топтары да болды. 1917 мен 1941 жылдар аралығында инженер мамандығы бойынша бітірушілердің саны 15 мыңнан 250 мыңнан асып кетті.
Кеңес Одағынан кейінгі кезең
Кеңес Одағынан кейінгі кезеңде бұрынғы кеңес интеллигенциясының мүшелері коммунистік үкіметке қатысты әртүрлі көзқарастар білдірді. Ескі буын өзін құрбандықтар ретінде көрсетуге тырысса, Кеңес Одағы құлаған кезде 30-ға жуық жаста болған жас буын өз өмірбаяндарында репрессиялық тәжірибеге көп көңіл бөлмеді. Кеңес Одағының құлауынан бері интеллигенцияның беделі мен ықпалы күрт төмендеді. Сондықтан посткеңестік интеллигенцияның Кеңес Одағының соңғы жылдарына (перестройкаға) ностальгиямен қарауы жиі кездеседі, олар оны интеллигенцияның алтын ғасыры деп санайды. Владимир Путин қазіргі Ресейдегі интеллигенцияның әлеуметтік жауапкершілігі туралы пікірін білдірді. Барлығымыз революциялық – эволюциялық емес – өзгерістер келгенде жағдай одан да нашарлауы мүмкін екенін білуіміз керек. Интеллигенция осыны есте ұстауы тиіс. Қоғамды кез келген радикалды қадамдар мен төңкерістерден сақтау міндеті осы интеллигенцияның үстінде. Біз мұнан толыққанды көріп қалдық. Көптеген төңкерістер мен соғыстарды бастан өткердік. Бізге ондаған жылдар бойы бейбіт және гармониялық даму қажет.