Польша тарихы: мың жылдық саяхат

Польша тарихы: мың жылдық кезең, тайпалар, монархия, алтын ғасыр, кеңею, соғыстар, коммунизм және демократия. Польшаның бастаулары мен Piast әулеті.

37 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Poland — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Польша тарихы мың жылдан астамды қамтиды – орта ғасырлық тайпалардан бастап, христиан қабылдануы мен монархияға дейін; Польшаның алтын ғасыры, экспансиясы және Еуропаның ірі державаларының біріне айналуы; оның құлдырауы мен бөлінісі, екі дүниежүзілік соғыс, коммунизм және демократияның қайта орнатылуы. Польша тарихының бастауын ежелгі заманға дейін табуға болады, сол кезде қазіргі Польша аумағын кельттер, скифтер, герман тайпалары, сарматтар, славяндар және балтық тайпалары сияқты түрлі тайпалар мекендеген. Дегенмен, этностық поляктардың ең жақын ата-бабалары – батыс славян лехиттері, ерте орта ғасырларда Польша жерлерінде тұрақты қоныстар құрды. "Ашық далада тұратын халық" деген мағына беретін Батыс поляндар лехиттері аймаққа үстемдік етіп, Солтүстік Орталық Еуропа жазығында орналасқан Польшаға атын берді. Бірінші билеуші династия – Пиасттар 10 ғасырда пайда болды. Герцог Мьешко I Польша мемлекетінің құрылтайшысы саналады және 966 жылы Батыс христиан дінін қабылдағаны үшін кеңінен танымал. Мьешконың билігі оның ұлы Батыл Болеслав I 1025 жылы орта ғасырлық корольдік ретінде қайта құрылды, ол өзінің билігі кезіндегі әскери кеңеюімен белгілі болды. Ең табысты және соңғы Пиаст монархы, Ұлы Казимир III, 1370 жылы қайтыс болғанға дейін экономикалық өркендеу мен аумақтық кеңею кезеңін басқарды. 14-16 ғасырлардағы Ягеллондық династияның кезеңі Литвамен тығыз байланыс орнатып, Польшада мәдени Ренессансқа және аумақтық кеңеюге әкелді, сондай-ақ 1569 жылы Еуропаның ірі елдерінің бірі – Польша-Литва одағының құрылымымен аяқталды. Одақ Ягеллон кезеңінде қол жеткізген өркендеу деңгейін сақтап, саяси жүйесі сайлаулы монархиясы бар бірегей аристократиялық демократия ретінде жетілді. Алайда, 17 ғасырдың ортасынан бастап, бұл алып мемлекет жойқын соғыстар мен саяси жүйенің нашарлауына байланысты құлдырау кезеңіне түсті. 18 ғасырдың соңында маңызды ішкі реформалар енгізілді, мысалы, Еуропаның 1791 жылғы 3 мамырдағы алғашқы Конституциясы, бірақ көршілес державалар реформалардың алға жылжуына жол бермеді. Одақтың өмір сүруі 1795 жылы Ресей империясының шығысында, Пруссия Корольдығының батысында және Габсбург монархиясының оңтүстігінде Польша аумағына жасалған басып алулар мен бөлістерден кейін аяқталды. 1795 жылдан 1918 жылға дейін шын мәнінде тәуелсіз Польша мемлекеті болған жоқ, бірақ Польшаның күшті қарсылық қозғалыстары жұмыс істеді. Егемендікті қайтару мүмкіндігі тек Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін туды, соғыс пен революция салдарынан үш империялық держава әлсіреген кезде. Польшаның Екінші Республикасы 1918 жылы құрылды және 1939 жылға дейін тәуелсіз мемлекет ретінде өмір сүрді, содан кейін нацистік Германия мен Кеңес Одағы Польшаға басып кірді, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы болды. 1939-1945 жылдар аралығындағы Польшаның нацистік оккупациясы кезінде жоспарлы геноцид пен жою арқылы әртүрлі нанымдары мен ұлттық белгілері бар миллиондаған поляк азаматы қаза тапты. Польшаның эмиграциядағы үкіметі соғыс бойы жұмыс істеді, ал поляктар шығыс және батыс майдандарындағы әскери науқандарға қатысу арқылы одақтастардың жеңісіне үлес қосты. 1944 және 1945 жылдары Кеңес Қызыл Армиясының батысқа қарай жылжуы нацистік Германия күштерін Польшадан шегінуге мәжбүр етті, бұл 1952 жылдан бастап Польша Халық Республикасы деп аталған сателлит коммунистік мемлекеттің құрылуына әкелді. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда одақтастар бекіткен аумақтық түзетулер нәтижесінде Польшаның географиялық орталығы батысқа қарай жылжыды, ал қайта анықталған Польша жерлері соғыс кезінде және одан кейін түрлі этникалық топтарды жою, қуғынға салу және көші-қон арқылы тарихи көпұлтты сипатын жоғалтты. 1980-ші жылдардың соңында Польша реформа қозғалысы "Солидарность" жоспарлы экономикадан және коммунистік мемлекеттен капиталистік экономикалық жүйеге және либералды парламенттік демократияға бейбітшілікпен өтуде маңызды рөл атқарды. Бұл процесс қазіргі Польша мемлекетінің, 1989 жылы құрылған Үшінші Польша Республикасының құрылуына әкелді.

none

The history of Poland spans over a thousand years, from medieval tribes, Christianization and monarchy; through Poland's Golden Age, expansionism and becoming one of the largest European powers; to its collapse and partitions, two world wars, communism, and the restoration of democracy. The roots of Polish history can be traced to ancient times, when the territory of present day Poland was settled by various tribes including Celts, Scythians, Germanic clans, Sarmatians, Slavs and Balts. However, it was the West Slavic Lechites, the closest ancestors of ethnic Poles, who established permanent settlements in the Polish lands during the Early Middle Ages. The Lechitic Western Polans, a tribe whose name means "people living in open fields", dominated the region and gave Poland which lies in the North Central European Plain its name. The first ruling dynasty, the Piasts, emerged in the 10th century AD. Duke Mieszko I is considered the de facto creator of the Polish state and is widely recognized for his adoption of Western Christianity in 966 CE. Mieszko's dominion was formally reconstituted as a medieval kingdom in 1025 by his son Bolesław I the Brave, known for military expansion under his rule. The most successful and the last Piast monarch, Casimir III the Great, presided over a period of economic prosperity and territorial aggrandizement before his death in 1370 without male heirs. The period of the Jagiellonian dynasty in the 14th–16th centuries brought close ties with the Lithuania, a cultural Renaissance in Poland and continued territorial expansion as well as Polonization that culminated in the establishment of the Polish–Lithuanian Commonwealth in 1569, one of Europe's largest countries. The Commonwealth was able to sustain the levels of prosperity achieved during the Jagiellonian period, while its political system matured as a unique noble democracy with an elective monarchy. From the mid 17th century, however, the huge state entered a period of decline caused by devastating wars and the deterioration of its political system. Significant internal reforms were introduced in the late 18th century, such as Europe's first Constitution of 3 May 1791, but neighboring powers did not allow the reforms to advance. The existence of the Commonwealth ended in 1795 after a series of invasions and partitions of Polish territory carried out by the Russian Empire in the east, the Kingdom of Prussia in the west and the Habsburg monarchy in the south. From 1795 until 1918, no truly independent Polish state existed, although strong Polish resistance movements operated. The opportunity to regain sovereignty only materialized after World War I, when the three partitioning imperial powers were fatally weakened in the wake of war and revolution. The Second Polish Republic was established in 1918 and existed as an independent state until 1939, when Nazi Germany and the Soviet Union invaded Poland, marking the beginning of World War II. Millions of Polish citizens of different faiths or identities perished in the course of the Nazi occupation of Poland between 1939 and 1945 through planned genocide and extermination. A Polish government in exile nonetheless functioned throughout the war, and the Poles contributed to the Allied victory through participation in military campaigns on both the eastern and western fronts. The westward advances of the Soviet Red Army in 1944 and 1945 compelled Nazi Germany's forces to retreat from Poland, which led to the establishment of a satellite communist country, known from 1952 as the Polish People's Republic. As a result of territorial adjustments mandated by the Allies at the end of World War II in 1945, Poland's geographic centre of gravity shifted towards the west, and the re defined Polish lands largely lost their historic multi ethnic character through the extermination, expulsion and migration of various ethnic groups during and after the war. By the late 1980s, the Polish reform movement Solidarity became crucial in bringing about a peaceful transition from a planned economy and a communist state to a capitalist economic system and a liberal parliamentary democracy. This process resulted in the creation of the modern Polish state, the Third Polish Republic, founded in 1989.

Тарихқа дейінгі және протохистория

Тарихқа дейінгі және прототарихи кезеңдерде, кем дегенде 600 000 жыл бойы қазіргі Польша аумағында *Homo* туысының өкілдері мерзімімен қоныстанды. Ол көршілес аймақтармен бірге тас дәуірі, қола дәуірі және темір дәуірі кезеңдерінен өтті. Неолит дәуірі сызықты керамика мәдениетінің пайда болуына әкелді, оның негізін қалаушылары шамамен 5500 жылға дейін Дунай өзені аймағынан көшіп келді. Бұл мәдениет қазіргі Польша аумағында алғашқы отырықшы шаруалар қауымдастықтарының құрылуымен ерекшеленді. Кейін, шамамен 4400–2000 жылдар аралығында, мезолиттен кейінгі жергілікті халықтар да шаруашылық өмір салтын қабылдап, оны одан әрі дамыта бастады. Польшаның ерте қола дәуірі шамамен 2400–2300 жылдар шамасында басталды, ал темір дәуірі шамамен 750–700 жылдар шамасында басталды. Анықталған көптеген мәдениеттердің ішінде Лузация мәдениеті қола және темір дәуірлерін қамтыды және маңызды қоныс орындарын қалдырды. Шамамен 400 жылға дейін Польшаға Ла Тене мәдениетінің келттері қоныстанды. Олардан кейін, кельттер мен Рим империясының ықпалымен күшті германдық компоненті бар жаңа мәдениеттер пайда болды. Германдық халықтар шамамен 500 жылға дейін Еуропаның қараңғы ғасырларындағы Ұлы көші-қон кезеңінде осы аймақтан көшіп кетті. Солтүстік және шығыстағы орманды аймақтарды балтықтар қоныстандырды. Кейбір археологиялық зерттеулерге сәйкес, славяндар қазіргі Польша аумағында тек 1500 жыл ғана өмір сүрген. Ал басқа археологиялық және тілдік зерттеулерге сәйкес, ертедегі славян халықтары Польшаның кейбір аймақтарында одан да ертерек болған, және б.з.д. 3 ғасырға жататын ежелгі Пшеворск және Зарубинтсы мәдениеттерімен байланысты болуы мүмкін, бірақ кейбір славян топтары кейінгі кезеңдерде шығыстан келген болуы мүмкін. Ертедегі славян халықтары мен тілдері Полесье аймағынан шыққан болуы мүмкін, оған Беларусь пен Украина шекарасының маңындағы аймақтар, Батыс Ресейдің бір бөлігі және Польшаның шығыс бөлігінің бір бөлігі кіреді. Батыс славян және лехит халықтары, сондай-ақ ежелгі поляк жеріндегі қалған азшылық рулар тайпалық бірліктерге бірікті, олардың ішіндегі үлкендері кейін поляк тайпалары деп аталды; көптеген тайпалардың аттары 9 ғасырда аты-жөні белгісіз Бавариялық географ жасаған тізімде кездеседі. 9-10 ғасырларда бұл тайпалар Висланың жоғарғы ағысында, Балтық теңізінің жағалауында және Үлкен Польшада дамыған аймақтарды құрды. Ұлы Польшадағы соңғы тайпалық бастама 10 ғасырда Польша мемлекетіне айналған тұрақты саяси құрылымның қалыптасуына әкелді. Бұл оқиға "Польшаның қабылданған діні" деп аталады, және оның күні көбінесе поляк мемлекеттілігінің символдық басталуын белгілеу үшін қолданылады. Мьешко жаңа елдің өмір сүруіне негіз болған лехиттік тайпалардың жерлерін біріктірді. Польшаның пайда болуынан кейін, оны халықты христиан дініне айналдырған, мықты патшалық құрған және кеңінен еуропалық мәдениетке енген ерекше поляк мәдениетін дамытқан бірқатар билеушілер басқарды.

In prehistoric and protohistoric times, over a period of at least 600,000 years, the area of present day Poland was intermittently inhabited by members of the genus Homo. It went through the Stone Age, Bronze Age and Iron Age stages of development, along with the nearby regions. The Neolithic period ushered in the Linear Pottery culture, whose founders migrated from the Danube River area beginning about 5500 BC. This culture was distinguished by the establishment of the first settled agricultural communities in modern Polish territory. Later, between about 4400 and 2000 BC, the native post Mesolithic populations would also adopt and further develop the agricultural way of life. Poland's Early Bronze Age began around 2400–2300 BC, whereas its Iron Age commenced c. 750–700 BC. One of the many cultures that have been uncovered, the Lusatian culture, spanned the Bronze and Iron Ages and left notable settlement sites. Around 400 BC, Poland was settled by Celts of the La Tène culture. They were soon followed by emerging cultures with a strong Germanic component, influenced first by the Celts and then by the Roman Empire. The Germanic peoples migrated out of the area by about 500 AD during the great Migration Period of the European Dark Ages. Wooded regions to the north and east were settled by Balts. According to some archaeological research, Slavs have resided in modern Polish territories for only 1,500 years. And according to other archaeological and linguistic research, early Slavic peoples were likely present in parts of Poland much earlier, and may have been associated with the ancient Przeworsk and Zarubintsy cultures of the 3rd century BC, though some Slavic groups may have arrived from the east in later periods. It has been suggested that the early Slavic peoples and languages may have originated in the region of Polesia, which includes the area around the Belarus–Ukraine border, parts of Western Russia, and parts of far Eastern Poland. The West Slavic and Lechitic peoples as well as any remaining minority clans on ancient Polish lands were organized into tribal units, of which the larger ones were later known as the Polish tribes; the names of many tribes are found on the list compiled by the anonymous Bavarian Geographer in the 9th century. In the 9th and 10th centuries, these tribes gave rise to developed regions along the upper Vistula, the coast of the Baltic Sea and in Greater Poland. The latest tribal undertaking, in Greater Poland, resulted in the formation of a lasting political structure in the 10th century that became the state of Poland. The event is known as the "baptism of Poland", and its date is often used to mark a symbolic beginning of Polish statehood. Mieszko completed a unification of the Lechitic tribal lands that was fundamental to the new country's existence. Following its emergence, Poland was led by a series of rulers who converted the population to Christianity, created a strong kingdom and fostered a distinctive Polish culture that was integrated into the broader European culture.

Батыл Болеслав I

Миешконың ұлы, герцог Болеслав I Батыл (992–1025 жылдары биледі), польшалық шіркеу құрылымын қалыптастырды, аумақтық жаулаулар жасады және өмірінің соңында, 1025 жылы Польшаның алғашқы королі болып ресми түрде таж кигізілді.

Казимир I, Болеслав II және Болеслав III тұсындағы Пяст монархиясы

Болеслав I-нің кең аумақты билеуі ертедегі Польша мемлекетінің мүмкіндіктерін шектен шығарды, одан кейін монархия құлдырап кетті. Жаңару Казимир I Қайта Құрушының (1039–1058 жж.) тұсында болды. Казимирдің ұлы Болеслав II Көңілді (1058–1079 жж.) Щепанув епископы Станиславпен қақтығысқа түсті, бұл оның құлауына әкелді. Болеслав 1079 жылы епископты, Польша шіркеуі оны зина жасады деп айыптап, анафема салғаннан кейін өлтірді. Бұл оқиға Польша ақсүйектерінің көтерілісіне ұйтқы болды, нәтижесінде Болеслав тақтан түсіріліп, елден қуылды.

Фрагментация

Болеслав III 1138 жылғы өсиетімен Польшаны ұлдары арасында бөліскеннен кейін, 1264 жылы Болеслав Қасиетті Калиш статуты арқылы еврейлерге еркіндік берді.

Владыслав I мен Казимир III тұсындағы соңғы пиаст монархиясы

Польша жерлерін қайта біріктіру әрекеттері 13 ғасырда күш алды, ал 1295 жылы Ұлы Польшаның герцогы Пржемысл II Болеслав II-ден кейін Польша патшасы болып таж киген алғашқы билеуші болды. 1334 жылдың 9 қазанында Казимир III 1264 жылы Болеслав Инақ еврейлерге берген жеңілдіктерді растады және оларға Польшаға көптеп қоныстануға рұқсат берді.

Анжевиндік ауысу

1370 жылы поляк патшалық әулеті мен Пиаст әулетінің кіші тармағы тоқырағаннан кейін, Польша Анжу үйінің Капетиялық әулетінен шыққан Людовик I билігіне көшті. Ол 1382 жылға дейін жалғасқан Венгрия мен Польшаның бірігуіне басшылық етті.

Қазіргі Польшаның ерте кезеңдері, Зигизмунд I және Зигизмунд II

XVI ғасырда протестанттық реформация қозғалыстары поляк христиандығына терең еніп, нәтижесінде Польшадағы Реформация түрлі конфессияларды қамтыды. Польшада қалыптасқан діни төзімділік саясаты сол кездегі Еуропада сирек кездесетін жағдай еді және діни қақтығыстардан қашып келген көптеген адам Польшада пана тапты. Ежелгі патша Зигмунд I (1506–1548) мен патша Зигмунд II Август (1548–1572) билік еткен жылдары мәдениет пен ғылымның қарқынды дамуына куә болдық (Польшадағы Ренессанстың алтын ғасыры), оның ішінде астроном Николай Коперник (1473–1543) 1525 жылы Зигмунд I билігі кезінде.

Зигмунд II билігі Ягеллондық кезеңді аяқтады, бірақ Люблин одағына (1569) жол ашты, ол Литвамен одақтың толыққанды іске асуы болды. Бұл келісім Украинаны Ұлы Литва княздығынан Польшаға өткізді және поляк-литвалық мемлекетті нағыз одаққа айналдырды.

Алыс солтүстік-шығыстағы Ливония 1561 жылы Польша құрамына енді және Польша Ресейге қарсы Ливон соғысына қатысты. Бұл сол кездегі Еуропаның көп бөлігінде басым болған абсолюттік монархиялардан өзгеше еді. Комонвеллдің құрылуы Польша тарихында үлкен саяси күшке қол жеткізілген және өркениет пен өркендеуде үлкен жетістіктерге ие болған кезеңмен сәйкес келді. Польша-Литва одағы Еуропа істеріне белсенді қатысушы және батыс мәдениетін (поляк ерекшеліктерімен) шығысқа таратушы маңызды мәдени орталыққа айналды. XVI ғасырдың екінші жартысы мен XVII ғасырдың бірінші жартысында Комонвелл заманауи Еуропадағы ең ірі және ең көп халқы бар мемлекеттердің бірі болды, оның аумағы шамамен және халқы он миллионға жуық болды. Оның экономикасында экспортқа бағытталған егіншілік басымдық құрды. 1573 жылғы Варшава конфедерациясында бүкіл елде діни төзімділік кепілдік берілді.

Бірінші сайланған патшалар

1572 жылы Ягеллон әулетінің билігі аяқталғаннан кейін, Генрих Валуа (кейін Францияның королі Генрих III) 1573 жылы поляк ақсүйектері өткізген алғашқы "еркін сайлауда" жеңіске жетті. Ол шектеулі пакта конвента міндеттемелеріне келісуге мәжбүр болды және Франция тағына мұрагерлік құқығы бар екені хабарланғаннан кейін 1574 жылы Польшадан қашып кетті. Одан кейін Венгриялық Стефан Батори патшалық құрды (1576–1586). Ол әскери және ішкі саясатта белсенді болды және поляк тарихында сәтті сайланған патшаның сирек мысалы ретінде құрметпен еске алынады. Шығыс Еуропада басымдыққа ұмтылған Одақ, Ресейдің Ұлы қасіретінен кейін 1605 және 1618 жылдар аралығында Ресеймен соғыс жүргізді; осы қақтығыстар сериясы поляк-москов соғысы немесе Дымитриадтар деп аталады. Бұл күш-жігерлер Польша-Литва Одағының шығыс аумақтарының кеңеюіне әкелді, бірақ поляк билеуші әулеті үшін Ресей тағын басып алу мақсаты орындалмады. Швеция 1617–1629 жылдардағы поляк-швед соғыстары кезінде Балтық теңізінде басымдыққа ұмтылды, ал Осман империясы 1620 жылы Чехора және 1621 жылы Хотин шайқастарында оңтүстіктен қысым көрсетті.

Соғыс тоғыны

Иоанн II Казимир Вазаның (1648–1668 жж.) билігі тұсында, оның әулетінің үшінші және соңғы патшасы, шетелдік басып кірулер мен ішкі тәртіпсіздік салдарынан дворяндардың демократиясы құлдырады. Бұл апаттар күрт күшейіп, Польшаның Алтын ғасырының аяқталуын білдірді. Олардың нәтижесінде, бір кездегі қуатты Речь Посполита (Одақ) мемлекеті шетелдік араласуға одан да осал болды. 1648–1657 жылдардағы Хмельницкийдің казақ көтерілісі Польша тажының оңтүстік-шығыс аймақтарын қамтыды; 1661 жылы алғашқы поляк газеті – «Merkuriusz Polski» жарық көрді. 1668 жылы әйелінің қайтысына күйініп, билігіндегі апатты саяси жағдайға шалдыққан Иоанн II Казимир тақтан бас тартып, Францияға қашып кетті.

Иоанн III Собиески және соңғы әскери жеңістер

1669 жылы Иоанн II Казимирдің орнына туған поляк Михаль Корыбут Висьниовецкий сайланды. Оның 1673 жылға дейін жалғасқан билігі кезінде Польша-Осман соғысы (1672-76) басталды және оның мұрагері Иоанн III Собиески (1674-1696 жылдары биледі) кезінде де жалғасты. 1720 жылға дейін дерлік үздірілмей соғысқа ұшыраған Қауымдастық зор халық шығынына және экономикасы мен әлеуметтік құрылымына ауыр зиян келтірді. Ішкі қақтығыстардың кең ауқымы, заң шығару процестерінің бұрмалануы және шетелдік мүдделердің араласуы салдарынан үкімет тиімсіз болып қалды. Ақсүйектер белгілі аумақтарға ие болған бірнеше жанжалды магнат отбасыларының бақылауына көшті. Қала халқы мен инфрақұрылым, сондай-ақ көптеген шаруа шаруашылықтары құлдырады, олардың тұрғындары одан әрі күшейтілген крепостнойлыққа ұшырады. Ғылым, мәдениет және білім берудің дамуы тоқтап немесе регресске ұшырады. 1717 жылғы Тыныш Сейм Қауымдастықтың Ресейдің протектораты ретінде болуының басталуын белгіледі: сол кезден бастап патшалық ақсүйектердің Алтын бостандығына кедергі келтіретін реформаны кепілдік беру арқылы Қауымдастықтың әлсіз орталық билігін және мәңгілік саяси әлсіздік күйін нығайтты. Діни төзімділік дәстүрінен күрт бас тартып, 1724 жылы Торньдағы көтеріліс кезінде протестанттар өлім жазасына кесілді. 1732 жылы Польшаның үш күшейіп келе жатқан қуатты және интригалық көршілері – Ресей, Австрия және Пруссия болашақ патшалық мұрагерлігін бақылау ниетімен Үш Қара Бүркіт туралы құпия шартқа келді. Польша мұрагерлік соғысы 1733-1735 жылдары өтті.

1788 1791 жылғы Ұлы Сейм және 1791 жылғы 3 мамырдағы Конституция

Король Станислав Август шақырған парламенттің ұзаққа созған сессиясы Ұлы Сейм немесе Төрт жылдық Сейм деп белгілі; ол алғаш рет 1788 жылы өтті. Оның ең маңызды жетістігі – 1791 жылдың 3 мамырындағы Конституцияны қабылдауы болды.

1794 жылғы Костюшко көтерілісі және Польша-Литва мемлекетінің аяқталуы

Соңғы оқиғалардың ықпалымен радикалданған поляк реформаторлары (көшіп кеткендері де, одақтың қалған шағын аумағында тұрғандары да) ұлттық көтеріліске дайындық жұмыстарын бастады. Халыққа танымал генерал және американдық революцияның қатысушысы Тадеуш Костюшко оның басшысы болып таңдалды. Ол шетелден оралып, 1794 жылғы 24 наурызда Краковта Костюшконың жарлығын жариялады. Жарлықта оның жоғары қолбасшылығымен ұлттық көтеріліс шақырылды. 1796 жылы бұрын тұтқындалған Тадеуш Костюшкоға АҚШ-қа эмиграциялауға рұқсат берілді. Польша басшылығының соңғы бөлініске реакциясы тарихи пікірталас тудырады. Әдебиеттанушылар алғашқы он жылдыққа үстемдік еткен сезімнің зорлық-зомбылық пен сатқындықпен билік ететін моральдық құлдырау екенін анықтады. Ал тарихшылар шетелдік үстемдікке қарсылықтың белгілерін іздеді. Көшіп кеткендерден басқа, ақсүйектер жаңа билеушілеріне адалдық серт беріп, олардың әскерлерінде офицерлер болып қызмет етті.

Наполеон соғыстары

1795-1918 жылдар аралығында тәуелсіз Польша мемлекеті болмаса да, Польша тәуелсіздігі идеясы 19 ғасыр бойы сақталды. Бөліс жасаған елдерге қарсы бірнеше көтеріліс және басқа да қарулы шаралар ұйымдастырылды. Бөлістен кейінгі әскери күш-жігер алдымен Польша эмигранттарының революциялық Франциямен одақтасуына негізделді. Ян Генрих Дабровскийдің Польша легиондары 1797 және 1802 жылдар аралығында Польшадан тыс француз әскери науқандарында қатысып, осы арқылы Польша отанын азат етуді үміттенеді. Польшаның ұлттық әнұраны, "Польша әлі жоғалған жоқ" немесе "Дабровскийдің мазуркасы", 1797 жылы Жозеф Выбицкий оның ерліктеріне арнап жазған. 1807 жылы Наполеон Пруссияны жеңгеннен кейін және Ресей императоры Александр I-мен Тильзит келісімдеріне қол қойғаннан кейін Варшава Герцогтігі – шағын, жартылай тәуелсіз Польша мемлекеті құрылды.

Вена конгресі

Наполеон жеңілгеннен кейін, 1814 және 1815 жылдары өткен Вена конгресінде жаңа еуропалық тәртіп орнатылды. Император Александр I-нің бұрынғы жақын досы Адам Ежи Чарториски, польша ұлттық мүддесінің басты жақтаушысы болды. Конгресс поляктардың Наполеон дәуірінде қол жеткізген кейбір табыстарын ескере отырып, жаңа бөліс жоспарын іске асырды. 1815 жылы Варшава Герцогтігінің орнына Польша Корольдігі құрылды, бұл ресми емес түрде Вена Польшасы деп белгілі болды. Пруссияның бөлігінен Позеннің Ұлы Герцогтігі бөлініп шықты.

1830 жылғы қарашадағы көтеріліс

Бөлуші күштердің күшейе берген репрессивті саясаты бөлінген Польшада қарсылық қозғалыстарына әкелді, ал 1830 жылы поляк патриоттары қараша көтерілісін ұйымдастырды. Қараша көтерілісі жеңілгеннен кейін мыңдаған бұрынғы поляк әскерлері мен басқа да белсенділер Батыс Еуропаға эмиграциялады. Бұл құбылыс Ұлы эмиграция деп белгілі болды және көп ұзамай поляк саяси және интеллектуалдық өміріне үстемдік етті. Тәуелсіздік қозғалысының көшбасшыларымен бірге, шетелдегі поляк қауымдастығына поляк әдебиеті мен өнерінің ең көрнекті өкілдері кірді, олардың ішінде романтик ақындары Адам Мицкевич, Юлиуш Словацкий, Циприан Норвид және композитор Фредерик Шопен болды. Басылып, репрессияға ұшыраған Польшада білім беру және экономикаға бағытталған зорлықсыз әрекеттер арқылы прогреске ұмтылғандар да болды, бұл «органикалық жұмыс» деп аталды; ал басқалары эмигранттар тобымен бірлесіп, құпия ұйымдар құрып, келесі қарулы көтеріліске дайындалды.

Ұлттар көктемі дәуірінің көтерілістері

Ұлттық көтеріліс жоспарланған, бірақ билік бөлінген аймақтарда құпия дайындықтарды анықтағандықтан одан әрі дамымады. 1846 жылдың басында Ұлы Польша көтерілісі сәтсіз аяқталды. 1846 жылдың ақпан айындағы Краков көтерілісінде,

1863 жылғы қаңтар көтерілісі

Ресейдің автократиялық саясаты поляк тілінің, дінінің және мәдениетінің негізгі құндылықтарына үздіксіз шабуыл жасады. Осының салдарынан, Ресей патшасы Александр II билігі кезінде Польшадағы Конгрессте рұқсат етілген шектеулі либерализация шараларына қарамастан, 1860-1861 жылдары халықтық азаттық қозғалысы қайта жанданды. Варшавада өткен ірі демонстрациялар барысында ресейлік әскерлер бейбіт тұрғындарға көптеген жарақаттар келтірді. Шаруаларды азат етуді қолдаған және орыс революционерлерімен ынтымақтасқан, поляк белсенділерінің "қызыл" немесе солшыл фракциясы ұлттық көтеріліске тікелей дайындық жүргізуге кірісті. "Ақ" немесе оңшыл фракция Ресей билігімен ынтымақтасуға бейімділік танытып, ішінара реформалармен жауап берді. "Қызылдардың" әскерлік күшін әлсірету мақсатында, Польша Конгресі үкіметінің консервативті басшысы Александр Виелопольский 1862 және 1863 жылдары жас поляктарды ресей армиясына ішінара таңдап алуды ұйымдастырды. 1864 жылдың 2 наурызында, көтеріліс Ресей билігін поляк шаруаларының қолдауын жеңіп алуға мәжбүр етті, Конгрессте бұрынғы көтерілісшілердің жер реформасы үлгісіндегі шаруаларды азат ету туралы жарлық ресми жарияланды. Бұл акті орталық Польша жерлерінде капиталистік жүйенің дамуы үшін қажетті жағдайлар жасады. Көптеген поляктар сыртқы көмексіз қарулы қарсылықтың нәтижесіз екенін түсінген кезде, поляк қоғамының түрлі топтары әлеуметтік, экономикалық және мәдени даму салаларында терең және кең ауқымды өзгерістерге ұшырады.

Басып-сақтау және органикалық жұмыс

Польшадағы қаңтар көтерілісінің сәтсіздігі ауыр психологиялық жарақат келтірді және тарихи шешімді кезең болды; іс жүзінде, ол қазіргі поляк ұлтшылдығының қалыптасуына серпін берді. Ресей және Пруссия билігіндегі аймақтарда одан да қатаң бақылау мен қудалауға ұшыраған поляктар, өздерінің ұлттық ерекшеліктерін зорлықсыз жолдармен сақтауға тырысты. Көтерілістен кейін Конгресс Польшасы ресми түрде "Польша Корольдігі" атауынан "Висла аймағы" атауына дейін төмендетілді және Ресей құрамына толығымен енгізілді, бірақ толығымен жойылған жоқ. Орыс және неміс тілдері барлық ресми қарым-қатынаста қолданылды, ал Католик шіркеуі де ауыр қудалаудан аман қалмады. Мемлекеттік білім беру жүйесінде орысшалау және немісшелендіру шаралары күшейді. Сауатсыздық ең тиімді түрде Пруссия бөлігінде төмендетілді, бірақ поляк тіліндегі білім көбінесе бейресми күш-жігер арқылы сақталды. Пруссия үкіметі неміс колонизациясын жүргізді, оның ішінде поляк жерлерін сатып алды. Алайда, Галиция аймағы (Батыс Украина және Оңтүстік Польша) авторитарлық саясаттың біртіндеп жұмсаруын және тіпті поляк мәдениетінің қайта жандануын бастан өткерді. Экономикалық және әлеуметтік жағынан артта қалған бұл аймақ, Австрия-Венгрия монархиясының жұмсақ билігінде болды және 1867 жылдан бастап шектеулі автономияға ие болды. Позитивизм Польшада романтизмді басты интеллектуалдық, әлеуметтік және әдеби бағыт ретінде ығыстырды. Ол қалыптасып келе жатқан қалалық буржуазияның идеалдарын және құндылықтарын көрнекті етті. 1890 жылдарға қарай қалалық топтар позитивистік идеялардан бірте-бірте бас тартып, қазіргі пан-еуропалық ұлтшылдықтың ықпалына түсті.

Экономикалық даму және әлеуметтік өзгерістер

Бөлуші биліктердің құзыретінде дәстүрлі түрде аграрлық Польша жерлерінде экономикалық әртараптандыру және прогресс, оның ішінде ірі масштабты индустрияландыру енгізілді, бірақ бұл даму өте тепе-тең емес болып шықты. Пруссия бөлігінде, Жоғарғы Силезияны қоспағанда, онда көмір өндіру өнеркәсібі ірі еңбек күшін қалыптастырды, дамыған ауыл шаруашылығы жүргізілді. Ең тығыз теміржол желісі Германия басқаратын Батыс Польшада салынды. Ресейлік Польша Конгресінде өнеркәсіп, теміржолдар мен қалалардың айқын өсуі орын алды, бұл кең, бірақ аз өнімді ауыл шаруашылығының фонында болды. Өндірістік бастама, капитал және тәжірибе көбінесе этникалық поляк емес кәсіпкерлермен қамтамасыз етілді. Варшава (металлургия орталығы) және Лодзь (текстиль орталығы) қалаларының халқының үлесі де тез өсті, бұл аймақты Ресей империясының ең дамыған экономикалық аймағына айналдырды (1909 жылға қарай өндірістік өндіріс ауыл шаруашылығы өндірісінен басып өтті). Теміржолдардың салынуы Польша Конгресінен тыс, Ресей бөлігінің кең аумақтарында да өнеркәсіптік өсуге серпін берді. Австрия бөлігі ауылдық және кедей болды, тек индустрияланған Сиезин Силезиясы ғана ерекшеленді. 1890 жылдан кейін Галицияның экономикалық кеңеюіне мұнай өндіру кірді, нәтижесінде Лемберг (Львов, Львов) және Краков өсті. Индустриялық пролетариат, жаңа әлеуметтік жағдайы нашар топ, көбінесе кедей шаруалар немесе нашарлаған жағдайларға байланысты көшіп, өздерінің туған елдерінде немесе шетелдегі қалалық орталықтарда жұмыс іздеуге мәжбүр болған қала тұрғындарынан құралды. Бұрынғы Одақтың миллиондаған азаматтары Еуропа мен Солтүстік және Оңтүстік Америкада жұмыс істеді немесе қоныстанды. 20 ғасырдың басында Австрияның Галициясында орналасқан «Жас Польша» мәдени қозғалысы аймақтағы либералдық өркендеуге мүмкіндік алып, Польшаның ең көрнекті көркемдік және әдеби туындыларының бастауы болды. Осы кезеңде сәулеленуді зерттеудегі пионер Мари Склодовская-Кюри Парижде өзінің маңызды зерттеулерін жүргізді.

Under the partitioning powers, economic diversification and progress, including large scale industrialisation, were introduced in the traditionally agrarian Polish lands, but this development turned out to be very uneven. Advanced agriculture was practiced in the Prussian Partition, except for Upper Silesia, where the coal mining industry created a large labor force. The densest network of railroads was built in German ruled western Poland. In Russian Congress Poland, a striking growth of industry, railways and towns took place, all against the background of an extensive, but less productive agriculture. The industrial initiative, capital and know how were provided largely by entrepreneurs who were not ethnic Poles. Warsaw (a metallurgical center) and Łódź (a textiles center) grew rapidly, as did the total proportion of urban population, making the region the most economically advanced in the Russian Empire (industrial production exceeded agricultural production there by 1909). The coming of the railways spurred some industrial growth even in the vast Russian Partition territories outside of Congress Poland. The Austrian Partition was rural and poor, except for the industrialized Cieszyn Silesia area. Galician economic expansion after 1890 included oil extraction and resulted in the growth of Lemberg (Lwów, Lviv) and Kraków. The industrial proletariat, a new underprivileged class, was composed mainly of poor peasants or townspeople forced by deteriorating conditions to migrate and search for work in urban centers in their countries of origin or abroad. Millions of residents of the former Commonwealth of various ethnic groups worked or settled in Europe and in North and South America. Around the start of the 20th century, the Young Poland cultural movement, centered in Austrian Galicia, took advantage of a milieu conducive to liberal expression in that region and was the source of Poland's finest artistic and literary productions. In this same era, Marie Skłodowska Curie, a pioneer radiation scientist, performed her groundbreaking research in Paris.

Кеңестер 1944-1945 жылы Варшава көтерілісі

1941 жылғы нацистік шабуылдан кейін Батыс одақтастары мен Кеңес Одағы арасындағы ынтымақтастық күшейген кезде, Польшаның эмиграциядағы үкіметінің ықпалы 1943 жылдың 4 шілдесінде ұшақ апатында қаза тапқан ең қабілетті көшбасшысы, премьер-министр Владислав Сикорскийдің өлімінен кейін күрт төмендеді. Сол кезде Ванда Василевская басқарып, Сталин қолдаған, үкіметке қарсы Польшаның коммунистік азаматтық және әскери ұйымдары Кеңес Одағында құрылды. 1944 жылдың шілдесінде Кеңес Қызыл Армиясы және Кеңес бақылауындағы Польша Халық Армиясы болашақ соғыстан кейінгі Польша аумағына енді. 1944 және 1945 жылдардағы ұзаққа созған шайқастарда Кеңес Одағы мен оның поляк одақтастары Германия әскерін жеңіп, Польшадан ығыстырды, бұл шайқаста 600 мыңнан астам Кеңес әскері қаза тапты. Екінші дүниежүзілік соғыстағы Польша қарсыласының ең ірі бір шарасы және маңызды саяси оқиға – 1944 жылдың 1 тамызында басталған Варшава көтерілісі болды. Көтеріліске қала халқының көп бөлігі қатысты, оны жер асты әскері бастады және Кеңес Армиясы келгенге дейін коммунистік емес польшалық әкімшілікті құру мақсатымен эмиграциядағы Польша үкіметі бекітті. Көтеріліс бастапқыда Варшаваға жақындап келе жатқан Кеңес күштері қаланы басып алу үшін болатын кез келген шайқасқа көмектесетініне үміттеніп, қысқа мерзімді қарулы демонстрация ретінде жоспарланған. Алайда, Кеңес Одағы ешқашан араласуға келіспеді және Висла өзеніндегі ілгерілеуін тоқтатты. Немістер бұл мүмкіндікті пайдаланып, Батысқа бағытталған Польшаның жер асты қозғалысын аяусыз жазғырды. Аса қатал шайқас екі айға созылды және жүздеген мыңдаған бейбіт тұрғындардың қаза болуына немесе қаладан қуылды. 2 қазанда жеңілген поляктар капитуляциялағаннан кейін, немістер Гитлердің бұйрығымен Варшаваны жоспарлы түрде қиратты, қаланың қалған инфрақұрылымын жойды. Кеңес Қызыл Армиясымен бірге соғысқан Польшаның бірінші армиясы 1945 жылдың 17 қаңтарында қираған Варшаваға кірді.

At a time of increasing cooperation between the Western Allies and the Soviet Union in the wake of the Nazi invasion of 1941, the influence of the Polish government in exile was seriously diminished by the death of Prime Minister Władysław Sikorski, its most capable leader, in a plane crash on 4 July 1943. Around that time, Polish communist civilian and military organizations opposed to the government, led by Wanda Wasilewska and supported by Stalin, were formed in the Soviet Union. In July 1944, the Soviet Red Army and Soviet controlled Polish People's Army entered the territory of future postwar Poland. In protracted fighting in 1944 and 1945, the Soviets and their Polish allies defeated and expelled the German army from Poland at a cost of over 600,000 Soviet soldiers lost. The greatest single undertaking of the Polish resistance movement in World War II and a major political event was the Warsaw Uprising that began on 1 August 1944. The uprising, in which most of the city's population participated, was instigated by the underground Home Army and approved by the Polish government in exile in an attempt to establish a non communist Polish administration ahead of the arrival of the Red Army. The uprising was originally planned as a short lived armed demonstration in expectation that the Soviet forces approaching Warsaw would assist in any battle to take the city. The Soviets had never agreed to an intervention, however, and they halted their advance at the Vistula River. The Germans used the opportunity to carry out a brutal suppression of the forces of the pro Western Polish underground. The bitterly fought uprising lasted for two months and resulted in the death or expulsion from the city of hundreds of thousands of civilians. After the defeated Poles surrendered on 2 October, the Germans carried out a planned destruction of Warsaw on Hitler's orders that obliterated the remaining infrastructure of the city. The Polish First Army, fighting alongside the Soviet Red Army, entered a devastated Warsaw on 17 January 1945.

Достасқан мемлекеттер конференциялары, Польша үкіметтері

1943 жылдың соңында Тегеран конференциясынан бастап үш үлкен держава (Америка Құрама Штаттары, Ұлыбритания және КСРО) Германия мен Польша арасындағы, сондай-ақ Польша мен КСРО арасындағы шекаралардың орналасуы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін түбегейлі өзгертілетіні туралы келісімге келді. Сталиннің Польшаны батысқа қарай жылжыту қажеттігі туралы пікірін поляк коммунистері қолдады, олардың ұйымдарына Польша жұмысшы партиясы және Польша патриоттарының одағы кірді. Коммунистер басшылығымен құрылған Мемлекеттік ұлттық кеңес 1944 жылдың басынан бері Варшавада қызмет етіп келді. 1944 жылдың шілдесінде Люблинде Польшаның Ұлттық Азаттық Комитеті құрылды, ол негізінен неміс билігінен азат етілген аймақтарды басқаруға тағайындалды. Бұл қадам премьер-министр Станислав Миколайчик пен оның Польшадағы эмигранттық үкіметінің наразылығын тудырды. Бұл жоспарлардың көңіл көншітпейтін нәтижелері және Батыс державаларының соғыстан кейінгі Польша үкіметінде коммунистер емес саясаткерлердің белсенді қатысуын қамтамасыз ете алмауы көп поляктар үшін Батыстың сатқындық әрекеті ретінде қабылдалды.

Соғыс шығындары, еврейлер мен поляктарды жою

Деректердің жетіспеуі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде поляк азаматтарының қанша адам шығынын шеккенін нақты сандық көрсетуге кедергі келтіреді. Сонымен қатар, бұрын жасалған көптеген мәлімдемелердің дұрыстығы күмәнді, себебі олардың әдістемесінде кемшіліктер бар және белгілі бір саяси мақсаттарды ілгерілету ниеті болған. Этностық поляктар мен ірі этникалық азшылықтардың соңғы санағы 1931 жылғы Польша халық санауында тіркелген. Сондықтан 1939 жылғы нақты халық саны белгісіз. АҚШ Холокост мемориалдық мұражайының мәліметінше, кем дегенде 3 миллион поляк еврейі және кем дегенде 1,9 миллион еврей емес поляк азаматы қаза тапқан. Тарихшылар Брзоза мен Сованың пікірінше, шамамен 2 миллион этникалық поляк қаза болған, бірақ украиндықтар, белорустар және немістер сияқты басқа ұлт өкілдерінің қанша поляк азаматы қаза тапқаны әлі белгісіз. 1939 жылдан бастап, нацистік Германия бақылауындағы аумақтардан поляктарды қоныс аудару арқылы шығарып жіберу жоспарланған. Мұндай нацистік операциялар «Ост генеральдік жоспары» деп аталатын жоспарға ұласқан, ол славян халықтарын жер аудару, құлдыққа салу және жартылай жоюды көздеген және 15 жыл ішінде аяқталуы тиіс еді. Көптеген поляктар еврейлердің қиын жағдайына бейжай қарады, оларға көмектеспеді де, қуғынға да салмады. Еврейлерді нацистік қатыгездіктен құтқаруға, баспана беруге және қорғауға көмектескен 6992 адамды Яд Вашем мен Израиль мемлекеті «Ұлттар арасындағы Адал» деп мойындады. Польша қоғамын әлсірету мақсатымен нацистер мен кеңестік билік Польшадағы неміс «AB-акциясы», «Танненберг» операциясы және Катынь қырғыны сияқты оқиғалар кезінде интеллигенция мен қоғамдық көшбасшылардың ондаған мыңдаған өкілдерін атқылады. Еврейлердің 95% -дан астамы және этникалық поляктардың 90% -ы тікелей нацистік Германияның қылығынан қаза тапты, ал этникалық поляктардың 5% -ы кеңестік биліктің, ал 5% -ы украин ұлтшылдарының салдарынан қаза тапты. Нацистердің соғыс кезінде жүзеге асырған жойқын саясаты Польшада ғасырлар бойы сақталған еврей халқының кең таралған болуына тез арада нүке салды. Соғыс кезінде де, одан кейін де болған қоныс аудару мен эмиграция толқындары Польшадан аман қалған еврейлердің көпшілігін алып кетті. 1956 жылғы Польшадағы қазандық саяси ерігі мен 1968 жылғы Польшадағы саяси дағдарыс сияқты оқиғалардан кейін еврейлердің үлкен көшіп кетуі орын алды. 1940-1941 жылдары кеңестік билік 325 мың поляк азаматын жер аударып жіберді. Польшаның соғыс кезіндегі қаза тапқандарының шамамен 90% -ы түрмелерде, өлім лагерлерінде, шабуылдарда, жазалауларда, геттоларды жоюда, эпидемияларда, аштықта, тым ауыр жұмыста және қатыгездікке ұшыраудан қаза тапты. Соғыс салдарынан бір миллион бала жетім қалды және 590 мың адам мүгедек болды. Ел ұлттық байлығының 38% -ын жоғалтты (ал Ұлыбритания 0,8%, Франция 1,5% ғана жоғалтты). Соғысқа дейінгі Польшаның жартысына жуығы, оның ішінде Львов және Вильно қалаларының екі ірі мәдени орталығы Кеңес Одағының иелігіне өтті.

A lack of accurate data makes it difficult to document numerically the extent of the human losses suffered by Polish citizens during World War II. Additionally, many assertions made in the past must be considered suspect due to flawed methodology and a desire to promote certain political agendas. The last available enumeration of ethnic Poles and the large ethnic minorities is the Polish census of 1931. Exact population figures for 1939 are therefore not known. According to the United States Holocaust Memorial Museum, at least 3 million Polish Jews and at least 1.9 million non Jewish Polish civilians were killed. According to the historians Brzoza and Sowa, about 2 million ethnic Poles were killed, but it is not known, even approximately, how many Polish citizens of other ethnicities perished, including Ukrainians, Belarusians, and Germans. The Poles were to be expelled from areas controlled by Nazi Germany through a process of resettlement that started in 1939. Such Nazi operations matured into a plan known as the Generalplan Ost that amounted to displacement, enslavement and partial extermination of the Slavic people and was expected to be completed within 15 years. The majority of Poles remained indifferent to the Jewish plight, and neither assisted nor persecuted Jews. Of those who have helped rescue, shelter and protect Jews from the Nazi atrocity, Yad Vashem and the State of Israel have recognized 6,992 individuals as Righteous Among the Nations. In an attempt to incapacitate Polish society, the Nazis and the Soviets executed tens of thousands of members of the intelligentsia and community leadership during events such as the German AB Aktion in Poland, Operation Tannenberg and the Katyn massacre. Over 95% of the Jewish losses and 90% of the ethnic Polish losses were caused directly by Nazi Germany, whereas 5% of the ethnic Polish losses were caused by the Soviets and 5% by Ukrainian nationalists. The large scale Jewish presence in Poland that had endured for centuries was rather quickly put to an end by the policies of extermination implemented by the Nazis during the war. Waves of displacement and emigration that took place both during and after the war removed from Poland a majority of the Jews who survived. Further significant Jewish emigration followed events such as the Polish October political thaw of 1956 and the 1968 Polish political crisis. In 1940–1941, some 325,000 Polish citizens were deported by the Soviet regime. Approximately 90% of Poland's war casualties were the victims of prisons, death camps, raids, executions, the annihilation of ghettos, epidemics, starvation, excessive work and ill treatment. The war left one million children orphaned and 590,000 persons disabled. The country lost 38% of its national assets (whereas Britain lost only 0.8%, and France only 1.5%). Nearly half of pre war Poland was expropriated by the Soviet Union, including the two great cultural centers of Lwów and Wilno.

Шекаралардың өзгеруі және халықты көшіру

1945 жылғы Потсдам келісімінің шарттары бойынша үш үлкен держава жеңіске жетіп, Кеңес Одағы 1939 жылы Молотов-Риббентроп келісімі нәтижесінде басып алынған аумақтардың көп бөлігін, оның ішінде Батыс Украина мен Батыс Беларусьті сақтап қалды және басқаларын алды. Литва мен Шығыс Пруссияның Кенигсберг аймағы ресми түрде Кеңес Одағына қосылды, біріншісі Батыс державалары тарапынан мойындалмады. Польшаға Бреслау (Вроцлав) және Грюнберг (Зелена-Гура) кіретін Силезияның көп бөлігі, Штетин (Щецин) кіретін Померанияның көп бөлігі, сондай-ақ бұрынғы Шығыс Пруссияның оңтүстік бөлігі, және Данциг (Гданьск) Германиямен бейбіт келісімге қол жеткізгенге дейін берілді, бірақ ол келісім ешқашан болған жоқ. Польша билігі оларды «қайтарылған территориялар» деп атады, олар жаңадан құрылған Польша мемлекетінің құрамына кірді. Германияның жеңілісінен кейін Польша соғысқа дейінгі орнына қарағанда батысқа қарай жылды, Одер-Нейссе және Курзон сызықтары арасындағы аймаққа орналасты, нәтижесінде ел ықшамдалып, теңізге кеңірек қол жеткізді. Польша Кеңес Одағына соғысқа дейінгі мұнай сыйымдылығының 70% -ын жоғалтты, бірақ немістерден жоғары дамыған өнеркәсіптік база мен инфрақұрылымды алды, бұл поляк тарихында алғаш рет әртараптандырылған өнеркәсіптік экономиканы құруға мүмкіндік берді. Германияның шығыс бөлігінен немістердің қашуы мен қуғыны соғысқа дейін және соғыс кезінде басталды. 1950 жылға қарай 8,030,000 неміс эвакуацияланды, қуылды немесе көшіп кетті. Польшадағы ертедегі қуғын-сүргін Польшаның коммунистік билігі Потсдам конференциясына дейін де жүргізді («жабайы қуғын-сүргін» 1945 жылдың маусымынан шілде айының ортасына дейін, Польша әскерилері мен милициясы Одер-Нейссе сызығының шығысындағы аудандардан барлық адамдарды қуған кезде), этникалық біртекті Польшаны құруды қамтамасыз ету үшін. 1945 жылдың мамырында капитуляцияға дейін Одер-Нейссе сызығының шығысында тұратын неміс азаматтарының шамамен 1% (100 000) шайқаста қаза тапты, ал кейін Польшада шамамен 200 000 неміс қуғынға ұшырағанға дейін мәжбүрлі еңбекке жұмылдырылды. Көптеген немістер Згода және Потулице лагерьлерінде қайтыс болды. Польшаның жаңа шекарасында қалған немістердің көпшілігі соғыстан кейінгі Германияға көшіп кетуді таңдады. Керісінше, 1,5-2 миллион этникалық поляктар бұрынғы Польша аумақтарынан көшірілді немесе қуылды. Олардың көп бөлігі бұрынғы неміс аумақтарына қоныстанды. Кем дегенде бір миллион поляк Совет Одағына айналған жерде қалды, ал кем дегенде жарты миллионы батысқа немесе Польшадан тыс жерлерде қалды. Көптеген эмигрант поляктар олар үшін соғысқан елге орала алмады, өйткені олар жаңа коммунистік режимдерге қайшы келетін саяси топтарға жатты немесе олар соғысқа дейінгі Шығыс Польшаның Совет Одағына қосылған аймақтарынан шыққан (1944-1946 жылдарғы поляк халқының көшірілуі). Кейбіреулер батыстағы әскери бөлімдерде қызмет еткендердің барлығы қауіпке ұшырайды деген ескертулерге байланысты оралудан бас тартты. Көптеген поляктар Отандық армияға немесе басқа да құрылымдарға жатқандары үшін Совет билігі тарапынан қудаланды, тұтқындалды, азапталды және түрмеге жабылды (Польшадағы коммунизмге қарсы қарсылық қозғалысы (1944-1946 жж.)), немесе Батыс майданда соғысқандары үшін қуғынға ұшырады. Жаңа польша-украин шекарасының екі жағындағы аумақтар да «этникалық тазалаудан» өтті. Польшаның жаңа шекараларында тұратын украиндықтар мен лемколардың (шамамен 700 000 адам) шамамен 95% -ы Совет Украинасына немесе (1947 жылы) Висла операциясы аясында Польшаның солтүстік және батыс аймақтарына күштеп көшірілді. Волыньде соғысқа дейінгі поляк халқының 98% -ы өлтірілді немесе қуылды; Шығыс Галицияда поляк халқы 92% -ға азайды. Тимоти Д. Снайдердің сөзіне сәйкес, 1940 жылдардағы этникалық зорлық-зомбылықта шамамен 70 000 поляк және 20 000-ға жуық украинец қаза тапты, соғыс кезінде де, содан кейін де. Тарихшы Ян Грабовскийдің бағалауынша, геттоларды жою кезінде нацистерден қашқан 250 000 поляк яһудилерінің шамамен 50 000-ы Польшадан кетпей аман қалды (қалғаны қаза болды). Көбірек адамдар Совет Одағынан және басқа елдерден қайтарылды, ал 1946 жылдың ақпан айындағы халық санағы Польшаның жаңа шекараларында шамамен 300 000 яһуди бар екенін көрсетті. Тірі қалған яһудилердің көпшілігі Польшадағы яһудилерге қарсы зорлық-зомбылықтан кейін көшіп кетуді таңдады немесе мәжбүр болды. Шекаралардың өзгеруіне және әртүрлі ұлт өкілдерінің жаппай қоныс аударуына байланысты, жаңадан құрылған коммунистік Польша негізінен біртекті, этникалық поляк халқынан (1950 жылғы желтоқсан айындағы халық санағы бойынша 97,6%) тұрды. Қалған этникалық азшылықтардың мүшелері билік тарапынан немесе көршілерінен өз этникалық ерекшеліктерін көрсетуге ынталандырылмады.

By the terms of the 1945 Potsdam Agreement signed by the three victorious Great Powers, the Soviet Union retained most of the territories captured as a result of the Molotov–Ribbentrop Pact of 1939, including western Ukraine and western Belarus, and gained others. Lithuania and the Königsberg area of East Prussia were officially incorporated into the Soviet Union, in the case of the former without the recognition of the Western powers. Poland was compensated with the bulk of Silesia, including Breslau (Wrocław) and Grünberg (Zielona Góra), the bulk of Pomerania, including Stettin (Szczecin), and the greater southern portion of the former East Prussia, along with Danzig (Gdańsk), pending a final peace conference with Germany which eventually never took place. Collectively referred to by the Polish authorities as the "Recovered Territories", they were included in the reconstituted Polish state. With Germany's defeat Poland was thus shifted west in relation to its prewar location, to the area between the Oder–Neisse and Curzon lines, which resulted in a country more compact and with much broader access to the sea. The Poles lost 70% of their pre war oil capacity to the Soviets, but gained from the Germans a highly developed industrial base and infrastructure that made a diversified industrial economy possible for the first time in Polish history. The flight and expulsion of Germans from what was eastern Germany prior to the war began before and during the Soviet conquest of those regions from the Nazis, and the process continued in the years immediately after the war. 8,030,000 Germans were evacuated, expelled, or migrated by 1950. Early expulsions in Poland were undertaken by the Polish communist authorities even before the Potsdam Conference (the "wild expulsions" from June to mid July 1945, when the Polish military and militia expelled nearly all people from the districts immediately east of the Oder–Neisse line), to ensure the establishment of ethnically homogeneous Poland. About 1% (100,000) of the German civilian population east of the Oder–Neisse line perished in the fighting prior to the surrender in May 1945, and afterwards some 200,000 Germans in Poland were employed as forced labor prior to being expelled. Many Germans died in labor camps such as the Zgoda labour camp and the Potulice camp. Of those Germans who remained within the new borders of Poland, many later chose to emigrate to post war Germany. On the other hand, 1.5–2 million ethnic Poles moved or were expelled from the previously Polish areas annexed by the Soviet Union. The vast majority were resettled in the former German territories. At least one million Poles remained in what had become the Soviet Union, and at least half a million ended up in the West or elsewhere outside of Poland. Many exiled Poles could not return to the country for which they had fought because they belonged to political groups incompatible with the new communist regimes, or because they originated from areas of pre war eastern Poland that were incorporated into the Soviet Union (see Polish population transfers (1944–1946)). Some were deterred from returning simply on the strength of warnings that anyone who had served in military units in the West would be endangered. Many Poles were pursued, arrested, tortured and imprisoned by the Soviet authorities for belonging to the Home Army or other formations (see Anti communist resistance in Poland (1944–1946)), or were persecuted because they had fought on the Western front. Territories on both sides of the new Polish Ukrainian border were also "ethnically cleansed". Of the Ukrainians and Lemkos living in Poland within the new borders (about 700,000), close to 95% were forcibly moved to the Soviet Ukraine, or (in 1947) to the new territories in northern and western Poland under Operation Vistula. In Volhynia, 98% of the Polish pre war population was either killed or expelled; in Eastern Galicia, the Polish population was reduced by 92%. According to Timothy D. Snyder, about 70,000 Poles and about 20,000 Ukrainians were killed in the ethnic violence that occurred in the 1940s, both during and after the war. According to an estimate by historian Jan Grabowski, about 50,000 of the 250,000 Polish Jews who escaped the Nazis during the liquidation of ghettos survived without leaving Poland (the remainder perished). More were repatriated from the Soviet Union and elsewhere, and the February 1946 population census showed about 300,000 Jews within Poland's new borders. Of the surviving Jews, many chose to emigrate or felt compelled to because of the anti Jewish violence in Poland. Because of changing borders and the mass movements of people of various nationalities, the emerging communist Poland ended up with a mainly homogeneous, ethnically Polish population (97.6% according to the December 1950 census). The remaining members of ethnic minorities were not encouraged, by the authorities or by their neighbors, to emphasize their ethnic identities.

Соғыстан кейінгі билік үшін күрес

1945 жылдың ақпан айында өткен Ялта конференциясының директиваларына жауап ретінде, Кеңес үстемдігі бастан-ақ көрінді, өйткені Польшаның жер асты мемлекетінің көрнекті басшылары Мәскеуде сотталды («16-ның ісі» 1945 жылдың маусымы). Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары, пайда болған коммунистік билікке қарсы топтар, оның ішінде әскери тұрғыдан «күнәлі жауынгерлер» деп аталатын қарсыластар күш көрсетті. Олардың мыңдағандары қарулы қақтығыстарда қаза тапты немесе Ішкі қауіпсіздік министрлігімен қуылды және өлім жазасына кесілді. Мұндай партизандар Үшінші дүниежүзілік соғыстың жақын арада басталуына және Кеңес Одағының жеңіліске ұшырауына үміт артатын. Польшаның оңшыл партизандық қозғалысы 1947 жылдың ақпан айындағы кешірімнен кейін әлсіреп қалды. Ялта келісімінде еркін сайлаулар қарастырылған болса да, 1947 жылдың қаңтарындағы Польша заң шығару сайлауы коммунистердің бақылауында болды. Алайда, 1947 жылғы сайлаудан кейін Ұлттық Бірлік Үкіметі таратылды және коммунистер соғыстан кейінгі ішінара көппартиялық «халық демократиясын» жоюға және оны мемлекеттік социалистік жүйемен алмастыруға кірісті. 1947 жылғы сайлауда коммунистердің үстемдігін қамтамасыз еткен Демократиялық блок 1952 жылы Ұлттық Бірлік майданына айналып, ресми түрде үкіметтік биліктің көзіне айналды. Халықаралық мойындылықтан құр қалған Польша эмигранттық үкіметі 1990 жылға дейін өз қызметін жалғастырды.

Сталиндік режим кезінде (19481955)

Польша Халық Республикасы (Polska Rzeczpospolita Ludowa) коммунистік Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының (PZPR) билігімен құрылды. Алайда, Польша Республикасы атауынан өзгешелік ресми түрде 1952 жылы Польша Халық Республикасының Конституциясы жарияланғанға дейін қабылданбады. Биліктегі ПЗПР 1948 жылдың желтоқсанында коммунистік Польша жұмысшы партиясының (ППР) және тарихи тұрғыдан коммунистік емес Польша социалистік партиясының (ППС) күштеп бірігуі нәтижесінде құрылды. ППР төрағасы – соғыс жылдарындағы оның жетекшісі Владислав Гомулка болды, ол 1947 жылы капиталистік элементтерді жою емес, шектеуге бағытталған «Польша социализміне жол» деп мәлімдеді. 1948 жылы ол Сталиншіл билік тарапынан қабылданбады, қызметтен алынып, түрмеге қамалды. ППС 1944 жылы солшыл қанатымен қайта құрылып, одан бері коммунистермен одақтастықта болды. Соғыстан кейінгі Польшада идеологиялық негізін анықтау үшін «коммунизм» емес, «социализм» терминін пайдалануды ұнатқан биліктегі коммунистер өздерінің қолдауын кеңейту, заңдылығын арттыру және саяси сол жақтағы бәсекелестікті жою үшін социалистік кіші серігін қосуға мұқтаж болды. Ұйымдық құрылымын жоғалтып жатқан социалистер ППР шарттары бойынша бірігуге лайықты болу үшін саяси қысымға, идеологиялық тазарту мен тазалауға ұшырады. Социалистердің прокоммунистік көшбасшылары премьер-министрлер Эдвард Особка-Моравски мен Йозеф Циранкевич болды. Сталиншіл кезеңнің ең қатал кезеңінде (1948–1953 жж.) Польшада террор реакциялық көтерілістерді жою үшін қажет деп ақталды. Режимге қарсы деп саналған мыңдаған адамдар сотқа тартылып, көптеген адамдар атылды. Халық Республикасын Болеслав Бирут, Якуб Берман және Константин Рокоссовский сияқты беделсіз кеңес қызметкерлері басқарды. Польшадағы тәуелсіз католик шіркеуі 1949 жылдан бастап мүлікті тәркілеуге және басқа да шектеулерге ұшырады, ал 1950 жылы үкіметпен келісімге қол қоюға қысым көрсетілді. 1953 жылы және одан кейін, сол жылы Сталиннің қайтысынан кейін ішінара жағдайлар жұмсағанына қарамастан, шіркеуге қарсы қуғын-сүргін күшейді және оның басшысы, кардинал Стефан Вишинский тұтқындалды. Польша шіркеуін қуғындаудағы маңызды оқиға – 1953 жылдың қаңтарында Краков Куриясының Сталиншіл көрсетілімдік процесі болды. 1955 жылы құрылған Варшава шартында Польша армиясы Совет армиясынан кейін екінші орында тұрды.

The Polish People's Republic (Polska Rzeczpospolita Ludowa) was established under the rule of the communist Polish United Workers' Party (PZPR). The name change from the Polish Republic was not officially adopted, however, until the proclamation of the Constitution of the Polish People's Republic in 1952. The ruling PZPR was formed by the forced amalgamation in December 1948 of the communist Polish Workers' Party (PPR) and the historically non communist Polish Socialist Party (PPS). The PPR chief had been its wartime leader Władysław Gomułka, who in 1947 declared a "Polish road to socialism" as intended to curb, rather than eradicate, capitalist elements. In 1948 he was overruled, removed and imprisoned by Stalinist authorities. The PPS, re established in 1944 by its left wing, had since been allied with the communists. The ruling communists, who in post war Poland preferred to use the term "socialism" instead of "communism" to identify their ideological basis, needed to include the socialist junior partner to broaden their appeal, claim greater legitimacy and eliminate competition on the political Left. The socialists, who were losing their organization, were subjected to political pressure, ideological cleansing and purges in order to become suitable for unification on the terms of the PPR. The leading pro communist leaders of the socialists were the prime ministers Edward Osóbka Morawski and Józef Cyrankiewicz. During the most oppressive phase of the Stalinist period (1948–1953), terror was justified in Poland as necessary to eliminate reactionary subversion. Many thousands of perceived opponents of the regime were arbitrarily tried and large numbers were executed. The People's Republic was led by discredited Soviet operatives such as Bolesław Bierut, Jakub Berman and Konstantin Rokossovsky. The independent Catholic Church in Poland was subjected to property confiscations and other curtailments from 1949, and in 1950 was pressured into signing an accord with the government. In 1953 and later, despite a partial thaw after the death of Stalin that year, the persecution of the Church intensified and its head, Cardinal Stefan Wyszyński, was detained. A key event in the persecution of the Polish Church was the Stalinist show trial of the Kraków Curia in January 1953. In the Warsaw Pact, formed in 1955, the Polish Army was the second largest, after the Soviet Army.

Коммунистік дәуірдің алғашқы кезеңіндегі экономикалық және әлеуметтік даму

1944 жылы Польшадағы ірі ауыл шаруашылығы алқаптары мен бұрынғы неміс мүлігі жер реформасы арқылы қайта бөліне бастады, ал өнеркәсіп мемлекеттік меншікке айналдырыла бастады. 1947–1949 жылдарғы орташа үш жылдық жоспар экономиканы қалпына келтіру, социалистендіру және социалистік тұрғыдан қайта құруды жалғастырды. Одан кейін 1950–1955 жылдарғы алты жылдық жоспар ауыр өнеркәсіпке бағытталды. Үкіметтің экономикадағы басты міндеті – әскери салаға қажетті ауыр өнеркәсіпті дамыту болды. Шығыс Еуропаның барлық социалистік елдерінде кең таралған мемлекеттік басқару немесе бақылау институттары, оның ішінде колхоздар мен жұмысшы кооперативтері Польшаға енгізілді. Кейінірек олар жеткілікті социалистік емес деп танылып, 1940 жылдардың соңында таратылды, бірақ қайта құрылды; тіпті шағын жеке кәсіпорындар да жойылды. Сталиндік үкімдеме қоғамдық өмірде, мәдениет пен білім беруде ауыр саяси-идеологиялық үгіт-насихат пен идеологиялық тәрбие жүргізілді. Дегенмен, жұмыспен қамту (толық дерлік), жалпы білім беру (ересектер арасындағы сауатсыздық дерлік жойылды), денсаулық сақтау және демалыс орны салаларында үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Соғыста қираған Варшава мен Гданьск қалаларының орталық аудандары, сондай-ақ тарихи ескерткіштер көп шығынмен қайта жаңартылды. Коммунистік индустрияландыру бағдарламасы шаруалар, жұмысшылар және зиялылар парадигмасы бойынша әлеуметтік өзгерістердің күтілген нәтижесін алушылар үшін урбанизацияның, білім беру мен мансаптық мүмкіндіктердің артуына әкелді. Ең маңызды жақсарту поляк шаруаларының өмірінде болды, олардың көпшілігі кедей және тығыз қоныстанған ауылдық қауымдастықтардан қала орталықтарындағы жақсы жағдайға көше алды. Қалғандары Польша Ұлттық Азаттық Комитетінің 1944 жылғы жер реформасы туралы жарлығының нәтижесін пайдаланды, ол Польшадағы ескірген, бірақ кең таралған жартылай феодалдық әлеуметтік-экономикалық қатынастарды тоқтатты. Сталиндік үкімдеме колхоздарды құруға жасаған тырашалар көбінесе сәтсіз аяқталды. Қалаларға көшудің нәтижесінде коммунистік Польшада ауыл халқының үлесі шамамен 50%-ға төмендеді. Польша қалалары мен қалашықтарының көптеген тұрғындары әлі де коммунистік дәуірде салынған пәтерлерде тұрады, олардың бір бөлігі ауылдық аймақтардан келген көшпендерді орналастыру үшін салынған.

In 1944, large agricultural holdings and former German property in Poland started to be redistributed through land reform, and industry started to be nationalized. The moderate Three Year Plan of 1947–1949 continued with the rebuilding, socialization and socialist restructuring of the economy. It was followed by the Six Year Plan of 1950–1955 for heavy industry. The government's highest economic priority was the development of heavy industry useful to the military. State run or controlled institutions common in all the socialist countries of eastern Europe were imposed on Poland, including collective farms and worker cooperatives. The latter were dismantled in the late 1940s as not socialist enough, although they were later re established; even small scale private enterprises were eradicated. Stalinism introduced heavy political and ideological propaganda and indoctrination in social life, culture and education. Great strides were made, however, in the areas of employment (which became nearly full), universal public education (which nearly eradicated adult illiteracy), health care and recreational amenities. Many historic sites, including the central districts of Warsaw and Gdańsk, both devastated during the war, were rebuilt at great cost. The communist industrialization program led to increased urbanization and educational and career opportunities for the intended beneficiaries of the social transformation, along the lines of the peasants workers working intelligentsia paradigm. The most significant improvement was accomplished in the lives of Polish peasants, many of whom were able to leave their impoverished and overcrowded village communities for better conditions in urban centers. Those who stayed behind took advantage of the implementation of the 1944 land reform decree of the Polish Committee of National Liberation, which terminated the antiquated but widespread parafeudal socioeconomic relations in Poland. The Stalinist attempts at establishing collective farms generally failed. Due to urbanization, the national percentage of the rural population decreased in communist Poland by about 50%. A majority of Poland's residents of cities and towns still live in apartment blocks built during the communist era, in part to accommodate migrants from rural areas.

Тоңазытқыш пен Гомульканың поляк қазаны (19551958)

1956 жылдың наурыз айында Мәскеуде өткен Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 20-шы съезі десталинизацияны бастағаннан кейін, Эдвард Очаб қайтыс болған Болеслав Бируттың орнына Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының бірінші хатшысы болып сайланды. Осының нәтижесінде Польшада әлеуметтік наразылық пен реформалық ізденістер күшейді; мыңдаған саяси тұтқындар босатылып, бұрын қуғынға ұшыраған көптеген адамдар ресми түрде ақталуға ие болды. 1956 жылдың маусымында Познаньдегі жұмысшылар көтерілісі қанаумен тоқтатылды, бірақ ол коммунистік партия ішінде реформалық бағыттың қалыптасуына түрткіс берді. Әлеуметтік және ұлттық дүмпулер жалғасқанда, 1956 жылғы Польшалық қазан деп аталатын оқиға аясында партия жетекшілігінде тағы бір өзгеріс болды. Владислав Гомулка, ПЗПР-дің жаңа бірінші хатшысы, коммунистік экономикалық және әлеуметтік мақсаттардың көп бөлігін сақтай отырып, Польшадағы ішкі өмірді либералдауға ұмтылды. Кеңес Одағына тәуелділік азайтылып, мемлекеттің шіркеумен және католик қоғамдық белсенділерімен қарым-қатынасы жаңа деңгейге көтерілді. Кеңес Одағымен жасалған қайта оралу келісімі кеңестік билікте қалған жүздеген мың поляктардың, соның ішінде көптеген бұрынғы саяси тұтқындардың отанына оралуына мүмкіндік берді. Коллективтендіру саясаты тоқтатылды – басқа КОМЭКОН елдерінен айырмашылығы, ауыл шаруашылығы жерлері шаруа отбасыларының жеке меншігінде қалды. Ауыл шаруашылығы өнімдерін мемлекеттік тапсырыспен белгіленген, төмен бағамен сатып алу көлемі азайтылып, 1972 жылдан бастап тоқтатылды. 1957 жылғы заң шығару сайлауынан кейін бірнеше жылға дейін саяси тұрақтылық сақталды, бірақ ол экономикалық тоқыраумен және реформалар мен реформаторлардың шектелуімен сүйемелденді. Алғашқы реформалық кезеңнің соңғы бастамаларының бірі – 1957 жылы Польшаның сыртқы істер министрі Адам Рапацкий ұсынған Орталық Еуропадағы ядролық қарудан бос аймақ құру туралы идея болды. Польша Халық Республикасындағы мәдениет, интеллигенцияның авторитарлық жүйеге қарсылығымен байланысты, Гомулка мен оның ізбасарларының кезінде дамып, жетілді. Шығармашылық процеске мемлекеттік цензура жиі кедергі келтірді, бірақ әдебиет, театр, кино және музыка сияқты салаларда маңызды туындылар жасалды. Жасырын мәнді журналистика және отандық және батыс халықтық мәдениетінің түрлері кең таралды. Эмигранттар жасаған цензураланбаған ақпараттар мен шығармалар түрлі арналар арқылы жеткізілді. Париждегі "Kultura" журналы болашақ еркін Польшаның шекаралары мен көршілері мәселелерін қарастыру үшін тұжырымдамалық база жасады, бірақ қарапайым поляктар үшін "Еркін Еуропа" радиосы ең маңызды ақпарат көзі болды.

In March 1956, after the 20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union in Moscow ushered in de Stalinization, Edward Ochab was chosen to replace the deceased Bolesław Bierut as first secretary of the Polish United Workers' Party. As a result, Poland was rapidly overtaken by social restlessness and reformist undertakings; thousands of political prisoners were released and many people previously persecuted were officially rehabilitated. Worker riots in Poznań in June 1956 were violently suppressed, but they gave rise to the formation of a reformist current within the communist party. Amidst the continuing social and national upheaval, a further shakeup took place in the party leadership as part of what is known as the Polish October of 1956. While retaining most traditional communist economic and social aims, the regime led by Władysław Gomułka, the new first secretary of the PZPR, liberalized internal life in Poland. The dependence on the Soviet Union was somewhat mollified, and the state's relationships with the Church and Catholic lay activists were put on a new footing. A repatriation agreement with the Soviet Union allowed the repatriation of hundreds of thousands of Poles who were still in Soviet hands, including many former political prisoners. Collectivization efforts were abandoned—agricultural land, unlike in other Comecon countries, remained for the most part in the private ownership of farming families. State mandated provisions of agricultural products at fixed, artificially low prices were reduced, and from 1972 eliminated. The legislative election of 1957 was followed by several years of political stability that was accompanied by economic stagnation and curtailment of reforms and reformists. One of the last initiatives of the brief reform era was a nuclear weapons–free zone in Central Europe proposed in 1957 by Adam Rapacki, Poland's foreign minister. Culture in the Polish People's Republic, to varying degrees linked to the intelligentsia's opposition to the authoritarian system, developed to a sophisticated level under Gomułka and his successors. The creative process was often compromised by state censorship, but significant works were created in fields such as literature, theater, cinema and music, among others. Journalism of veiled understanding and varieties of native and Western popular culture were well represented. Uncensored information and works generated by émigré circles were conveyed through a variety of channels. The Paris based Kultura magazine developed a conceptual framework for dealing with the issues of borders and the neighbors of a future free Poland, but for ordinary Poles Radio Free Europe was of foremost importance.

Тұрақсыздық және қысым (1958-1970)

Толеранттылық дәуірінің аяқталғанын растаудың бірі 1960 жылдары коммунистік партиядан бірнеше көрнекті "марксистік ревизионисттерді" шығару болды. 1966 жылы кардинал Стефан Вишинский мен басқа епископтар бастаған Польшаның христиан дініне кіруінің 1000 жылдығы тойы Польшадағы католик шіркеуінің күші мен беделін көрсеткен үлкен демонстрацияға айналды. 1956 жылдан бері бірнеше жыл бойы төмендеп келе жатқан либералдану үрдісі 1968 жылдың наурыз айында, 1968 жылғы Польша саяси дағдарысы кезінде студенттік демонстрациялар жаншылғанда кері қайтарылды. Прага көктемі қозғалысының ықпалымен, Польша оппозициясының көшбасшылары, зиялы қауым өкілдері, ғалымдар мен студенттер Варшавадағы тарихи патриоттық "Дзяды" театрлық қойылымдарын (және билік тарапынан тоқтатылғанын) наразылықтың бастамасы ретінде пайдаланды. Бұл наразылықтар тез арада басқа жоғары оқу орындарына таралып, бүкіл елге тарады. Билік оппозициялық қызметке қарсы қатаң шаралар қолданды, оның ішінде профессорлық-оқытушылар құрамын жұмыстан босату және университеттер мен басқа білім беру мекемелеріндегі студенттерді шығару. Даудың ортасында студенттерді қорғауға тырысқан Сеймдегі аз ғана католик депутаттары (Znak қауымдастығының мүшелері) де болды. Өз сөзінде Гомулка осы оқиғаларда еврей белсенділерінің роліне назар салды. Бұл Гомулка басшылығына қарсы шыққан Мичислав Мочар басқаратын ұлтшыл және антисемиттік коммунистік партиялық фракцияға мүмкіндік берді. 1967 жылғы алты күндік соғыста Израильдің әскери жеңісін пайдаланып, Польша коммунистік басшылығы Польшадағы еврей қауымының қалдықтарына қарсы антисемиттік науқан жүргізді. Бұл науқанның нысандары адалдықсыздық және Израильдің агрессиясына жақтас болумен айыпталды. "Сионистер" деп танылып, олар 1968 жылдың наурыз айындағы тәртіпсіздіктерге кінәлі деп жарияланды, бұл Польшаның қалған еврей халқының көп бөлігінің эмиграциясына әкелді (шамамен 15 000 поляк азаматы елден кетті). Гомулка дипломатиясының соңғы маңызды жетістігі ретінде Польша және Батыс Германия үкіметтері 1970 жылдың желтоқсанында Варшава шартына қол қойды, бұл екі елдің қарым-қатынасын жақсартты және екіжақты мүдделі бірнеше салаларда өзекті ынтымақтастыққа жол ашты. Атап айтқанда, Батыс Германия Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Польша мен Шығыс Германия арасындағы де-факто шекараны мойындады.

One of the confirmations of the end of an era of greater tolerance was the expulsion from the communist party of several prominent "Marxist revisionists" in the 1960s. In 1966, the celebrations of the 1,000th anniversary of the Christianization of Poland led by Cardinal Stefan Wyszyński and other bishops turned into a huge demonstration of the power and popularity of the Catholic Church in Poland. The post 1956 liberalizing trend, in decline for a number of years, was reversed in March 1968, when student demonstrations were suppressed during the 1968 Polish political crisis. Motivated in part by the Prague Spring movement, the Polish opposition leaders, intellectuals, academics and students used a historical patriotic Dziady theater spectacle series in Warsaw (and its termination forced by the authorities) as a springboard for protests, which soon spread to other centers of higher education and turned nationwide. The authorities responded with a major crackdown on opposition activity, including the firing of faculty and the dismissal of students at universities and other institutions of learning. At the center of the controversy was also the small number of Catholic deputies in the Sejm (the Znak Association members) who attempted to defend the students. In an official speech, Gomułka drew attention to the role of Jewish activists in the events taking place. This provided ammunition to a nationalistic and antisemitic communist party faction headed by Mieczysław Moczar that was opposed to Gomułka's leadership. Using the context of the military victory of Israel in the Six Day War of 1967, some in the Polish communist leadership waged an antisemitic campaign against the remnants of the Jewish community in Poland. The targets of this campaign were accused of disloyalty and active sympathy with Israeli aggression. Branded "Zionists", they were scapegoated and blamed for the unrest in March 1968, which eventually led to the emigration of much of Poland's remaining Jewish population (about 15,000 Polish citizens left the country). In the final major achievement of Gomułka diplomacy, the governments of Poland and West Germany signed in December 1970 the Treaty of Warsaw, which normalized their relations and made possible meaningful cooperation in a number of areas of bilateral interest. In particular, West Germany recognized the post World War II de facto border between Poland and East Germany.

Жұмысшылар көтерілісі, поляк папасы Гиеректің реформалары және "Солидарлық" (1970-1981)

Бағасы өскен тұтыну тауарлары 1970 жылы Польшадағы наразылықтарға себеп болды. Желтоқсан айында Балтық теңізіндегі Гданьск, Гдыня және Шчецин қалаларында тәртіпсіздіктер мен ереуілдер болды, бұл елдегі тұрмыс жағдайларына және еңбек ахуалына наразылықты көрсетті. Бұл шаралар негізінен үш жағалау қаласының кеме құрылыс аудандарында өтті. Полиция мен әскери күш қолданып, Гомулка мен Қорғаныс министрі Войцех Ярузельскийнің басшылығымен ондаған наразылық білдірген жұмысшылар мен жанындағы адамдар қаза тапты. Содан кейін Эдвард Гирек Гомулканың орнына коммунистік партияның бірінші хатшысы болды. Жаңа режим заманауи, достық және прагматикалық болып көрінді және бастапқыда халық пен шетелдік қолдауға ие болды. 1971 жылдан бастап экономиканы жандандыру мақсатында Гирек режимі кең ауқымды реформалар жасады, олар шетелден ірі көлемде қарыз алумен байланысты болды. Бұл шаралар бастапқыда тұтынушылардың жағдайын жақсартты, бірақ бірнеше жылдан кейін стратегия сәтсіз аяқталды және экономика нашарлады. Азық-түлік бағасын қайта көтеру әрекеті 1976 жылғы маусымдағы наразылықтарға әкелді. Билік тарапынан қудаланған жұмысшылар, шаруалар мен студенттерді қолдауға ниеттенген зиялы қауым өкілдерінен құралған Жұмысшыларды қорғау комитеті (KOR) наразылықтарға жауап ретінде құрылды. 1970-ші жылдардың соңындағы оппозициялық топтар Хельсинки келісімдерінің процестерімен күш алды. Батыс кредитінің көп көлемі құйылған Польшаның экономикалық өсу қарқыны 1970-ші жылдардың бірінші жартысында әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды, бірақ алынған капиталдың көп бөлігі тиімсіз жұмсалды және орталықтандырылған жоспарлы экономика жаңа ресурстарды тиімді пайдалана алмады. 1973 жылғы мұнай дағдарысы Батыста рецессия мен жоғары пайыздық ставкаларға әкелді, бұл Польша үкіметінің ішкі тұтыну бағасын күрт өсіруіне себеп болды. 1970-ші жылдардың соңында қарыздық жүктеме көтере алмайтын деңгейге жетті және 1979 жылы экономикалық өсім теріс көрсеткішке ие болды. Тамыздың ортасында Гданьск кеме құрылыс зауытындағы ереуіл Балтық жағалауын ай соңына дейін тоқтатқан және Силезиядағы көмір шахталарының көпшілігін жапқан наразылықтарға әкелді. Кәсіпорындар аралық ереуіл комитеті жүздеген жұмыс орындарындағы ереуіл әрекеттерін үйлестірді және билікпен келіссөздер жүргізу үшін 21 талапты жасады. Комитет шешім қабылдауда тәуелсіз болды, бірақ оған белгілі диссиденттер Яцек Курон, Карол Модзелевский, Бронислав Геремек және Тадеуш Мазовецки кіретін "сарапшылар" тобы көмектесті. 1980 жылдың 31 тамызында Гданьск кеме құрылыс зауытының жұмысшыларының өкілдері, электрик және белсенді Лех Валенса басшылығымен, ереуілді аяқтаған үкіметпен Гданьск келісіміне қол қойды. Ұқсас келісімдер Штецинде ("Штецин келісімдері") және Силезияда жасалды. Бұл келісімдердің басты ережесі – жұмысшылардың тәуелсіз кәсіподақ құру және ереуілге шығу құқығын қамтамасыз ету болды. Коммунистік Польша тарихындағы ең ірі еңбек даурының сәтті шешілуінен кейін бүкіл ел бойынша кәсіподақтарды ұйымдастыру қозғалысы күш алды. Польшаның барлық аймақтарынан келген жұмысшылар комитеттерінің өкілдері 17 қыркүйекте Гданьскте жиналып, "Солидарность" деп аталатын жалпыұлттық кәсіподақ ұйымын құру туралы шешім қабылдады. Партиялық бақылаудағы соттар "Солидарность" кәсіподағы ретінде заңды тіркеу мәселесін қарастырған кезде (10 қарашада аяқталды), әскери жағдайды енгізуді жоспарлау басталды. Параллель шаруалар одағы құрылды және режим оған қарсылық көрсетті, бірақ Ауылдық ынтымақтастық ақырында тіркелді (1981 жылдың 12 мамыры). Осы уақыт аралығында коммунистік партияның беделі төмендеді, мемлекеттік билік ыдырады және "Солидарность" тобының талаптары мен қауіптері күшейді. Куронның айтуынша, "барлық салалардағы әлеуметтік демократияға бағытталған үлкен қозғалыс" жүріп жатты және оны тоқтату мүмкін емес еді. Валенса Каниямен кездесулер өткізді, бірақ бұл тұрақсыздыққа шешім бермеді. Мәскеудегі Варшава шарты саммитінде Кеңес Одағы 1980 жылдың желтоқсанында Польша шекарасындағы әскери күшін күшейтті, бірақ саммит барысында Кания Леонид Брежнев пен басқа да одақтас коммунистік көшбасшылармен сыртқы әскери араласудың мүмкін еместігі туралы таласты жүргізді, және ешқандай шара қабылданбады. 1981 жылдың ақпанында Қорғаныс министрі, генерал Войцех Ярузельский премьер-министр лауазымына тағайындалды. "Солидарность" әлеуметтік төңкерісіне дейін күш қолданылмады, бірақ 1981 жылдың наурызында Быдгощ қаласында үш белсенді құпия полиция қызметкерлерімен ұра соғылды. Бүкіл ел бойынша "ескерту ереуілінде" 9,5 миллион мүшелі "Солидарность" кәсіподағына халық қолдау көрсетті, бірақ 30 наурыздағы үкіметпен жасалған келісімнен кейін жалпы ереуіл тоқтатылды. "Солидарность" және коммунистік партия екіге бөлінді және кеңестіктер жоғалтып бара жатқан. Кания шілдедегі партия съезінде қайта сайланды, бірақ экономикалық құлдырау жалғасты және жалпы тәртіпсіздік күшейді. 1981 жылдың қыркүйек-қазан айларында Гданьскте өткен "Солидарность" ұлттық съезінде Лех Валенса кәсіподақтың ұлттық төрағасы болып сайланды, ол дауыс беруде 55% дауыс алды. Басқа Шығыс Еуропа елдерінің жұмысшыларына "Солидарность" үлгісін алуға шақыру жолданып, кеңестіктер бұл жиынды "антисоциалистік және кеңеске қарсы той" деп бағалады. Польша коммунистік көшбасшылары, ең бастысы Ярузельский мен генерал Чеслав Кишчак күш қолдануға дайын болды. Әскери жағдай кезінде Польшаны әскери кеңес басқарды. Ашық немесе жартылай ашық оппозициялық байланыстар, соңғы кезде қолданылып келген, жер астындағы басылымдармен (Шығыс блогында "Самиздат" деп белгілі) алмастырылды, ал "Солидарность" бірнеше мың жер асты белсенділеріне дейін қысқартылды. Біршама тұрақтылыққа қол жеткізгеннен кейін Польша режимі әскери жағдайды кезең-кезеңімен жеңілдетіп, кейін тоқтатты. 1982 жылдың желтоқсанына дейін әскери жағдай тоқтатылды және Валенсаны қоса алған бірнеше саяси тұтқындар босатылды. Әскери жағдай 1983 жылдың шілдесінде ресми түрде аяқталды және жартылай кешірім жарияланды, бірақ бірнеше жүз саяси тұтқын түрмеде қалды. Экономикалық дағдарыс шешілмеген және қоғамдық институттардың жұмысы бұзылғандықтан, үкімет пен оппозиция осы тұңғыр тұспалдағы жағдайдан шығудың жолдарын іздеуге кірісті. Католик шіркеуінің қатысуымен, зерттеуші келіссөздер басталды. Польша үкіметі оппозициямен келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды және 1988 жылдың қыркүйегінде "Солидарность" көшбасшыларымен Магдаленкада алдын ала келіссөздер жүргізді. Валенса мен генерал Кишчактың қатысуымен көптеген кездесулер өтті. Қарашада режим Валиса мен Польшаның барлық кәсіподақтарының басшысы Альфред Миодовичны арасындағы теледебатты рұхсат ету арқылы үлкен қателік жасады. Ұзақ келіссөздер мен партия ішіндегі дау-дамайлар 1989 жылы өткен ресми келіссөздерге және сол жылдың маусымындағы Польша заң шығару сайлауына әкелді, бұл Польшада коммунизмнің құлауын білдіретін маңызды оқиға болды. Қазіргі Сейм (ұлттық заң шығарушы органның төменгі палатасы) дереу келісімді іске асырып, 4 маусым мен 18 маусымда өтетін Ұлттық Ассамблея сайлауына келісім берді. Сеймдегі орындардың 35% ғана (ұлттық заң шығарушы органның төменгі палатасы) және барлық Сенат орындары еркін сайланды, ал қалған Сейм орындарының 65% коммунистер мен олардың одақтастарына берілді. Сайлауда коммунистердің сәтсіздігі (қол жеткізілген орындардың барлығы оппозицияға тиесілі болды) саяси дағдарысқа әкелді. Сәуірдегі конституцияға енгізілген түзетулер Польша президенттігін қайта құруды талап етті және 19 шілдеде Ұлттық Ассамблея коммунистік көшбасшы, генерал Войцех Ярузельскіні осы лауазымға сайлады. Оның сайлануы...

Price increases for essential consumer goods triggered the Polish protests of 1970. In December, there were disturbances and strikes in the Baltic Sea port cities of Gdańsk, Gdynia, and Szczecin that reflected deep dissatisfaction with living and working conditions in the country. The activity was centered in the industrial shipyard areas of the three coastal cities. Dozens of protesting workers and bystanders were killed in police and military actions, generally under the authority of Gomułka and Minister of Defense Wojciech Jaruzelski. In the aftermath, Edward Gierek replaced Gomułka as first secretary of the communist party. The new regime was seen as more modern, friendly and pragmatic, and at first it enjoyed a degree of popular and foreign support. To revitalize the economy, from 1971 the Gierek regime introduced wide ranging reforms that involved large scale foreign borrowing. These actions initially caused improved conditions for consumers, but in a few years the strategy backfired and the economy deteriorated. Another attempt to raise food prices resulted in the June 1976 protests. The Workers' Defence Committee (KOR), established in response to the crackdown that followed, consisted of dissident intellectuals determined to support industrial workers, farmers and students persecuted by the authorities. The opposition circles active in the late 1970s were emboldened by the Helsinki Conference processes. Fueled by large infusions of Western credit, Poland's economic growth rate was one of the world's highest during the first half of the 1970s, but much of the borrowed capital was misspent, and the centrally planned economy was unable to use the new resources effectively. The 1973 oil crisis caused recession and high interest rates in the West, to which the Polish government had to respond with sharp domestic consumer price increases. The growing debt burden became insupportable in the late 1970s, and negative economic growth set in by 1979. In mid August, labor protests at the Gdańsk Shipyard gave rise to a chain reaction of strikes that virtually paralyzed the Baltic coast by the end of the month and, for the first time, closed most coal mines in Silesia. The Inter Enterprise Strike Committee coordinated the strike action across hundreds of workplaces and formulated the 21 demands as the basis for negotiations with the authorities. The Strike Committee was sovereign in its decision making, but was aided by a team of "expert" advisers that included the well known dissidents Jacek Kuroń, Karol Modzelewski, Bronisław Geremek and Tadeusz Mazowiecki. On 31 August 1980, representatives of workers at the Gdańsk Shipyard, led by an electrician and activist Lech Wałęsa, signed the Gdańsk Agreement with the government that ended their strike. Similar agreements were concluded in Szczecin (the Szczecin Agreement) and in Silesia. The key provision of these agreements was the guarantee of the workers' right to form independent trade unions and the right to strike. Following the successful resolution of the largest labor confrontation in communist Poland's history, nationwide union organizing movements swept the country. Delegates of the emergent worker committees from all over Poland gathered in Gdańsk on 17 September and decided to form a single national union organization named "Solidarity". While party–controlled courts took up the contentious issues of Solidarity's legal registration as a trade union (finalized by November 10), planning had already begun for the imposition of martial law. A parallel farmers' union was organized and strongly opposed by the regime, but Rural Solidarity was eventually registered (12 May 1981). In the meantime, a rapid deterioration of the authority of the communist party, disintegration of state power and escalation of demands and threats by the various Solidarity–affiliated groups were occurring. According to Kuroń, a "tremendous social democratization movement in all spheres" was taking place and could not be contained. Wałęsa had meetings with Kania, which brought no resolution to the impasse. Following the Warsaw Pact summit in Moscow, the Soviet Union proceeded with a massive military build up along Poland's border in December 1980, but during the summit Kania forcefully argued with Leonid Brezhnev and other allied communists leaders against the feasibility of an external military intervention, and no action was taken. In February 1981, Defense Minister General Wojciech Jaruzelski assumed the position of prime minister. The Solidarity social revolt had thus far been free of any major use of force, but in March 1981 in Bydgoszcz three activists were beaten up by the secret police. In a nationwide "warning strike" the 9.5 million strong Solidarity union was supported by the population at large, but a general strike was called off by Wałęsa after the 30 March settlement with the government. Both Solidarity and the communist party were badly split and the Soviets were losing patience. Kania was re elected at the Party Congress in July, but the collapse of the economy continued and so did the general disorder. At the first Solidarity National Congress in September–October 1981 in Gdańsk, Lech Wałęsa was elected national chairman of the union with 55% of the vote. An appeal was issued to the workers of the other East European countries, urging them to follow in the footsteps of Solidarity. To the Soviets, the gathering was an "anti socialist and anti Soviet orgy" and the Polish communist leaders, increasingly led by Jaruzelski and General Czesław Kiszczak, were ready to apply force. During martial law, Poland was ruled by the so called Military Council of National Salvation. The open or semi open opposition communications, as recently practiced, were replaced by underground publishing (known in the eastern bloc as Samizdat), and Solidarity was reduced to a few thousand underground activists. Having achieved some semblance of stability, the Polish regime relaxed and then rescinded martial law over several stages. By December 1982 martial law was suspended and a small number of political prisoners, including Wałęsa, were released. Although martial law formally ended in July 1983 and a partial amnesty was enacted, several hundred political prisoners remained in jail. With the economic crisis unresolved and societal institutions dysfunctional, both the ruling establishment and the opposition began looking for ways out of the stalemate. Facilitated by the indispensable mediation of the Catholic Church, exploratory contacts were established. The Polish government felt compelled to negotiate with the opposition and in September 1988 preliminary talks with Solidarity leaders ensued in Magdalenka. Numerous meetings that took place involved Wałęsa and General Kiszczak, among others. In November, the regime made a major public relations mistake by allowing a televised debate between Wałęsa and Alfred Miodowicz, chief of the All Poland Alliance of Trade Unions, the official trade union organization. The fitful bargaining and intra party squabbling led to the official Round Table Negotiations in 1989, followed by the Polish legislative election in June of that year, a watershed event marking the fall of communism in Poland. The current Sejm promptly implemented the deal and agreed to National Assembly elections that were set for 4 June and 18 June. Only 35% of the seats in the Sejm (national legislature's lower house) and all of the Senate seats were freely contested; the remaining Sejm seats (65%) were guaranteed for the communists and their allies. The failure of the communists at the polls (almost all of the contested seats were won by the opposition) resulted in a political crisis. The new April Novelization to the constitution called for re establishment of the Polish presidency and on 19 July the National Assembly elected the communist leader, General Wojciech Jaruzelski, to that office. His election, seen at the time as politically necessary, was barely accomplished with tacit support from some Solidarity deputies, and the new president's position was not strong. Moreover, the unexpected definitiveness of the parliamentary election results created new political dynamics and attempts by the communists to form a government failed. On 19 August, President Jaruzelski asked journalist and Solidarity activist Tadeusz Mazowiecki to form a government; on 12 September, the Sejm voted approval of Prime Minister Mazowiecki and his cabinet. Mazowiecki decided to leave the economic reform entirely in the hands of economic liberals led by the new Deputy Prime Minister Leszek Balcerowicz, The Constitution of the Polish People's Republic was amended to eliminate references to the "leading role" of the communist party and the country was renamed the "Republic of Poland". The communist Polish United Workers' Party dissolved itself in January 1990. In its place, a new party, Social Democracy of the Republic of Poland, was created. In October 1990, the constitution was amended to curtail the term of President Jaruzelski. In November 1990, the German–Polish Border Treaty, with unified Germany, was signed. In November 1990, Lech Wałęsa was elected president for a five year term; in December, he became the first popularly elected president of Poland. Poland's first free parliamentary election was held in October 1991. 18 parties entered the new Sejm, but the largest representation received only 12% of the total vote.

Демократиялық конституция, НАТО мен Еуропалық Одаққа мүшелік

1989 жылғы сайлау мен 1993 жылғы сайлау арасында "Солидарлықтан" кейінгі бірнеше үкімет болды, содан кейін "посткоммунистік" солшыл партиялар билікті иеленді. 1993 жылы бұрынғы кеңестік Солтүстік тобы әскерлері Польшаны тастап кетті. Польша 1999 жылы НАТО-ға қосылды. Польша қарулы күштерінің бөлімдері содан бері Ирак соғысына және Ауғанстандағы соғысқа (2001–2021) қатысты. Польша 2004 жылы Еуропалық Одаққа кеңею аясында қосылды. Дегенмен, Польша еуроны валютасы және заңды төлем құралы ретінде қабылдамады, оның орнына поляк злотысын пайдаланады. 2010 жылдың сәуір айында Польша президенті Лех Качинский және елдің жоғары саяси және әскери лауазымдарындағы ондаған өкілдері Смоленск әуе апатында қаза тапты. 2015 жылы консервативті "Заң және Әділет" партиясы сайланғаннан кейін Польша үкіметі сот реформасы мәселесі бойынша Еуропалық Одақ институттарымен қайталап қақтығысқа түсті және Еуропалық Комиссия мен Еуропалық Парламент тарапынан "Еуропалық құндылықтарды" құлдырату және демократиялық стандарттарды төмендетуде айыпталды. Алайда, "Заң және Әділет" партиясы басқаратын Польша үкіметі реформалардың Польша сот жүйесіндегі жемқорлықтың кең таралғандығы және коммунистік дәуірден қалған судьялардың әлі де болуына байланысты қажет екенін мәлімдеді. 2019 жылдың қазан айында Польшаның биліктегі "Заң және Әділет" партиясы (PiS) парламенттік сайлауда жеңіске жетіп, төменгі палатадағы көпшілігін сақтап қалды. Екінші орынды орталықшыл "Азаматтық коалиция" (KO) иеленді. Премьер-министр Матеуш Моравецкийдің үкіметі жұмысын жалғастырды. Алайда, PiS лидері Ярослав Качинский үкімет мүшесі болмаса да, Польшадағы ең ықпалды саяси тұлға деп есептелді. 2020 жылдың шілдесінде PiS қолдауымен Анджей Дуда президенттікке қайта сайланды. Польша 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіргенінен кейін Украинаның көршілес елдерінің ең белсенді қолдаушыларының бірі болды. 2022 жылдың қараша айына қарай Польша соғыс басталғаннан бері 1,5 миллионнан астам украин босқынын қабылдады. 2023 жылдың қыркүйегінде Польша Украинаға қару-жарақ жеткізуді тоқтатып, өзінің қорғанысын нығайтуға көшпек екенін мәлімдеді. Польшаның өзінің фермерлерін қорғау мақсатында украин астығын импорттауға тыйым салуы екі ел арасында шиеленіс тудырды. 2023 жылдың қазанында биліктегі "Заң және Әділет" (PiS) партиясы сайлауда ең көп дауыс жинады, бірақ парламентте көпшілігін жоғалтты. 2023 жылдың желтоқсанында Дональд Туск Моравецкийдің орнын басатын жаңа премьер-министр болып тағайындалды, ол "Азаматтық коалиция", "Үшінші жол" және "Сол" парламенттік топтарынан құралған коалицияны басқарды. "Заң және Әділет" партиясы жетекші оппозициялық күшке айналды.

There were several post Solidarity governments between the 1989 election and the 1993 election, after which the "post communist" left wing parties took over. In 1993, the formerly Soviet Northern Group of Forces, a vestige of past domination, left Poland. Poland joined NATO in 1999. Elements of the Polish Armed Forces have since participated in the Iraq War and the War in Afghanistan (2001–2021). Poland joined the European Union as part of its enlargement in 2004. However, Poland has not adopted the euro as its currency and legal tender, but instead uses the Polish złoty. In April 2010, Polish president Lech Kaczynski and dozens of the country's top political and military leaders died in the Smolensk air disaster. After the election of the conservative Law and Justice party in 2015, the Polish government repeatedly clashed with EU institutions on the issue of judicial reform and was accused by the European Commission and the European Parliament of undermining "European Values" and eroding democratic standards. However, the Polish government headed by the Law and Justice party maintained that the reforms were necessary due to the prevalence of corruption within the Polish judiciary and the continued presence of holdover Communist era judges. In October 2019, Poland's governing Law and Justice party (PiS) won parliamentary election, keeping its majority in the lower house. The second was centrist Civic Coalition (KO). The government of Prime Minister Mateusz Morawiecki continued. However, PiS leader Jarosław Kaczyński was considered the most powerful political figure in Poland although not a member of government. In July 2020, President Andrzej Duda, supported by PiS, was re elected. Poland has been one of neighbouring Ukraine's most ardent supporters after the 2022 Russian invasion of Ukraine. As of November 2022, Poland had received more than 1.5 million Ukrainian refugees since the beginning of the war. In September 2023, however, Poland said that it will stop supplying arms to Ukraine and instead focus on its own defense. Poland's decision to ban importing Ukrainian grain, in order to protect its own farmers, had caused tension between the two countries. In October 2023, the ruling Law and Justice (PiS) party won the largest share of the vote in the election, but lost its majority in parliament. In December 2023, Donald Tusk became the new Prime Minister to succeed Morawiecki, leading a coalition of three parliamentary groups made up of Civic Coalition, Third Way, and The Left. Law and Justice became the leading opposition party.