Кіріспе

1573 жылғы Польша-Литва одақтастығындағы діни бостандық туралы заң, діни бостандық үшін конфедерация. Варшава конфедерациясы, 1573 жылғы 28 қаңтарда Варшавада Польшаның шақырылған сеймі (sejm konwokacyjny) қол қойған, бұл діни бостандықтарды мойындаған алғашқы еуропалық актілердің бірі болды. Бұл Польша және Литва тарихындағы маңызды қадам болды, ол Польша-Литва одақтастығындағы ақсүйектер мен еркін адамдарға діни төзімділікті кеңейтті және Польша-Литва одақтастығында діни бостандықтың ресми бастауы деп есептеледі. Бұл келісім дінге байланысты барлық жанжалдарды тоқтатпаса да, одақты, әсіресе кейінгі Отыз жылдық соғыс кезінде, сол замандағы Еуропаның көп бөлігінен гөрі қауіпсіз және төзімді орынға айналдырды.

Тарих

Польшада діни төзімділікке қатысты ұзақ дәстүр болды (мысалы, Калиш статуты) және король Сигизмунд II билік еткен кезде ол де-факто саясат ретінде жүзеге асырылды. Дегенмен, Конфедерация қол қойған шарттар бұрынғы қалыптасқан әдет-ғұрыптарға ресми мән берді. Осы тұрғыдан алғанда, оларды поляк төзімділігінің бастауы немесе ең жоғары нүктесі деп санауға болады. Ягеллон әулетінің соңғы патшасының мұрагерсіз қайтысынан кейін, поляк және литвалық ақсүйектері (szlachta) Варшавада жиналып, кез келген сепаратистің әрекеттерін болдырмау және қолданыстағы заң тәртібін сақтау мақсатымен бас қосты. Осы үшін азаматтар органның қабылдаған шешімдеріне сөзсіз бағынуға тиіс болды; ал конфедерация – екі бұрынғы мемлекеттің әлі де тығыз байланыста екендігін көрсететін маңызды жарияланым болды. Қаңтар айында ақсүйектер барлық ірі діндердің өкілдері бір-біріне өзара қолдау және төзімділік көрсететін құжатқа қол қойды. Конфедерацияның көмегімен жаңа саяси жүйе қалыптасты, ол оның тұрақтылығын арттырды. Діни төзімділік көпұлтты және көпдінді мемлекет үшін маңызды фактор болды, себебі Ұлттық Одақтың аумақтарында әртүрлі этникалық топтардың (поляктар, литвалықтар, русиндер, немістер және еврейлер) және әртүрлі дін өкілдері (католиктер, протестанттар, православие, еврейлер және тіпті мұсылмандар) көптеген буын бойы өмір сүрді. «Бұл ел, кардинал Хозийдің айтуынша, "еретиктерге пана" болды. Христиан әлемінің басқа елдеріндегі қуғын-сүргіннен қашуға тырысқан ең радикалды діни секталар осы жерде баспана тапты. Бұл акт үкімет тарапынан немесе соғыстың салдарынан емес, поляк-литвалық қоғамының мүшелерінің әрекеттерінен туындады. Оған 1572 жылғы француз Сент-Бартоломей күніне жасалған қырғын да ықпал етті, бұл поляк-литвалық ақсүйектерін Польшада ешбір монархтың мұндай әрекетке баруға батыл болмайтынына көз жеткізді. Шарттарды дайындауға ең көп үлес қосқандар – Миколай Сиеницки («атқару қозғалысының» жетекшісі), Ян Фирлей және Ян Зборовский болды. Олардың күш-жігеріне Рим-католик шіркеуінің көптеген жоғары лауазымды тұлғалары қарсы болды, Франциск Красинский ғана оларға қол қойды (Симон Старовольский оның «қылыш қаупімен» жасағанын мәлімдеді), ал Конфедерация шарттарын қамтитын болашақ заң актілері епископтар тарапынан «excepto articulo confoederationis» деген шартпен қол қойылды. 1587 жылғы Сейм актілеріне қол қойған тағы бір епископ Вавржинец Гослицкий қауымнан шеттетілді. Варшава Конфедерациясының шарттары кейіннен Генрикий шарттарына енгізілді, осылайша 1573 жылы құрылған Пакта конвентамен қатар конституциялық нормаға айналды.

Маңыздылық

XVI ғасырдың аяғында Польша шығыста православиелік Ресей, оңтүстікте мұсылмандық Осман империясымен, ал солтүстік және батыста реформация мен контрреформация арасында тартысқан Батыс Еуропамен шектесіп жатты. Оның діни төзімділігі діни қуғын-сүргіннен қашқандарға қосымша пана болды; кардинал Станислав Хозиус айтқандай, ол "еретиктерге бейілді мекенге" айналды. Конфедерация бұрын жазбада болмаған діни төзімділік дәстүрлерін заңдастырды. Діни еркіндік тек ақсүйектерге ғана ма, әлде шаруалар мен басқаларға да берілген ба деген мәселеде пікірталас бар; көптеген тарихшылар соңғы түсіндірмені жақтайды. 2003 жылы Варшава конфедерациясының мәтіні ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік естеліктер тізімі» бағдарламасына енгізілді.