Екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы Польша тарихы

Кіріспе

Екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы Польша тарихы 1918 жылы тәуелсіз Польша мемлекетінің қайта құрылуынан басталып, 1939 жылы нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен Польшаға батыстан басып кіруімен, одан кейін екі аптадан соң Совет Одағының шығыстан басып кіруімен аяқталады. Екі дүниежүзілік соғыстың арасындағы Польшаның егемендігінің жиырма жылы "Соғыс аралығы" деп аталады. Польша 1918 жылдың қараша айында Австрия-Мажарстан, Германия және Ресей империяларының бір ғасырдан астам жалғанған кезеңнен кейін қайта жанданды. Оның тәуелсіздігі 1919 жылғы маусымдағы Версаль келісімімен жеңімпаз державалар тарапынан расталды, ал аумақтың көп бөлігі 1918 жылдан 1921 жылға дейін болған бірқатар шекаралық соғыстарда жеңіліспен алынды. Польшаның саяси аренасы 1926 жылғы мамырда Жозеф Пилсудский (1867–1935) билікті басып алғанға дейін демократиялық, бірақ тәртіпсіз болды, одан кейін демократия аяқталды. Аграризм саясаты жерді шаруаларға қайта бөлуге алып келді және ел 1921 мен 1939 жылдар аралығында маңызды экономикалық өсімге қол жеткізді. Халықтың үштен бірін украиндықтар, еврейлер, белорустар, литвалықтар және немістер сияқты аз ұлт өкілдері құрады.

қалыптасу жылдары (1918-1921)

Польшаның тәуелсіздігін Париждегі одақтастарға Роман Дмовский мен Игнатий Падеревский сәтті ұсынды. АҚШ президенті Вудро Вильсон Польшаның тәуелсіздігін өзінің он төрт қағидасындағы соғыс мақсаты ретінде белгіледі, және одақтастар 1918 жылдың көктемінде бұл мақсатты қолдады. Германияға таңылған қарусыздыру шарттарының бір бөлігі ретінде, Польша және басқа оккупацияланған аймақтардағы барлық неміс әскерлері кері шегінді. Соғыс аяқталған соң, немістер тұтқындалған Пилсудскийді Варшаваға қайтарды. 1918 жылдың 11 қарашасында ол немістер құрған марионеттік үкіметті өз бақылауына алды. Игнатий Дашинский 6 қарашадан бастап Люблинде қысқа мерзімдік поляк үкіметіне жетекшілік етті, бірақ Пильсудский сол кезде зор беделге ие болды. Дашинский және басқа поляк көшбасшылары оны әскердің басшысы және Польша Республикасының де-факто басшысы ретінде мойындады. Жеңілген Германия қарусыздыру шарттарын орындап, әскерін шығарды. Енджей Морачевский 1918 жылдың қарашасында алғашқы премьер-министр болды, ал Дмовский ең ірі партияға жетекшілік етті. Республика құрылғаннан бастап, шекараларын сақтау үшін бірнеше соғыс жүргізді. Ел ауылдық және кедей болды; ең бай аймақтар батыстағы бұрынғы неміс территорияларында орналасқан. Индустрияландыру өте баяу болды және 1930 жылдардың ортасында Орталық Өнеркәсіптік Аймақтың дамуымен серпіліс алды.

Шекаралар

Көптеген поляк көшбасшылары сол кезеңде үлкен поляк мемлекетін құруды қалаған; Париж бейбітшілік конференциясына дейін соққан бір оңтайлы жоспарға Шығыс Пруссияны және Кенигсберг қаласын Польшамен кедендік одаққа қосу кірді. Сонымен қатар, бұрынғы Польша-Литва одақтастығының нақты шекаралары қажет болмады, бірақ Роман Дмовский оны бастапқы қадам ретінде айтқан. Бұл жердің көп бөлігі Польшаның бөлінісінен бері Ресей империясының бақылауында болды, ал оның халқы өз мемлекеттерін құруға тырысып жатқан (мысалы, Украина, Беларусь және Балтық елдері: Литва, Латвия, Эстония). Польша басшылығы ұлтты 17 ғасырғы шекарасына қайтаруды мақсат етпеді. Жаңа, поляк басшылығындағы мемлекет қанша аумақты қамтуы керек және оның қандай формада болуы керек деген мәселеде поляк саясаткерлерінің пікірлері әртүрлі болды. Юзеф Пилсудский демократиялық, поляк басшылығындағы тәуелсіз мемлекеттер федерациясын жақтады, ал Ұлттық демократиялық партиясының өкілі, Endecja қозғалысының жетекшісі Роман Дмовский этникалық поляктар немесе "полонизацияланатын" аймақтардан тұратын ықшам Польшаны құруға ұмтылды. Оңтүстік-батыста Польша мен Чехословакия шекаралық дауларды шешуде таласты (қараңыз: Trans Olza). Әлдеқайда алаңдатарлығы, Германия жаңа шығыс көршісіне аумақтарын беруге наразылық білдірді. 1918 жылғы 27 желтоқсандағы Ұлы Польша көтерілісі Ұлы Польшаны азат етті. 1919 жылғы Версаль шарты Балтық аймағындағы Германия мен Польша шекараларын белгіледі. Неміс халқы көпшілікті құрап, поляк азшылығы бар Данциг (Гданьск) порты Германиядан тәуелсіз еркін қала деп жарияланды және ондаған жылдар бойы дау тудырды. Одақтас елдердің төрелігімен этникалық тұрғыдан аралас және өте құнды өнеркәсіптік және кен өндіруші Верхняя Силезия аймағы Германия мен Польша арасында бөлінді, Польша 1922 жылы үш Силезия көтерілісінен кейін кішкентай, бірақ өнеркәсіптік дамыған шығыс бөлігін алды.

Кеңес Одағымен соғыс

Кеңестермен әскери қақтығыс Польшаның шығыстағы шекараларын анықтады, бұл аймақ Ресей төңкерістері мен одан кейінгі азамат соғысының салдарынан хаостыққа толы болды. Пилсудский Украинаның қалған бөлігімен (Киевтегі поляктарға жақын үкімет басқаратын) және Литвамен федерация құруды жоспарлады, осылайша "Интермариум" (поляк тілінде: "Międzymorze", сөзбе-сөз "теңіздер арасындағы аймақ") деп аталатын Орталық және Шығыс Еуропа федерациясын құруға тырысты. Ресейдің жаңа коммунистік үкіметінің басшысы Ленин Польшаны коммунизмнің соғыстан кейінгі Германияның дезорганизацияланған жұмысшы табына өтуге арналған көпір ретінде қарастырды. Мәселені одан әрі күрделендіргені, даулы аймақтардың кейбіреулері 18 ғасырдың соңындағы бөлістен бері әртүрлі экономикалық және саяси сипаттарға ие болды, ал кейбіреулерінде поляктар этникалық басымдық құрмаған, бірақ олар поляктар үшін тарихи аймақтар болып саналды, себебі Польшаны көпұлтты мемлекет ретінде көрушілік болды. Ақырында келіссөздер сәтсіз аяқталып, Пилсудскийдің Мидзиморзе федерациясы туралы идеясы күйреп қалды; оның орнына Польша-Литва соғысы немесе Польша-Украина соғысы сияқты соғыстар келесі екі онжылдыққа аймақтың шекараларын анықтады. 1919 жылы басталған Польша-Совет соғысы аймақтық соғыстардың ең маңыздысы болды. 1920 жылы Пилсудский Украинаға ірі әскери шабуыл жасады, ал мамыр айында поляк-украин күштері Киевке жетті. Бірақ бірнеше аптадан кейін поляк шабуылына Кеңес әскерлерінің қарсы шабуылы ұшырады, поляк әскерлері Қызыл Армия тарапынан шегінуге мәжбүр болды. Польша Украинадан ығыстырылып, Польшаның орталық аймағына қайта оралды. Сол кездегі көптеген сарапшылар Польшаның құлауы мен большевизациялануына балта шабады деп болжады, бірақ Варшава шайқасында Пилсудский таңғажайып қарсы шабуыл ұйымдастырып, тарихи жеңіске жетті. Бұл "Висладағы ғажайып" поляктардың естелігіндегі маңызды жеңіске айналды. Пилсудский шабуылды жаңартты, қызыл әскерлерді шығысқа қарай ығыстырды. Ақырында, екі тарап та шаршап, 1921 жылдың басында Ригадағы келісім шартына қол қойды, ол Белоруссия мен Украинаның даулы аумақтарын екі жаққа да бөлді. Совет тарихнамасында Польша-Совет соғысы "ақ поляктарға қарсы соғыс" деп те аталды, "ақ поляктар" (белополяки) деген сөз сол кездегі Польшаның "контрреволюциялық" сипатын, Ресейдің Ақ қозғалысына ұқсастығын көрсетеді. 1922 жылы Польша-Совет соғысы мен Польша-Литва соғысынан кейін Польша халық референдумы нәтижесінде Орталық Литваны ресми түрде аннексиялады, бірақ Литва бұл референдумды мойындамады. Рига келісімі келесі жылдарға аймақтың тағдырына үлкен әсер етті. Украина мен Белоруссия өздерінің жеке елдері мен провинцияларынан айырылды, ал кейбір поляк тілінде сөйлейтіндер Кеңес Одағының шекарасында қалды. Олар мәжбүрлі коллективизация, мемлекеттік террор, діннің басылуы, тазалау, еңбек лагерлері және ашаршылыққа ұшырады. Жаңадан құрылған Екінші Польша Республикасы, азаматтарының үштен бірі поляк емес, поляктардың ұлттық ерекшелігін, мәдениетін және тілін елдегі этникалық азшылықтардың есебінен насихаттады, олар бұл процестен шеттетілгендей сезінді.

The military conflict with the Soviets proved the determinant of Poland's frontiers in the east, a theater rendered chaotic by the repercussions of the Russian revolutions and subsequent civil war. Piłsudski envisioned creating a federation with the rest of Ukraine (led by the Polish friendly government in Kiev he was to help to install) and Lithuania, thus forming a Central and East European federation called "Intermarium" (Polish: "Międzymorze", literally "area between seas"). Lenin, leader of the new communist government of Russia, saw Poland as the bridge over which communism would pass into the labor class of a disorganized postwar Germany. And the issue was further complicated as some of the disputed regions had assumed various economic and political identities since the partition in the late 18th century while some did not have an ethnically Polish majority in the first place they were still viewed by Poles as their historic regions since they envisioned Poland as a multiethnic state. In the end, the negotiations broke down, sinking Piłsudski's idea of Międzymorze federation; instead, wars like the Polish Lithuanian War or the Polish Ukrainian War decided the borders of the region for the next two decades. The Polish Soviet war, began in 1919, was the most important of the regional wars. Piłsudski first carried out a major military thrust into Ukraine in 1920 and in May Polish Ukrainian forces reached Kiev. Just a few weeks later, however, the Polish offensive was met with a Soviet counter offensive, and Polish forces were forced into a retreat by the Red Army. Poland was driven out of Ukraine and back into the Polish heartland. Most observers at the time marked Poland for extinction and Bolshevization, However at the Battle of Warsaw Piłsudski organized a stunning counterattack that won a famous victory. This "Miracle on the Vistula" became an iconic victory in Polish memory. Piłsudski resumed the offensive, pushing the Red forces east. Eventually, both sides, exhausted, signed a compromise peace treaty at Riga in early 1921 that divided the disputed territories of Belarus and Ukraine between the two combatants. In Soviet historiography, the Polish Soviet War was also referred to as "the war against White Poles", with epithet "White Poles" (belopoliaki) alleging the "counter revolutionary" character of Poland at the time, in an analogy with Russian White Movement. In 1922, in the aftermath of the Polish Soviet War and Polish Lithuanian War, Poland also officially annexed Central Lithuania following a plebiscite, which was never recognized by Lithuania. The Riga arrangement influenced the fate of the entire region for the years to come. Ukrainians and Belarusians found themselves without a country or province of their own, and some Polish speakers also found themselves within the borders of the Soviet Union. The latter experienced forced collectivistion, state terror, suppression of religion, purges, labor camps and famine. The newly formed Second Polish Republic, one third of whose citizens were non ethnic Poles, engaged in promoting Polish identity, culture and language at the expense of the country's ethnic minorities who felt alienated by the process.

Демократиядан авторитарлық үкіметке

Қайта туған Польша көптеген ауқымды қиындықтарға тап болды: кең ауқымды соғыс зардаптары, қираған экономика, халықтың үштен бірін құрайтын күдікпен қараған ұлттық азшылықтар, экономиканың көбінесе неміс өнеркәсіптік мүдделерінің бақылауында болуы және бөлініс дәуірінде күштеп бөлінген үш аймақты қайта біріктіру қажеттілігі. Польшаның ресми саяси өмірі 1921 жылы конституцияны қабылдаумен басталды, ол Польшаны Францияның Үшінші Республикасы үлгісіндегі республика ретінде құрды, және ең көп өкілеттіктерді заң шығарушы орган – Сеймге берді. Бұл негізінен Пилсудскийдің өзін диктатор ретінде орнатуына жол бермеу мақсатында жасалды. Көптеген саяси партиялар пайда болды, олардың ішінде төрт ірі және ондаған ұсақ партиялар болды. Олардың барлығының идеологиясы мен сайлаушылар базасы өте әртүрлі болды және ешқандай маңызды мәселеде келісе алмайтын еді. Монархияны қайта орнату туралы ешқандай нақты қарастырылмады, ал поляк ақсүйектерінің атаулары газеттерде жиі кездессе де, көбінесе әлеуметтік жаңалықтар беттерінде жарияланды. Басты партиялар – солшыл Польша шаруалар партиясы (ПШП) және оңшыл Ұлттық демократия партиясы (ҰДП), оны Дмовский басқарды. Жаңа, тәжірибесіз үкімет ауыр проблемаларға тап болды; үкімет қызметкерлері арасында кең таралған жемқорлық, кабинеттердің жиі ауысуы шатастыру мен сенімсіздік тудырды. Одан да тереңдеген мәселе – жаңа мемлекеттегі барлық азаматтарды қабылдау туралы келіспеушіліктер. Роман Дмовский этникалық тұрғыдан біртекті поляк ұлтын, батыстық бағытталған, Германияға қарсы жаңғыру жолын көздеді; ол сондай-ақ антисемиттік көзқарастарды қолдады және Польшаның католик және иерархиялық мемлекет болуын қалаған. Алайда Пилсудский өзінің идеалдарын көпұлтты поляк-литвалық мемлекеттер одағы туралы ұғымдарға негіздеді. Іс жүзінде бұл отандық азшылықтардың пікірін ескермеу және көрші елдермен келісімдер жасауды білдірді. Барлық халыққа сайлау құқығы берілгендіктен, азшылықтар да өз даусын білдіре алды, әсіресе олар Ұлттық азшылықтар блогын (ҰАБ) құрғанда, оны яһудилер басқарды және олар халықтың үштен бірін және дауыс берудің 20 пайызын құрады. Алайда, округтер азшылықтардың өкілдігін азайту үшін өзгертілді. ҰАБ 1922 жылы ПШП тізімі бойынша Габриэль Нарутовичтің президент болып сайлануына көмектесті, бірақ ол оңшылдардан қатты шабуылға ұшырады және қызмет еткен бес күннен кейін қаза тапты. ҰАБ коалициясының маңызы төмендеп, 1930 жылы таратылды, өйткені әртүрлі топтар үкіметпен жеке-жеке мәселелер бойынша келісімдер жасасты.

Reborn Poland faced a host of daunting challenges: extensive war damage, a ravaged economy, a population one third composed of wary national minorities, an economy largely under the control of German industrial interests, and a need to reintegrate the three zones that had been forcibly kept apart during the era of partition. Poland's formal political life began in 1921 with the adoption of a constitution that designed Poland as a republic modeled after the French Third Republic, vesting most authority in the legislature, the Sejm. This was mainly to prevent Piłsudski from establishing himself as a dictator. A multitude of political parties emerged, of which there were four major and dozens of minor ones. All had very different ideologies and voter bases, and could scarcely agree on any major issue. There had been no serious consideration of re establishing a monarchy, and although the great Polish noble families continued to have their names mentioned in newspapers, it was mostly in the society pages. The chief parties were the left wing Polish Peasant Party (PSL) and on the right National Democracy party (ND) led by Dmowski. The new, inexperienced government faced serious problems; already there was rampant corruption among government officials; a dizzying turnover of cabinets caused confusion and distrust. At a deeper level there was profound disagreement about inclusiveness in the new state. Roman Dmowski envisioned an ethnically homogeneous Polish nation, and a pro Western, anti German path to modernization; he also espoused strong anti Semitic attitudes, and emphasized that Poland should be a Catholic and hierarchical state. Piłsudski, however, rooted his ideal in notions about the multi ethnic Polish–Lithuanian Commonwealth. In practice that meant ignoring the minority vote at home and seeking agreements with nearby countries. Universal suffrage gave the minorities a voice, especially when they formed a coalition, the Bloc of National Minorities (BMN) led by the Jews and including the others who together comprised a third of the population and 20% of the vote. However, the districts were gerrymandered to minimize minority representation. The BMN helped elect Gabriel Narutowicz as president on the PSL ticket in 1922, but he came under nasty attacks from the right and was assassinated after five days in office. The BMN coalition declined in significance and shut down in 1930 as the different groups cut their own deals with the government on isolated issues.

1926 жылғы төңкеріс

Конституция қабылданғаннан кейін Пилсудский атқарушы биліктің шектеулі рөліне наразы болып, лауазымынан кетті. Бірақ ол саяси жағдайды тығыз бақылай берді. Сеймнің тиімсіздігі оның жақын айналасындағылардың біріне әскери төңкеріс жасап, билікті қайтаруды ұсынды; ол бас тартты. 1926 жылға қарай ол көндіріліп, 1926 жылғы мамыр төңкерісін бастады, ол аз қантөгіспен сәтті аяқталды. Келесі он жыл бойы Пилсудский Польша істерінде жалпы халыққа ұнайтын орталықшыл режимнің күшті тұлғасы ретінде үстемдік құрды, бірақ қорғаныс министрінен басқа ресми лауазым алған жоқ. Ол 1921 жылғы Конституцияны сақтап, шулы, тиімсіз Сейм жұмысын жалғастырды, бірақ ол көбінесе өзі қалағанды алды. Режимді сынағандар кейде тұтқындалса, көбінесе қорлау үшін сотқа берілді. Маршал өзін партиялық саясаттан жоғары тұрған ұлттық құтқарушы ретінде көрсетіп, Польша социалистік партиясынан алшақтау арқылы халықтың қолдауын арттырды. 1935 жылы Польшаның жаңа Конституциясы қабылданды, бірақ Пилсудский көп ұзамай қайтыс болды, ал оның ізбасарлары ашық авторитаризмге бет бұрды. Оппозициялық дауыстар жиі мазақталып, түрмеге қамалды, бұл режимнің ұлттық қауіпсіздікке қатысты өсіп келе жатқан алаңдаушылығын ескере отырып, таңқаларлық емес. Көп жағынан, Екінші Республика 1918 жылғы жоғары үміттерге жете алмады. Орталық Еуропада болғандай, Чехословакиядан басқа, демократияны орнатуға жасалған әрекет сәтті болмады. Үкіметтер оң және сол қанатты топтар арасында поляризацияланды, олардың ешқайсысы екіншісінің іс-қимылдарын құрметтеуге дайын емес еді.

Экономикалық және әлеуметтік мәселелер

Шетелдік активтермен және ішкі азшылықтармен жұмыс істеуде қиындықтар туындады. Үкімет шетелдік меншіктегі активтерді ұлттандырып, оларды басқарды, себебі оларды сатып алуға жететіндей ішкі капитал жетіспеді, сондай-ақ кімге не тиесілігін анықтаудан оңай болды. Жалпы алғанда, Польшада экономикаға мемлекеттік араласу деңгейі жоғары болды және Шығыс Еуропадағы басқа елдерге қарағанда шетелдік инвестициялар азырақ болды. Экономикалық орталықтандыруға басымдық бергені Польшаның дамуына бәсеңдік келтірді. Экономика көбінесе ауыл шаруашылығына негізделген, ал 1929 жылы басталған әлемдік Ұлы депрессия барлық секторларда қиындықтарға әкелді. Ең ауыр соққыны шаруаларға тиді, олардың табысы 50% немесе одан да көп төмендеді. Үкімет салық түсімдерінің азаюына байланысты тек өзінің шығындарын қысқартуға қана шамасы келді.

Азшылықтар

Жалпы халықтың шамамен үштен бірін азшылықтар құрады, оның ішінде бес-алты миллион украин, үш миллионнан астам еврей, бір жарым миллион белорусь және 800 мыңға жуық неміс болды. Бұл азшылықтар саясатта маргинализацияланғанына және Польшаның келісімшарттарда міндеттенген құқықтарынан айырылғанына наразылық білдіріп, күшейе түсті. Тарихшы Питер Д. Стачура соғыстар аралық Польшадағы этникалық мәселені зерттеді және тарихшылардың пікір білдіруін қорытындылап, былай деп жазады: "Екінші Республиканың ешқандай мәселесі азшылықтарға қатысты үйлесімділік пен бейбіт өмір сүруді қамтамасыз етуден гөрі ашу-ыза, қақтығыс пен күреске әкелмейтін саясатты әзірлеудей үлкен қиындық тудырмады. Тарихи зерттеулер көрсеткендей, Польша бұл мәселені қанағаттанарлық деңгейде шеше алмады. Шындығында, көптеген тарихшылар мемлекеттің азшылықтарға қатысты жүргізген саясатына және көзқарастарына өте сынды көзқарас білдірді. Коммунистік, марксистік, кеңестік немесе либералдық саяси және идеологиялық көзқарастардың ықпалымен олар "құғындау", "қазалау", "террор", "дискриминация", тіпті "өлім" сияқты азшылықтарды екінші дәрежелі азаматтарға тоғытуға бағытталған шовинистік поляк тәсілінің ерекше белгілері деп бағалады. Осы жағдайдың салдарынан Польша 1918 жылдан кейін қабылданған ресми заңдық кепілдіктерді, атап айтқанда 1919 жылғы Азшылықтар туралы келісім, 1921 жылғы Рига келісімінің (VII бап) және 1921 және 1935 жылғы Польша Конституцияларын үнемі сақтамады". Стачураның өзі тарихшылардың бұл бағасы тым қатал деп санайды. Ол Польшаның "фанатикалық" неміс ұлтшылдарынан қозушылыққа ұшыраған және олардың ықпалымен "қарсылық көрсетіп, адал емес" неміс азшылығымен күресуге тура келгенін атап өтеді. Поляктар мәжбүрлеп ассимиляциялау және өнеркәсіптік активтерді тартып алу туралы айтса да, 1926 жылға дейінгі үкіметтер оны іске асыруға жеткілікті күшті болмады. 1926 жылдан кейін Пилсудский мұндай шараларға қызығушылық танытпады. Польшадағы немістердің табысы орташа деңгейден жоғары болды, олардың толыққанды азаматтық ұйымдары мен неміс тіліндегі мектептері болды және Сеймде өкілдік етілді. Нәтижесінде, жағдай тұрақтанбады. 1933 жылы Гитлер Германияда билікке келгеннен кейін олардың жағдайы үлкен қауіпке айналды, өйткені "осы немістердің көп бөлігі 1930 жылдары ынталы нацистерге айналды және Польшаға 1939 жылдың қыркүйегінде шабуыл жасалғанда "бесінші колонна" рөліне түсті". Көптеген шығыс провинцияларда басымдықты құраған және халықтың шамамен 15 пайызын құраған украин азшылығымен қарым-қатынас одан да шиеленісті болды. Украиндықтар поляк жер иелеріне және үкіметтің оларды полякшалау саясатына наразы болған кедей шаруалар еді. 1924 жылдан кейін мектептер екі тілде оқытылды (оқушылар поляк тілін міндетті түрде үйренуге тиіс болды), ал мемлекеттік мекемелерде украин тілін қолдануға рұқсат берілмеді. Кейбір украиндықтар саботаж жасауға тырысты, ал үкімет оған жаппай тұтқындаулармен жауап берді; ол украиндық қоғамдық орталықтарын поляктардың өртеп жіберуіне жол берді. Православ шіркеулері, әсіресе Волынь провинциясында жабылды. Кейбір адамдар үкіметпен ынтымақтасқан украиндықтарды, сондай-ақ жоғары польшалық лауазымды адамдарды өлтіруге тырысты. 1935 жылы жағдайды біршама тыныштаған келісімге қол жеткізілді, бірақ Польша армиясы КСРО-мен соғыстың жақындап келе жатқанын сезіп, бұл саясатты қолдамады. 1930 жылдары Ұлы депрессияның нашарлауымен антисемитизм күшейе бастады, бірақ Польшада үш миллионнан астам еврей (Польша халқының 10 пайызы) өмір сүрді, бұл сол кездегі Еуропадағы ең ірі еврей халқы болды. Кедей еврей отбасылары өздерінің жергілікті қайырымдылық қоғамдарына сүйенді, олар 1929 жылға қарай бұрын-соңды болмаған деңгейге жетіп, дін, білім, денсаулық сақтау және басқа да қызметтерді жыл сайын 200 миллион злотыйға дейін ұсынды, бұл жұмыс істейтін еврейлердің жан басына шаққандағы табысы поляк емес еврейлерге қарағанда 40%-дан астам жоғары болды. 1920 жылдардан бастап Польша үкіметі еврейлерге мемлекеттік банк несиелерін алудан, мемлекеттік секторда жұмыс істеуден және бизнес лицензияларын алудан бас тартты. 1930 жылдардан бастап еврейлердің университеттерге түсуіне, еврей дүкендеріне, еврей экспорттық фирмаларына, шехитаға, еврейлердің медициналық және заңгерлік мамандықтарға қабылдануына, еврей бизнес қауымдастықтарына және т.б. шектеулер қойылды. 1921 жылы студенттердің 22-25 пайызы еврей болса, 1938 жылы бұл көрсеткіш 8 пайызға дейін төмендеді. Оңшыл Ұлттық Демократия (Endeks) еврейлерге қарсы бойкоттар ұйымдастырды. Польшаның басшысы Юзеф Пилсудский 1935 жылы қайтыс болғаннан кейін Endeks күшін арттырды. 1937 жылы Endeks қабылдаған қаулыларда "оның басты мақсаты мен міндеті Польшадағы әлеуметтік, экономикалық және мәдени өмірдің барлық салаларынан еврейлерді жою болуы керек" делінген. Үкімет жауабында Ұлттық Бірлік лагерін (OZON) ұйымдастырды; OZON еврейлердің Польшадан жаппай эмиграциясын, еврейлерге қарсы бойкоттарды, numerus clausus (Гетто төсектеріне де қараңыз) және еврейлердің құқықтарын шектеуді жақтады. Сонымен бірге, Польша үкіметі Ционистік Иргунды қолдады, оның мүшелерін Татра тауларында оқытып, 1937 жылы Польша билігі Палестинадағы еврейлік астыртын ұйымға 10 000 адамды қаруландыруға жететін үлкен мөлшерде қару-жарақ жеткізе бастады. Халықаралық аренада Польша Палестинада еврей мемлекетінің құрылуын қолдады, келесі 30 жыл ішіндегі жаппай эмиграция Польшадағы еврей халқын 500 000-ға дейін азайтады деп үміттенеді және Ревизионистік Ционизмнің көшбасшысы Зеев Жаботинскиймен ынтымақтастық жасады, ол Польша Палестина мандатын Ұлыбританиядан мұраға алады деп үміттенеді; оның "Эвакуация жоспары" 10 жыл ішінде Палестинаға, оның ішінде 750 000 поляк еврейлеріне 1,5 миллион еврейді қоныстандыруды көздеді. Бұл идея Польша үкіметі тарапынан жылы қабылданды, ол еврей халқына жаппай эмиграция саясатын жүргізіп, оларды қоныстандыруға жарамды жерлерді іздеді; Жаботинский өз тарапынан Польшадағы антисемитизмді жұмыс орындарының жетіспеуінен және экономикалық жағдайдан туындаған құбылыс деп қарады, нацистік Германиядағыдай қатыгез расизмнен емес.

About a third of the total population were members of minorities, including five or six million Ukrainians, over three million Jews, one and a half million Belarusians, and some 800,000 Germans. These minorities were increasingly alienated, complaining that they were marginalized in politics and denied rights Poland had agreed to in treaties. Historian Peter D. Stachura has examined the ethnic issue in interwar Poland and summarizes the consensus of historians, he writes:
"It is undeniable that the Second Republic did not face any greater challenge than that of devising a policy towards the minorities that would bring harmony and peaceful coexistence rather than bitterness, confrontation and strife. The historiographical verdict is that Poland signally failed to address this question in a satisfactory manner. Indeed, the vast majority of historians have adopted a highly censorious attitude towards the multitude of policies and attitudes which were pursued towards the minorities by the state. Often influenced by Communist, Marxist, Soviet or liberal political and ideological perspectives, they refer unequivocally to 'oppression', 'persecution', 'terror', 'discrimination', even 'murder', as the salient characteristics of an intrinsically chauvinistic Polish approach that was designed to relegate the minorities to the status of second class citizens. Such a situation, it is argued, meant that Poland failed repeatedly to respect the formal statutory guarantees which were introduced after 1918, notably through the Minorities' Treaty of 1919, the Treaty of Riga (Article VII) in 1921, and the Polish constitutions of 1921 and 1935." Stachura himself thinks that historians have been too harsh in their negative judgment. He notes that Poland had to contend with "an obstreperous and fundamentally disloyal German minority" that was incited by "fanatical" German nationalists next door. Poles talked of forced assimilation and seizure of industrial assets, but the governments before 1926 were too weak to carry them out. After 1926 Piłsudski had no interest in so doing. The Germans in Poland had above average incomes, had a full panoply of civic organizations and German language schools, and were represented in the Sejm. A stalemate resulted. Their status became a major threat after Hitler came to power in Germany in 1933, because "the overwhelming majority of these Germans became ardent Nazis in the 1930s and a 'fifth column' when Poland was attacked in September 1939." Relations with the much larger Ukrainian minority, who formed 15% or so of the national population and were in the majority in several eastern provinces, were even more strained. The Ukrainians were poor peasants who resented their Polish landlords and the government's policy of polonizing them. The schools after 1924 were bilingual (students had to learn Polish), and government offices were not allowed to use Ukrainian. Some Ukrainians tried to sabotage, and the government cracked down with mass arrests; it tolerated the Polish arson of Ukrainian community centers. Orthodox churches were closed, especially in Volhynia province. Some men went underground and tried to assassinate Ukrainians who collaborated with the government, as well as top Polish officials. A compromise was reached in 1935 that somewhat quieted the situation, but the Polish Army saw a war with the USSR looming and refused to support the policy. As the Great Depression worsened in the 1930s, antisemitism began to rise even though Poland was home to over three million Jews (10 percent of Poland's population), the largest Jewish population in Europe at the time. The impoverished Jewish families relied on their own local charities, which by 1929 had reached unprecedented proportions, providing services such as religion, education, health and other services to the value of 200 million zlotys a year, thanks in part to Jewish per capita income among the working Jews more than 40% higher than that of Polish non Jews. From the 1920s the Polish government excluded Jews from receiving government bank credits, public sector employment, and obtaining business licenses. From the 1930s limits were placed on Jewish enrollment in university education, Jewish shops, Jewish export firms, Shechita, Jewish admission to the medical and legal professions, Jews in business associations, etc. While in 1921 22 25% of students were Jews, by 1938 9 the proportion went down to 8%. The far right National Democracy (Endeks) organized anti Jewish boycotts. Following the death of Poland's ruler Józef Piłsudski in 1935, the Endeks intensified their efforts. In 1937 the Endeks passed resolutions that "its main aim and duty must be to remove the Jews from all spheres of social, economic, and cultural life in Poland". The government in response organized the Camp of National Unity (OZON); OZON advocated mass emigration of Jews from Poland, boycott of Jews, numerus clausus (see also Ghetto benches), and other limitation on Jewish rights. At the same time the Polish government supported the Zionist Irgun, training its members in Tatra Mountains and in 1937 the Polish authorities began to deliver large amounts of weapons to the Jewish underground in Palestine, capable of arming up to 10,000 men. On international arena Poland supported the creation of Jewish state in Palestine hoping gradual emigration over next 30 years will lower Jewish population in Poland to 500,000 and cooperated with the leader of Revisionist Zionism, Ze'ev Jabotinsky who hoped Poland would inherit the mandate of Palestine from Great Britain; his "Evacuation Plan" called for the settlement of 1.5 million Jews within 10 years in Palestine, including 750,000 Polish Jews This idea was warmly received by the Polish government which pursued a policy of mass emigration towards its Jewish population and was looking for locations for them to resettle; Jabotinsky on his part viewed antisemitism in Poland as a result of the shortage of jobs and of the economic situation, rather than rabid racism as was in Nazi Germany

Аграризм

Он адамның жетісі шаруа ретінде шаруашылықтарда жұмыс істеді. Польшаның ауыл шаруашылығы Шығыс Еуропа елдеріне тән кемшіліктерден зардап шекті: технологиялық артта қалу, төмен өнімділік, капиталдың жетіспеуі және нарықтарға қол жеткізудің қиындығы. Батыстағы бұрынғы неміс аймақтарында жауын-шашын мен топырақ сапасы жақсырақ болды және ең өнімді болды, ал бұрынғы Ресей және Австрия аймақтары орташа деңгейден төмен болды. Польша шаруалары өз жерлеріне ие болуды және жер иелеріне жалдау ақысын төлемеуді қалаған. Олар аграризмді қолдады және ірі меншіктерден шаруаларға жерді қайта бөлуді талап етті. Бұл іс жүзеге асырылды, сондай-ақ көптеген өте шағын шаруашылықтар өмір сүруге қабілетті бірліктерге біріктірілді. Жер реформалары этникалық принциптер бойынша жүргізілді. Батыста 1919 жылы шетелдіктерге айналған немістер тез арада жерлерін жоғалтты. Шығыста, керісінше, украин және белорус шаруалары поляк жер иелері үшін жұмыс істеді және жерді қайта бөлуге қатысты ешқандай маңызды қадамдар жасалмады. Баламалы өнеркәсіптік жұмыс орындары құрылмады және ауылдық жерлерде жұмыссыздық деңгейі жоғары болды. Социалист саясаткер Болеслав Лимановский аграризм туралы терең ойланып, поляк жағдайларына сәйкес келетін эклектикалық бағдарлама жасады. Оның шаруашылық басқарушы ретіндегі тәжірибесі социалистік, «бір салықтық» және славяндық ұжымдық идеяларымен бірге оның дүниетанымын қалыптастырды. Ол өте шағын шаруашылықтардың тиімсіздігіне қарсы тұру үшін ірі мемлекеттік шаруашылықтармен аграрлық социализмнің бір түрін ұсынды. Тәуелсіз Польшада ол ақсүйектердің меншігін экспроприациялауды жақтады. Шаруалардың жекешілдік көзқарасын байқағаннан кейін, Польша ерікті ұжымдастыру мен жалға алынған жерді жеке меншікке иеленуді біріктіруі керек деп сендірді. Оның прагматизмі тіпті марксизмге қарамастан жеке шаруалардың меншігіне де орын қалдырды.

Халықаралық қатынастар

1935 жылы сыртқы істер министрі Йозеф Бек сыртқы саясатты толыққанды басқарды, бірақ оның мүмкіндіктері шектеулі болды. 35 миллион халқы бар Польшаның халық саны көп болғанымен, өнеркәсіптік базасы нашар дамыған еді; оның соғыс жоспарлары Германияға емес, Кеңес Одағына бағытталған. Польшаның Гитлер Германиясымен және Сталиннің КСРО-сымен ұзын шекаралары болды. Польша көбінесе оқшауланған күйде болды. Оверидің айтуынша, Еуропадағы жаңа мемлекеттердің ішінде:
"Польшаға ең көп наразылық білдірілді және оның сыртқы істер министріне ең аз сенім артты. Польшаның тәуелсіз саясат ұстануы 1938 жылдың соңына қарай оны жақын достарынан айырды. Батыс державалары Польшаны ашкөз ревизионисттік, либералдық емес, антисемиттік, Германияға жақын күш деп қарады; Бек – ‘қауіп’, ‘мақтаншыл және опасыз’ болды." 1921 жылдың ақпанында Польша Франциямен құпия әскери келісімге қол қойды, ол екі тарапты Германия агрессия жасаған жағдайда өзара көмек көрсетуге міндеттеді. 1921 жылдың наурыз айында поляктар Кеңес Одағынан туындаған қауіпке қарсы Румыниямен өзара көмек туралы келісімге қол қойды. Польша Кеңес Одағы мен Германия арасындағы тәуелсіз блокқа жетекшілік етуді көздеді, ол осы державаларға қарсы бірігуі тиіс еді. Алайда Польша кіші көршілерімен көптеген дауларға тап болды, сондықтан блок құра алмады. Бастапқыда Франция Польшаны қолдады, себебі Германияға қарсы одақтас іздеді; егер Германия екі майданда соғысқа түссе, Францияға шабуылдау ықтималдығы төмендеді. Франция 1919 жылғы Париж конференциясында және 1920 жылдары Польшаны әлсіретуге бағытталған британдық әрекеттерге қарсы тұрғанда айтарлықтай көмек көрсетті. Алайда 1935 жылдан кейін Франция Бекке сенімсіздікпен қарады және Шығыс Еуропаға қызығушылығын жоғалтты, Польша көбінесе оқшауланды. 1925 жылы Берлин Франциямен 1918 жылдан кейінгі батыстағы шекарасын, бірақ Польшамен шығыстағы шекарасын ресми түрде мойындады. Кеңес Одағымен қарым-қатынас шиеленіскен күйде қалды, бірақ Пилсудский келіссөзге дайын болды және 1932 жылы екі ел шабуыл жасаспау туралы келісімге қол қойды. Одан аз уақыт өткен соң Гитлер билікке келді. Пильсудскийдің 1933 жылы Польша мен Франция Гитлерді құлату үшін алдын ала әскери соққы беруді Францияға ұсынғаны туралы әңгімелер тарады. Көптеген тарихшылар бұл оқиғаға сенбейді, Пилсудскийдің соғыс жоспарлары Ресейге бағытталған және ол Германиямен соғысқа дайындық жасамағанын айтады. Сонымен қатар, Францияда Польшадан мұндай сұрау келгені туралы ешкім хабарламады. Пилсудский Гитлер дереу мақұлдаған Данцигке қатысты талаптар қойды; Польша мен нацистік Германия арасындағы қарым-қатынас жақсарды және олар 1934 жылдың қаңтарында неміс-поляк шабуыл жасаспау келісіміне қол қойды. Сонымен қатар, Чехословакия, Румыния және Югославия Францияның қолдауымен Кіші Антанта құрамында одақтас болды. Польшаның осы ұйымға мүше болуы қосымша қауіпсіздікке кепілдік бере алатын еді; алайда шекаралық дауларға байланысты Прагамен қарым-қатынас шиеленіскен болды, сондықтан келісімге қол жеткізе алмады. Франция Польша мен Чехословакияның одақтасы болды және оларды шекаралық дауларын шешуге және одақтас болуға, сондай-ақ Кеңес Одағымен ынтымақтасуға көп рет шақырды. Бұл әрекеттер сәтті болмады, себебі мәселе тек шекаралық дауларда ғана емес, сонымен қатар Праганың Мәскеумен жұмыс істеуге дайындығы Варшаваның Мәскеуден қашықтық сақтау туралы қатаң ұстанымымен қайшылықта болды. Чехословакия президенті Эдвард Бенеш Польшамен әскери немесе тіпті саяси байланыстар Чехословакия үшін қауіпті болуы мүмкін екенін ескертті және Бектың Германияға қарсы ынтымақтастық орнату туралы ұсынысын қабылдамады. 1934 жылдың мамырында Польша мен Кеңес Одағының шабуыл жасаспау келісімі 1945 жылдың 31 желтоқсанына дейін ұзартылды. Анна М. Циенциаланың сөзіне сәйкес, 1934-1939 жылдар аралығында Польша мен Кеңес Одағының қарым-қатынасы "дұрыс, бірақ салқын" болды, ал Польша мен Германияның қарым-қатынасын "нормальды және кейде достық" деп сипаттауға болады. 1939 жылы Польшада 283 000 әскері, 37 жаяу әскер дивизиясы, 11 атқыштар бригадасы және екі бронетанкті бригада, сонымен қатар артиллерия бөлімшелері болды. Тағы 700 000 адам резервте тұрды. Басты мәселе – қаржы тапшылығы. Қорғаныс бюджеті шектеулі болғандықтан, қару-жарақтардың көп бөлігі Польшада өндірілді, бірақ өндіріс өте төмен болды (7 ТП танк – басты мысал), ал шетел валютасы жетіспеді. Польшаның 1942 жылы аяқталуға тиіс қайта қарулану процесінің ортасында болуы да жағдайды қиындатты. Он дивизия толыққанды мобилизацияланбады. Франция мен Ұлыбританияның қысымымен мобилизация тоқтатылып, бір аптадан кейін қайта басталды, бұл шатақ тудырды. Сонымен қатар, неміс әскері мен азаматтық еріктілер этникалық поляктар мен еврейлерге қарсы соғыс қылмыстарын жасады, сондай-ақ этникалық тазарту туралы қауесет таратып, мыңдаған адамдарды неміс әскерінен қашуға мәжбүр етті, бұл әскери маневрді қиындатты. Польшада PZL атты мемлекеттік авиация компаниясы болды, ол жақсы ұшақтар жасады. 1931 жылы ол PZL P.11 ұшағын жасады, ол 1930-жылдардың басында әлемдегі ең жетілген истребитель болды. 1930-жылдардың ортасында оның ізбасары P.24 одан да жақсы қаруланған және жылдам болды, бірақ Польша оны валюта табу үшін экспорттады, бұл ескі PZL P.11 және бірнеше ескі PZL P.7 истребительдерін пайдалануға мәжбүр етті. Олар неміс Messerschmitt 109 ұшағына жете алмады, ол биікке көтеріле алатын, жақсы қаруланған және сағатына 100 км жылдам ұшатын. Кемшіліктеріне қарамастан, P.11 ұшағына 110-нан астам жеңіс тіркелді, ал олардың өзінен шамамен 30 ұшақ жойылды. PZL.37 Łoś – тамаша қос қозғалтқышты орташа бомбалаушы ұшақ; соғыс басталғанда Польшада 36 дайын болды. 1939 жылы Польшада 390 әскери ұшақ болды, олардың көпшілігі ескірген. Германияда 2800 жаңа истребитель ұшағы, сонымен қатар бомбалаушылар мен көліктік ұшақтар болды. Поляктар қиын жағдайға қарамастан, Кеңес әскерлеріне қарсы екі шайқасты ұтып, олардың бірінде Кеңес әскерлерінің жаяу әскері поляк позицияларына иықтан иыққа тіресіп шабуыл жасады, бұл оларды пулеметтер үшін өте оңай нысанаға айналдырды, сонымен қатар кейбір Кеңес әскерлері тұтқынға түсіп, поляктарға қосылды. Поляктар Enigma шифрын бұзып, нәтижелерін Франция мен Ұлыбританияға жіберді. Кемшіліктеріне қарамастан, 1939 жылы Польша әскері әлемдегі ең күшті әскерлердің қатарына кіретін болды; себебі Польша әскері күшті болғандықтан емес, басқа елдердің әскерлері нашар және артта қалғандықтан. Zaloga және Madej "The Polish Campaign 1939" еңбегінде Польшаның 1939 жылы АҚШ-тан көп танк күші болғанын айтады. Польшаның қарулы күштерінің салыстырмалы күші және Польша әскерінің күші туралы қорқыныш Литваға (1938 жылғы Польшаның Литваға қойған ультиматумы) Польша үкіметінің үгітіне сендірді. Польша үкіметінің немістер немесе кеңестіктер шабуыл жасаған жағдайда сәтті тойтарыс беретінін мәлімдеуге мәжбүр болды, өйткені 1939 жылдың басында аяқталуға жақын болған Орталық Өнеркәсіптік Аймақ (Польша) сияқты өнеркәсіптік жобалар және одан кейін жүзеге асырылатын жобалар болды.

Foreign minister Józef Beck was in full charge of foreign policy by 1935 but he had a weak hand. Poland with 35 million people had a large population but a thin industrial base; its war plans focused on the Soviet Union instead of Germany. Poland had long borders with two more powerful dictatorships, Hitler's Germany and Stalin's USSR. Poland was increasingly isolated. Overy says that of all the new states in Europe:
"Poland was almost certainly the most disliked and her Foreign Minister the most distrusted. Poland's pursuit of an independent line left her bereft of any close friends by the end of 1938 The Western powers saw Poland as a greedy revisionist power, illiberal, anti Semitic, pro German; Beck was a 'menace,' 'arrogant and treacherous.'" In February 1921, Poland signed a secret military agreement with France, which obliged each party to mutual aid in the event of German aggression. In March 1921, the Poles signed a treaty of mutual assistance with Romania, directed against the threat from the Soviet Union. Poland sought to be the leader of an independent bloc of nations between the Soviet Union and Germany that would unite to fend off those powers. However, Poland ran into so many disputes with its smaller neighbors that it was never able to build a bloc. At first, France favored Poland, because France wanted an ally against Germany; if Germany faced a two front war, it would be less likely to attack France. France was especially helpful at the 1919 Paris conference and in the 1920s when it resisted British efforts to weaken Poland. After 1935, however, France distrusted Beck and lost interest in Eastern Europe and Poland stood increasingly alone. In 1925, Berlin formally recognized its post 1918 boundaries in the west with France, but not in the east with Poland. Relations with the Soviet Union remained hostile, but Piłsudski was willing to negotiate, and in 1932 the two countries
signed a non aggression pact. Shortly afterward, Hitler came to power. Rumors circulated to the effect that Piłsudski proposed to France that Poland and France launch a preemptive military strike to overthrow Hitler in 1933. Most historians do not believe this happened, pointing out that Piłsudski's war plans were focused on Russia and he made no preparations for any sort of war with Germany. Furthermore, no one in France reported any such inquiry from Poland. Piłsudski made demands regarding Danzig that Hitler immediately approved; relations between Poland and Nazi Germany became friendly and they signed the German–Polish Non Aggression Pact in January 1934. At the same time, Czechoslovakia, Romania, and Yugoslavia were allied in the Little Entente with French support. Polish membership there could have provided additional security; however, relations with Prague were unfriendly due to border disputes, so they never reached an agreement. France was an ally of both Poland and Czechoslovakia and tried repeatedly to get them to resolve their border disputes and become allies, and also collaborate with the Soviet Union. There was no success, not just because of the border issues but also because Prague's willingness to work with Moscow clashed with the firm resolve of Warsaw to keep its distance from Moscow. Czechoslovakian President Edvard Beneš warned that military or even strong political ties with Poland could prove dangerous for Czechoslovakia and rebuffed Beck's proposal to establish anti German cooperation. In May 1934, the Polish Soviet non aggression pact was extended until 31 December 1945. According to Anna M. Cienciala, during the period 1934–1939, Polish Soviet relations were "correct but cool", while Polish German relations could be characterized as "normal and at times friendly". By 1939 Poland had a large army, with 283,000 on active duty, in 37 infantry divisions, 11 cavalry brigades, and two armored brigades, plus artillery units. Another 700,000 men served in the reserves. A major problem was lack of funds. The limited defense budget allowed minimal mechanization; most weapons were produced in Poland, but the production rate was low (7TP tank is a prime example), and foreign exchange was scarce. The fact that Poland was halfway through the rearming process that was to end in 1942 did not help. Ten divisions were never mobilized. The cancellation of the mobilization, under the pressure from France and Great Britain, and restarting the mobilization less than a week later created confusion. Moreover, not only did the German military and civilian volunteers commit war crimes against the ethnic Poles and Polish Jews, they spread rumors of massive ethnic cleansing which led thousands of people to flee the German advance and made military maneuver difficult. Poland did have PZL, the state aviation company that made good planes. In 1931 it developed the PZL P.11, the most advanced fighter in the world of the early 1930s. In the mid 1930s its successor the P 24 was even better armed and faster, but Poland exported it to earn currency, forcing the use of semi obsolete PZL P.11 and a couple of dozen old PZL P.7 fighters. They were no match against the German Messerschmitt 109 which could fly higher, was better armed, and flew 100 km/h faster. In spite of the shortcomings, at least 110 victories were credited to the P.11 for the loss of about 30 of their own. The PZL.37 Łoś was an excellent twin engine medium bomber; Poland had 36 ready to fight when the war started. In 1939 Poland had 390 combat planes that were mostly obsolescent. Germany had 2800 new fighter planes plus bombers and transports. The Poles, in spite of their desperate situation, managed to win two battles against the invading Soviets, including one where the Soviet infantry was charging the Polish positions marching shoulder to shoulder, making them into an extremely easy target to the machine guns, and some of the Soviet POW's switched sides to the Polish. Poles broke the early diplomatic version of Enigma cipher and transferred the results to France and the United Kingdom. In spite of its shortcomings, the Polish military can easily be ranked in the top 10 strongest national militaries as of 1939; not because the Polish military was so great, but because other national military forces were so weak and backward. Zaloga and Madej point out, in "The Polish Campaign 1939" that Poland had one of the largest tank forces on Earth, as of 1939 bigger than the tank force of the US. The relative strength of the Polish armed forces and the fear of the Polish military might be shown by Lithuania (1938 Polish ultimatum to Lithuania) made the Polish government's propaganda believable to the public. The Polish government had no choice, but to claim that an attack either by the Germans or by the Soviets would have been successfully repelled. The Polish government could not afford a capitulation of the Polish public because of the industrialization projects such as Central Industrial Region (Poland), nearly finished by early 1939, and the projects that were to follow it.

Сыртқы саясат 193539

1935 жылы мамыр айында Пилсудскийдің қайтысынан кейін Польша саясатын бес жоғары лауазымды шенеунік – президент Игнаси Мощицкий, вице-президент Евгений Квиатковский, премьер-министр Фелициан Славой Складковский және армияның бас қолбасшысы маршал Эдвард Смигли-Рыдз белгіледі. Сыртқы саясат – сыртқы істер министрі полковник Йозеф Бекке тиесілі болды. Сайлаулар өткізілді, бірақ демократия болған жоқ, Сейм тек резеңке мөр сияқты жұмыс істеді. Уатттың айтуынша, бұл адамдар тәуелсіздік күресінен жеңіспен шықты және жаулап алуды білмеді. "Оларда батылдық, шеберлік, ерлік, құштарлық – барлығы жетерлік болды; реализм мен ең жаман жағдайды саралау, тіпті жеңілісшілдік немесе бағыну оларға мүлдем жат еді". Польшаның Шығыс Еуропадағы бейтарап елдер блогын басқару арманы 1933 жылдан кейін Гитлердің Германиядағы ашық экспансионистік нацистік режимі пайда болғаннан және Францияның Германияның экспансиясына қарсы тұру ниетінің айқын ескертуінен кейін құлады. Пилсудский француз байланысын сақтап қалды, бірақ оның тиімділігіне күмән келтіре бастады. Гитлердің ұзақ мерзімді мақсаттарына Польша аумақтарын аннексиялау және қалған бөлігін бағындыру кірді, ол бұл туралы 1933 жылы жақын айналасына айтқан. Польшаның шешімі – Германиямен де, Кеңес Одағымен де қалыпты қарым-қатынас саясатын ұстану болды, бірақ екеуімен де одақтаспау ("саяси тең қашықтық" немесе "тепе-теңдік"). Осыған сәйкес, Польша басшылығы Ресейге қарсы ынтымақтастық туралы неміс ұсыныстарын қабылдамады. Бектың мақсаты – Польшаның Германиямен оқшауланған қақтығысқа түсуіне жол бермеу болды. Бұл саясат екі тіректе тұрды: Польшаның Германиямен және КСРОмен қол қойған агрессиясыздық пактілері. 1938 жылдың наурыз айында шекаралық инциденттен кейін Польша Литваға ультиматум қойып, Польша мен Литва арасындағы дипломатиялық қатынастарды қалпына келтіруді және бұрын жабылған шекараны қайта ашуды талап етті. Соғыс қаупі төнгендіктен Литва үкіметі поляк талаптарын қабылдады. 1938 жылдың қазан айында Мюнхен келісімімен, британдықтар мен француздар Германияға Чехословакияның неміс халқы көп шоғырланған аймақтарын – Судет аймағын алуға рұқсат берді. Польша ұзақ уақыттан бері Чехословакияға жаулы болды және енді Германияның жағына қосылды. Польша Чехословакиядан поляктардың 70% тұратын Тешенді беруін талап етті, әйтпесе күшпен алып қоятынымен қорқытты. Польша мен Германияның ультиматумына тап болған Чехословакия бұл аймақты 1938 жылдың 2 қазанында Польшаға берді. 1939 жылдың басында Германия Чехословакияның қалған бөлігін басып алды, ол 1939 жылдың наурыз айында толығымен жойылды. Германия Польшаның Германияның сателлиті ретінде Антикоминтерн пактісіне қосылуын талап етті. Германия Германияны Данцигпен, содан кейін Шығыс Пруссиямен байланыстыратын экстерриториалды тас жолды талап етті, бұл Польшаны теңізден және оның негізгі сауда жолынан бөліп тастайтын еді, бірақ Польша бас тартты. Германия сонымен қатар нацистер басқаратын, 90% неміс халқы бар Данцигтің 1920 жылы Германиядан бөлініп, содан бері Польшамен кедендік одақта еркін қала ретінде жұмыс істеп келе жатқан қала-мемлекеттің қосылуын талап етті. Германияның Данциг пен Гданьск Помераниясына қатысты аумақтық талаптарын қабылдамағандықтан Польшаның жағдайы нашарлай бастады, өйткені Венгрия және Румыния сияқты елдер Германияның ықпалына көшті. Польша сол кезде Румыниямен және Франциямен одақтас болды. Екі маңызды оқиға Польшаны дағдарысқа түсірді. 1939 жылдың наурыз айының соңында Ұлыбритания мен Франция Германия Польшаға шабуыл жасаса, соғыс жариялайтынын мәлімдеді. Польшаға нақты соғыста көмектесуге келгенде, барлығының мүмкіндігі шектеулі екенін түсінді. Екі жақты соғыс қаупі Германияны тоқтатуы мүмкін деп үміттенді, әсіресе Кеңес Одағының рөлі оларды алаңдатуы керек болды. Гитлер Ұлыбритания мен Францияның блеф жасағанын ойлады, бірақ тамыз айының соңында Сталинмен достық одақ туралы келісім жасады, онда Польшаны бөлу туралы құпия ережелер болды – және шын мәнінде Шығыс Еуропаның көп бөлігін бөлу. Британдықтар мен француздардың ұсынысы – блеф емес, Германия Польшаға шабуыл жасағанда соғыс жариялады, бірақ екеуі де Польшаға тиімді көмек көрсетуге жағдайлары болмады. Польшаның өзінде миллиондық армиясы (және резервте тағы бір миллион) болды, бірақ оқу, әуе күші, артиллерия, танктер, пулеметтер, радио және жүк көліктері жағынан кемшіліктері көп еді. Польшаның әскери бюджеті Германияның шамамен 2% құрады; оның бас қолбасшысы маршал Смигли-Рыдз бұл қиындыққа жақсы дайындалмаған еді.

After the death of Piłsudski in May 1935, policies in Poland were set by five senior officials, including President Ignacy Mościcki; Vice President Eugeniusz Kwiatkowski; the Premier, Felicjan Sławoj Składkowski; and Marshal Edward Smigly Rydz, the Commander in Chief of the army. Foreign policy was the exclusive domain of the Foreign Minister, Colonel Józef Beck. Elections were held but there was no democracy and the Sejm was merely a rubber stamp. Watt notes that these men had emerged victorious from their struggles for independence and had never known conquest. "Courage, flair, heroism, devouring ambition, all these they had in abundance; realism and worst case analysis, let alone defeatism or appeasement, were alien to them entirely." Poland's dream of leading a bloc of neutral nations in Eastern Europe collapsed after 1933 with the advent of Hitler's openly expansionist Nazi regime in Germany and the obvious warning of France's desire to resist Germany's expansion. Piłsudski retained the French connection but had progressively less faith in its usefulness. Hitler's long term goals included annexing Polish territories and subordinating the remaining parts of Poland, an idea that he revealed to his closest circle already in 1933 Poland's solution was a policy of normal relations with both Germany and the Soviet Union but alliance with neither (also described as "the policy of equal distance" or "equilibrium"). Accordingly, the Polish leadership rejected German proposals of cooperation against Russia. At the same time, Beck's goal was to prevent Poland from entering into an isolated conflict with Germany. The policy rested on two pillars: the non aggression pacts signed by Poland with Germany and the USSR. Following a border incident in March 1938, Poland presented an ultimatum to Lithuania, demanding the re establishment of diplomatic relations between Poland and Lithuania and the previously closed border with Poland to be reopened. Faced with the threat of war, the Lithuanian government accepted the Polish demands. In October 1938, the Munich Agreement, with British and French approval, allowed Germany to take over areas of Czechoslovakia with a significant German minority, the so called Sudetenland. Poland had long been hostile to Czechoslovakia and now sided with Germany. Poland demanded that Czechoslovakia give up the Teschen, where Poles made about 70% of inhabitants, or otherwise Poland threatened to take it by force. Faced with an ultimatum from both Poland and Germany, Czechoslovakia gave up the area, which was annexed by Poland on October 2, 1938. In early 1939, Germany invaded the rest of Czechoslovakia, which, in March 1939, then ceased to exist. Germany had demanded that Poland join the Anti Comintern Pact as a satellite state of Germany. Germany demanded an extraterritorial highway connecting Germany proper with Danzig and then East Prussia, which would cut off Poland from the sea and its main trade route to which Poland refused. Germany also pressed for the incorporation of Danzig, a Nazi ruled city state with a 90% German population that had been separated from Germany in 1920 and functioning as a Free City in a customs union with Poland ever since. After it rejected German territorial demands regarding Danzig and Gdańsk Pomerania, Poland's position was steadily weakening as other nations such as Hungary and Romania gravitated toward Germany's orbit. Poland was at the time allied with Romania and France. Two critical developments caught Poland by surprise. At the end of March 1939, Britain and France announced that if Germany invaded Poland they would declare war. In terms of helping Poland in an actual war, everyone realized they could do very little. The hope was that the threat of a two front war would deter Germany, especially since it had to worry about the role of the Soviet Union. Hitler thought Britain and France were bluffing, but he handled the Soviet problem in late August, by a stunning agreement with Stalin in what amounted to a friendly alliance, which included secret provisions to partition Poland—and indeed divide up much of eastern Europe The British and French offer was not a bluff—they declared war on Germany when it invaded Poland, but neither was in a position to provide serious help. Poland itself had a million man army (and another million in the reserves) but fell far short in terms of training, airpower, artillery, tanks, machine guns, radios, and trucks. The Polish military budget was about 2% of Germany's; its commanding general Marshal Smigly Rydz was not well prepared for the challenge.

Польша дәлізін және Данцигті

Немістер Версаль келісіміне дейінгі шекараларды қайта орнатуды қалағандықтан, Польшаға жаңа талаптар қойды. Олар "Польша дәлізінің" кімге тиесілігін анықтау үшін референдум (плебисцит) өткізуді талап етті. Дауыс беруге 1918 жылға дейін дәлізде тұрған адамдар ғана қатыса алатын болды. Ұсыныста, референдумнен кейін "Польша" деп жарияланған аймақтан барлық немістерді шығарып жіберуді көздейтін халық алмасу да қарастырылды. Дауыс беруден кейін "Германия" деп жарияланған жерде тұратын поляктар да осыған ұшырар еді. Данциг дауыс беру нәтижесіне қарамастан Германияның бір бөлігі болуға тиіс болды, бірақ егер Германия жеңіліп қалса, Германиядан Шығыс Пруссияға дейін созылатын автобан жүйесі арқылы Шығыс Пруссияға өтуге кепілдік берілді. Егер Польша референдумде жеңіліп қалса, дәліз Германияға өтер еді, ал Гдыня порты Польшаны Гдынямен байланыстыратын жолмен Польшаның эксклавына айналар еді. 3 сәуірде Польшаға қолдау көрсету туралы британдық-француздық кепілдік жарияланғаннан кейін Данциг мәселесі бойынша келіссөздер аяқталды. Германия 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға шабуыл жасады. Гитлер 1939 жылдың мамырында генералдарына: "Мәселе Данцигте емес. Біз үшін бұл шығыстағы тұру кеңістігін кеңейту және азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесі" деді. Поляк мемлекетін, поляк мәдениетін және поляк халқын толық жою Гитлердің басты мақсаты болды. Ол неміс фермерлерін орналастыру үшін ауыл шаруашылығы жерлерін алғысы келді.

Сауалнамалар

Беренд, Иван Т. Дағдарыс онжылдықтары: Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Орталық және Шығыс Еуропа (1998), басқа елдермен салыстыру.
Бискупский, М. Б. Польша тарихы. Greenwood, 2000. 264 б. онлайн-басылым.
Польшаның Кембридж тарихы (2 томдық, Cambridge University Press, 1941) 1697–1935 жылдарды қамтиды.
Дэвис, Норман. Құдайдың ойын алаңы. Польша тарихы. 2-том: 1795 жылдан бүгінге дейін. Оксфорд: Oxford University Press, 1981. Дэвис, Норман. Еуропаның жүрегі: Польшаның қысқаша тарихы. Oxford University Press, 1984. 511 б.
Фрухт, Ричард. Шығыс Еуропа энциклопедиясы: Вена конгресінен коммунизмнің құлауына дейін. Garland Pub., 2000. онлайн-басылым.
Лерски, Джордж Ж. Польшаның тарихи сөздігі, 966–1945. Greenwood, 1996. 750 б. онлайн-нұсқасы.
Лесли, Р. Ф. және т.б. Польшаның 1863 жылдан бергі тарихы. Cambridge U. Press, 1980. 494 б.
Луковский, Ежи және Завадски, Хьюберт. Польшаның қысқаша тарихы. Cambridge U. Press, 2-басылым, 2006. 408 б.
Погоновский, Иво-Сиприан. Польша: тарихи атлас. Hippocrene, 1987. 321 б. жаңа карталар.
Санфорд, Джордж. Польшаның тарихи сөздігі. Scarecrow Press, 2003. 291 б.
Стачура, Петер Д. Польша, 1918–1945: Екінші республиканың түсіндірме және деректі тарихы (2004). онлайн.
Стачура, Петер Д. (ред.). Польша соғыс аралығында, 1918–1939 (1998). Ғалымдардың мақалалары.
Уотт, Ричард М. Ащы даңқ: Польша және оның тағдыры, 1918–1939 (1998). Жан-жақты зерттеу.

Саясат және дипломатия

Сиенциела, Анна М. және Титус Комарницки. Версальден Локарноға дейін: Польшаның сыртқы саясатының кілттері, 1919–25 (Канзас университетінің баспасы, 1984) онлайн
Дэвис, Норман. Ақ бұрқит, Қызыл жұлдыз: Польша-Совет соғысы 1919–1920 және Висладағы керемет (2003)
Дрезвенески, Уолтер М. «Польша армиясы Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында», Польшалық шолу (1981) 26#3, 54–64 б. JSTOR
Гарлицки, Анджей. Йозеф Пилсудский, 1867–1935 (Нью-Йорк: Scolar Press, 1995), ғылыми өмірбаян; 4 томдық поляк басылымының бір томдық нұсқасы
Хетерингтон, Питер. Жеңілмеген: Джозеф Пилсудский, қайта тірілген Польша және Шығыс Еуропа үшін күрес (2012), 752 б.
Енджеевич, В. Пилсудский. Польша үшін өмір (1982), ғылыми өмірбаян
Карски, Ян. Ұлы державалар мен Польша: Версальден Ялтаға дейін (2014)
Кочански, Халик. Бұрқырамайтын құс: Польша және поляктар Екінші дүниежүзілік соғыста (2012)
Корбель, Йозеф. Польша Шығыс пен Батыс арасында: Советтік және неміс дипломатиясы Польшаға қатысты, 1919–1933 (Принстон университетінің баспасы, 1963) онлайн
Полонский, А. Тәуелсіз Польшадағы саясат, 1921–1939: Конституциялық үкіметтің дағдарысы (1972)
Ремак, Йоахим. Нацистік жылдар: Құжаттамалық тарих. Prospect Heights, IL: Waveland Press, 1990. Алғаш рет жарық көрген: Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1969.
Рикофф, Х. фон. Немец-Поляк қарым-қатынастары, 1918–1933 (Johns Hopkins University Press, 1971)
Ротшильд, Дж. Пилсудскийдің мемлекеттік төңкерісі (Нью-Йорк: Columbia University Press, 1966)
Сейднер, Стэнли С. «Ұлттық бірлік лагері: Ішкі шоғырландырудағы тәжірибе», Польшалық шолу, 20 (2–3): 231–236
Ширер, Уильям Л. Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы: Нацистік Германияның тарихы. Нью-Йорк: Simon and Schuster, 2011. Алғаш рет жарық көрген: Нью-Йорк: Simon and Schuster, 1950.
Вандич, П. С. Польша дипломатиясы 1914–1945: Мақсаттары мен жетістіктері (1988)
Вандич, П. С. Совет-Поляк қарым-қатынастары, 1917–1921 (Harvard University Press, 1969)
Вандич, П. С. АҚШ және Польша (1980)
Уильямсон, Дэвид Г. Польшаға жасалған опасыздық: 1939 жылғы нацистік-советтік шабуылдар (2011), 1–62 б.
Замойский, Адам. Варшава 1920: Лениннің Еуропаны жаулап алуының сәтсіздігі (2008)

Cienciala, Anna M., and Titus Komarnicki. From Versailles to Locarno: keys to Polish foreign policy, 1919–25 (University Press of Kansas, 1984) online
Davies, Norman. White Eagle, Red Star: The Polish Soviet War 1919 1920 and The Miracle on the Vistula (2003)
Drzewieniecki, Walter M. "The Polish Army on the Eve of World War II," Polish Review (1981) 26#3 pp 54–64. in JSTOR
Garlicki, Andrzej. Józef Piłsudski, 1867 1935 (New York: Scolar Press 1995), scholarly biography; one vol version of 4 vol Polish edition
Hetherington, Peter. Unvanquished: Joseph Pilsudski, Resurrected Poland, and the Struggle for Eastern Europe (2012) 752pp
Jędrzejewicz, W. Piłsudski. A Life for Poland (1982), scholarly biography
Karski, Jan. The great powers and Poland: From Versailles to Yalta (2014)
Kochanski, Halik. The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War (2012)
Korbel, Josef. Poland Between East and West: Soviet and German Diplomacy toward Poland, 1919–1933 (Princeton University Press, 1963) online
Polonsky, A. Politics in Independent Poland, 1921 1939: The Crisis of Constitutional Government (1972)
Remak, Joachim. The Nazi Years: A Documentary History. Prospect Heights, IL: Waveland Press, 1990. Originally published Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1969. Riekhoff, H. von. German Polish Relations, 1918 1933 (Johns Hopkins University Press 1971)
Rothschild, J. Piłsudski's Coup d'État (New York: Columbia University Press 1966)
Seidner, Stanley S. "The Camp of National Unity: An Experiment in Domestic Consolidation," The Polish Review 20 (2 3): 231 236
Shirer, William L. The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany. New York: Simon and Schuster, 2011. Originally published New York: Simon and Schuster, 1950. Wandycz, P. S. Polish Diplomacy 1914 1945: Aims and Achievements (1988)
Wandycz, P. S. Soviet Polish Relations, 1917 1921 (Harvard University Press 1969)
Wandycz, P. S. The United States and Poland (1980)
Williamson, David G. Poland Betrayed: The Nazi soviet Invasions of 1939 (2011), pp 1–62
Zamoyski, Adam. Warsaw 1920: Lenin's Failed Conquest of Europe (2008)

Тарихнама

Кенни, Пэдрейк. «Бос орындар толтырылғаннан кейін: Қазіргі Польшаға қатысты жаңа перспективалар», Journal of Modern History (2007) 79#1, 134–61 бб., JSTOR
Полонский, Энтони. «Екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы Польша тарихы бүгінде», Survey (1970) 143–159 бб.