Кіріспе

1795 жылдан 1918 жылға дейін Польша Пруссия, Габсбург монархиясы және Ресей арасында бөлініп, тәуелсіздікке ие болмады. 1795 жылы Польшаның 18 ғасырдағы үш бөлінісінің үшіншісі және соңғысы Польша-Литва Республикасының құрылуын аяқтады. Бірақ, Польша жерлерінің ішінде және сыртында болған оқиғалар 19 ғасырда Польшаның тәуелсіздігін қайта орнату үмітін сақтап қалды. Польшаның Солтүстік Еуропа жазығындағы геосаяси орны, континенттегі қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттер қалыптасқан кезде, экспансионисттік көршілері – Пруссия Корольдігі мен Ресей Империясы Еуропалық бәсекелестіктерге және одақтастықтарға белсенді түрде араласқан кезеңде ерекше маңызға ие болды.

Ұлтшылдық пен романтизмнің әсері

XIX ғасырдың басындағы зияткерлік және көркемдік ахуал поляктардың өзін-өзі басқаруға деген талаптарының одан әрі күшеюіне себеп болды. Осы онжылдықтарда қазіргі заманғы ұлтшылдық қалыптасып, континенттің барлық аймағында кең қолдау тапты, сол заманғы ең сергелек және тартымды саяси ілімге айналды. Ұлтшылдық туған мәдениет пен тілдердің құндылығы мен қадір-қасиетін баса назар аудара отырып, этникалық бірлікке негізделген ұғымды қалыптастырды, ал романтизм – поляк ұлттық санасына ең күшті әсер еткен XIX ғасыр еуропалық мәдениетінің көркемдік жағы болды. Романтизм қозғалысы саяси ұлтшылдықтың табиғи серігі болды, себебі ол халықтық мәдениетке деген ұлтшылдық сезімді қайталайтын және Наполеоннан кейінгі Еуропаның консервативті саяси жүйесіне наразылық білдіретін болды. Осының ықпалымен, Адам Мицкевич басқаратын XIX ғасырдың романтик ақындары мектебінің туындыларында поляк әдебиеті қайта жанданды. Мицкевич патриоттық тақырыптар мен даңқты ұлттық өткенге ден қойды. Ғасырдың көрнекті композиторы Фредерик Шопен де өзінің халқының трагедиялық тарихын маңызды шабыт көзі ретінде пайдаланды. Осы ықпалдардың нәтижесінде ұлтшылдық алдымен интеллигенция және ақсүйектер арасында, содан кейін шаруалар арасында оянды. Аталған процестің соңында Польшаның бұрынғы таптық негіздегі "ақсүйек патриотизмі" ұлттың кең мағынадағы анықтамасымен алмастырылды.

Ұлттық көтерілістер дәуірі

Польшаның ұлттық қозғалысы бірнеше онжылдық бойы тәуелсіздікті бірден қалпына келтіруді басты орынға қойып, бұл ұмтылыс бірнеше қарулы көтерілістерде көрініс тапты. Көтерілістер негізінен шығыстағы, Ресей бөлігінде болды, оның төрттен үш бөлігі бұрынғы поляк жерлері еді. Вена конгресінен кейін Ресей поляк жерлерін Конгресс Польшасы ретінде ұйымдастырды, оған өте либералды конституция, өз армиясы және патшалық империя шегінде шектеулі автономия берілді. Алайда, 1820 жылдары Ресей билігінің қасақаналығы артты және бірнеше қаладағы зиялылар көтеріліс жоспарлау үшін құпия қоғамдар құрды. 1830 жылдың қараша айында Варшавадағы поляк әскері көтеріліске шықты. Көп ұзамай Конгресс Польшасының үкіметі көтерілісшілерге қолдау білдіргеннен кейін, жаңа поляк-ресей соғысы басталды. Көтерілісшілердің Франциядан көмек сұрауына жауап берілмеді, ал серфтілікті жоюға құлықсыздықтары шаруалардың қолдауын жоғалтуына себеп болды. 1831 жылдың қыркүйегінде ресейліктер поляктардың қарсылығын басып, 6000 қарсылық күресшісін Францияға жер аударып жіберді, бұл Польшадағы зиялылық және діни қызметке қатысты қатаң репрессия кезеңін бастады. Сонымен қатар, Конгресс Польшасы конституциясы мен армиясын жоғалтты. Қараша көтерілісінің сәтсіз аяқталуынан кейін Польша аумағында жасырын құлсарушылық қызмет жалғасты. Польшадан қуылған саяси және зиялы элита Парижде операциялық база құрды. Адам Ежи Чарторыски (қараша көтерілісінің көшбасшыларының бірі) басқаратын консервативті топ Польшаның Вена конгресімен белгіленген мәртебесін қалпына келтіру үшін шетелдік дипломатиялық қолдауға сүйенді, оны Ресей 1819 жылдан бастап жүйелі түрде бұзып келген. Басқа жағдайда, бұл топ монархияға және дәстүрлі әлеуметтік құрылымдарға оралуға қанағаттанды. Радикалды топтар тәуелсіздік мақсатынан басқа кез келген мәселеде біртұтас фронт құра алмады. Олардың бағдарламалары поляктардың өз күштерімен бостандыққа шығуы керек екенін талап етті және тәуелсіздікті республикалық үкімет пен серфтерді азат етумен байланыстырды. Ішкі дау-дамайларға, шектеулі ресурстарға, қатаң қадағалауға және Польшадағы революциялық ұяшықтарды қуғындауға байланысты Польша ұлттық қозғалысы көптеген шығынға ұшырады. Қозғалыс 1846 жылы Австриялық Польшада Польша демократиялық қоғамы ұйымдастырған көтерілісте үлкен соққыға ұшырады, ол жетекші радикалды ұлтшыл топ еді. Көтеріліс қанды сәтсіздікке ұшырады, өйткені шаруалар ақсүйектер мен помещиктердің үстемдігінде болған көтерілісшілердің басшылығына қарсы қару қолға алды, олар австриялықтардан да нашар қысымшы деп есептелді. Австрия тарапынан қатал әскери репрессияға ұшыраған сәтсіз көтеріліс поляк ұлтшылдарының 1848 және 1849 жылдары Еуропаны шарлаған ұлттық революция толқынына қатысу мүмкіндігін шектеді. Бұл көтерілістің көшбасшыларының талғампаз идеализмі бірыңғай республика құруға қарағанда жеке бостандық пен жеке ұлттық ерекшеліктерге басымдық берді, бұл бұрынғы қозғалыстардан саяси философияның маңызды өзгеруі болды. XIX ғасырдың ортасындағы поляк көтерілістерінің соңғысы және ең табандысы 1863 жылдың қаңтар айында Ресей басып алған аймақта болды (қаңтар көтерілісін қараңыз). Ресейдің Қырым соғысындағы апатты жеңілісінен кейін, Александр II патшаның үкіметі, империяның барлық жерінде серфтерді азат етуді қоса алғанда, бірқатар либералды реформалар жүргізді. Польшада жер реформасын жоғарыдан таңу консервативті жер иелерінің наразылығын, екінші жағынан Карл Маркс пен орыс либералы Александр Герценнің ықпалынан шыққан жас радикалдық зиялылардың наразылығын тудырды. 1830-31 жылдардағы үлгіні қайталай отырып, Конгресс Польшасының қаңтар көтерілісі шетелдік қолдауды ала алмады. Оның әлеуметтік прогрессивті бағдарламасы шаруаларды жұмылдыра алмаса да, көтеріліс он бес ай бойы табандылықпен жалғасты. 1864 жылдың тамызында көтерілісті толығымен басып тастағаннан кейін Ресей Конгресс Польшасын толығымен жойды және поляк жерлерінің жеке мәртебесін алып тастап, оларды Ресей империясының Батыс аймағы ретінде тікелей қосты. Аймақ Вильнюстің "Қасапшысы" атанған Михаил Муравьев Виленскийдің диктаторлық билігіне берілді. Польшаның барлық азаматтары империяға ассимиляцияланды. Ресей 1864 жылдың басында поляк серфтерін ресми түрде босатып, XIX ғасыр Польша тарихындағы ең маңызды оқиғаға айналды, бұл әлеуетті поляк революционерлерінің күн тәртібінен маңызды мәселені алып тастады.

"Органикалық жұмыс" уақыты

Ресейдегі ұлт-азаттық көтерілістердің сәтсіз аяқталуынан кейін күшейіп келе жатқан қысым, поляк басшыларын соңғы көтерілістің мерзімі жетпегендігіне көндірді. Қаңтар көтерілісінен кейінгі онжылдықтарда поляктар бірден тәуелсіздік алу мақсатын тастап, білім беру, экономикалық даму және жаңғырудың құралдары арқылы ұлтты нығайтуға бет бұрды. Бұл тәсіл позитивизмнің ықпалымен поляк қоғамын тамырынан нығайту философиясы үшін "Органикалық жұмыс" (Praca organiczna) деп аталды. Кейбіреулер үшін Органикалық жұмысты қабылдау – шетелдік үкімге мойынұру еді, бірақ көптеген жақтастары оны өзін-өзі басқару мүмкіндігін күтіп, репрессияға қарсы күрес стратегиясы ретінде қарастырды. Көтерілістердей жарқын болмаған және ұлттық естелікте биік тұрған Органикалық жұмыстың күнделікті әдістері 19 ғасырдың соңындағы саяси жағдайларға сай келді. Халықаралық күштер тепе-теңдігі Ресей мен Германияның поляк ұлттық ерекшелігін жоюға тырысқан кезде мемлекеттік тәуелсіздікті қалпына келтіруге мүмкіндік бермеді. 1871 жылы Пруссия мемлекетінің кеңейтілген нұсқасы ретінде құрылған Герман империясы, поляктар тұратын шығыс провинцияларын ассимиляциялауды мақсат етті. Санкт-Петербург та бұрынғы Польша Конгресін орысшалауға тырысты, Берлинмен бірге поляк тілі мен мәдениетін шектеу шараларын қабылдады. Ресей және Германия үкімдері астындағы поляктар Рим-католик шіркеуіне қарсы ресми науқандарға ұшырады: Канцлер Отто фон Бисмарктің Рим-католик шіркеуін мемлекеттік бақылауға алуға бағытталған "мәдени күресі" (Kulturkampf) және Ресейдің империяның барлық аймақтарында православие дінін таратуға жасаған әрекеттері. Австрия билігіндегі поляктар (1867 жылдан кейін Габсбург империясы көбінесе Австрия-Мажарстан деп аталды) көбінесе кеңшіл үкімге тап болды. Поляктар католик Австрияда діни қуғын-сүргінге ұшырамады, Вена поляк ақсүйектерін көпұлтты мемлекетінің саяси есептегі одақтастары деп санады. Австрияға адалдық көрсеткені үшін Польшаға әкімшілік және мәдени автономия берілді. Галиция неміс және орыс үкімдерінің қысымындағы поляктар үшін төзімділік оазисі ретінде танымал болды. Галиция провинциялық сеймі жартылай тәуелсіз парламенттік орган ретінде жұмыс істеді, ал поляктар Венадағы империя үкіметінде аймақтың өкілдері болды. 19 ғасырдың соңында Краков және Львов университеттері поляк зиялыларының орталығына айналды, ал Краков поляк өнері мен ой-пікірінің орталығы болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін де Оңтүстік Польшаның көптеген тұрғындары Габсбург империясының кезеңін сағынып еске алды.

Әлеуметтік және саяси өзгерістер

19-ғасырдың соңында Польша жерлерінде терең әлеуметтік және экономикалық күштер әрекет етті, оларға заманауи сипат берді және дәстүрлі өмір салтын өзгертті. Әсіресе Ресей Польшасында және Германияның бақылауындағы Силезия аймақтарында кен өндіру және өңдеу ісі ірі көлемде басталды. Бұл даму қалалану процесін жылдамдатты, ал капитализмнің пайда болуы поляк қоғамында жер иеленуші аристократияның салыстырмалы маңыздылығын азайта бастады. Шаруалардың қысымға ұшыраған жерді қалдырып кеткендері көп болды. Миллиондаған поляктар Солтүстік Америкаға және басқа да елдерге эмиграциялады, ал миллиондаған поляктар жаңа өнеркәсіптік еңбек күшін құру үшін қалаларға көшіп келді. Бұл өзгерістер жаңа әлеуметтік шиеленістерді тудырды. Қалалық жұмысшылар ерте капитализммен байланысты барлық қиындықтарды бастан өткерді, ал сол кездегі қанағаттандырылмайтын ұлтшылдық атмосфера поляктар мен екі ұлттық одақтың бұрынғы гетерогенді құрамынан қалған халықтар арасында шиеленіс тудырды. Бұрынғы ақсүйектердің қалаға көшіп келуі жаңа қалалық мамандық иелерінің тобын құрады. Дегенмен, қалаға көшуге тырысқан шаруалар жақсы лауазымдардың барлығы еврейлер мен немістердің иелігінде екенін көрді. Бұл поляктар, немістер және еврейлер арасындағы ұлттық шиеленісті күшейтті. Осы кезде Пруссия Польшасындағы еврей халқы Германиямен өзін-өзі теңестіруге және оған тиесілі болуға бейімділік танытты, себебі соңғысы, еврейлер сияқты, қалалық және космополиттік көзқарасқа ие болды. Басқа да маңызды фактор – Орталық және Шығыс Еуропаның ашкенази еврейлерінің дәстүрлі тілі, идиш, еврей әріптерімен жазылған герман тілі екендігі, бұл неміс тіліне табиғи үйлесімділікті қамтамасыз етті. Бұл Австрия-Мажарстан және Пруссия мәдениеттерінде үстемдік танытты. Бұл трансформация саясаттың да бет-кейпін өзгертті, келесі ғасырда Польша саяси ландшафтына үстемдік ететін жаңа партиялар мен қозғалыстарға жол ашты. Төменгі таптардың наразылығы шаруалар мен социалистік партиялардың құрылуына әкелді. Коммунизм маргиналды жақтастарды ғана жинады, бірақ Жозеф Пилсудский басқарған орташа социалистік фракция Польшаның тәуелсіздігін ынталы түрде қолдау арқылы кең қолдауға ие болды. 1905 жылға қарай Пилсудскийдің партиясы, Польша социалистік партиясы, бүкіл Ресей империясындағы ең ірі социалистік партияға айналды. Роман Дмовскийдің Ұлттық демократиясы ұлтшылдықты еврейлерге және басқа азшылықтарға қарсы наразылықпен біріктіретін доктринаны қабылдап, оңшылдардың жетекші күшіне айналды. 20-ғасырдың басында Польшаның саяси өмірі Органикалық жұмыстың салыстырмалы тыныштығынан шығып, жаңа белсенділік кезеңіне енді. Атап айтқанда, Пилсудский мен Дмовский Польшаның қоғамдық істеріндегі маңызды тұлғалар ретінде ұзақ мансапты бастады. 1900 жылдан кейін саяси белсенділік тек Пруссия аймағында ғана басылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Польшаның Германия мен Ресей арасындағы географиялық орны 1914 және 1918 жылдар аралығында поляктар үшін көптеген шайқастарға және қорқынышты адам мен материалдық шығындарға әкелді. 1918 жылдың көктемінде Брест-Литовск шартында революциялық Ресей Польшаға қатысты барлық ресейлік талаптарынан бас тартты. Германия жеңілгеннен кейін, Гогенцоллерндер әулетінің билігі Веймар Республикасымен ауыстырылып, Габсбург Австрия-Мажарстан империясы құлағаннан кейін Польша тәуелсіз республика болды.

Соғыс және поляк жерлері

Соғыс үш бөлінген империяның қатарын жарып, Ресейді Сербияның қорғаушысы және Ұлыбритания мен Францияның одақтасы ретінде Орталық державалардың басты мүшелері – Германия мен Австро-Мажарстанға қарсы қойды. Бұл жағдай поляктарға саяси тиімділік берді, себебі екі тарап та поляктардың адалдығы мен армияға қосылуы үшін жеңілдіктер мен болашақ автономия туралы уәделер берді. Австриялықтар Польша Конгресін өздерінің Галиция аумағына қосуды қалағандықтан, соғысқа дейін ұлттық ұйымдар құруға рұқсат берді (мысалы, Związek Strzelecki). Ресейліктер поляктардың автономия құқығын мойындады және Ресей тарапын қолдаған Польша Ұлттық Комитетінің құрылуына жол берді. 1916 жылы, поляктардың Орталық державаларға қолдауын күшейту және поляк армиясын құру мақсатымен, неміс және австриялық императорлар Польшаның жаңа Корольдігін жариялады. Жаңа Корольдік бұрынғы мемлекеттің шағын бөлігінен, яғни Польша Конгресінің аумағынан тұрды, бірақ Вильна мен Минсктің болашақта қосылуы туралы да уәделер берілді. Корольдік үш регенттің басқаруында болды, Парламенті мен Үкіметі, шағын армиясы және Польша маркасы деп аталатын өз валютасы болды. Регенттік Корольдік Польша тарихындағы төртінші және соңғы монархия болды. Соғыс ұзаққа созылған соң, поляктардың өзін-өзі басқару мәселесі маңыздырақ болды. Роман Дмовский соғыс жылдарын Батыс Еуропада өткізіп, одақтастарды поляк жерлерін Ресей билігі астында біріктіруге, азаттыққа қадам ретінде көндіруге тырысты. Ал Пилсудский соғыстың үш бөлісшінің де күйреуіне әкелетінін дұрыс болжады, бұл 1918 жылға дейін көптеген адамдар үшін мүмкін емес көрінетін нәрсе еді. Сондықтан Пилсудский Польшаның толық тәуелсіздігіне алғашқы қадам ретінде Ресейді жеңу үшін Орталық державаларға көмектесу мақсатымен Польша легиондарын құрды. Соғыстың Шығыс майданындағы ауыр шайқастардың көп бөлігі бұрынғы Польша мемлекетінің аумағында болды. 1914 жылы Ресей әскерлері Краковқа жақын келгенімен, кейін кері шегінді. Келесі көктемде Галициядағы Краковтан шығысқа қарай Горлице мен Пржемышль маңында қатты шайқастар болды. 1915 жылы Польша аумақтары Ресей әскерінің шегінуі кезінде тоналып, тасталып қалды, олар 1812 жылғы "жанып кеткен жер" саясатын қайталауға тырысты; сондай-ақ, Ресейліктер жаумен байланысы бар деген күдікпен жүз мыңдаған тұрғындарын депортациялады. 1915 жылдың соңында немістер Ресей секторының барлығын, Варшаваны қоса алғанда басып алды. 1916 жылы Галициядағы тағы бір Ресейлік шабуыл соғыс аймағындағы азаматтардың жағдайын одан бетер нашарлатты; соғыс кезінде шамамен 1 миллион поляк босқын Ресей желілерінің артына қашты. 1916 жылғы Ресейлік шабуыл немістер мен австриялықтарды күтпеген жерден ұстап алғанымен, нашар коммуникация және логистика Ресейліктерге жағдайды толыққанды пайдалануға кедергі келтірді. Барлығы 2 миллион поляк әскері үш оккупациялық державаның армияларымен соғысты, ал 450 000 адам қаза тапты. Жүз мыңдаған поляк азаматтары Германиядағы еңбек лагерлеріне жіберілді. Екі тараптың да "жанып кеткен жер" стратегиясы соғыс аймағының көп бөлігін емес қылып жіберді.

Мемлекет болуын қалпына келтіру

1917 жылы екі жеке оқиға соғыстың мәнін түбегейлі өзгертіп, Польшаның қайта жаралуына жол ашты. Америка Құрама Штаттары одақтастар тарапынан қақтығысқа қатысты, ал Ресейдегі революциялық көтеріліс оны әлсіретіп, содан кейін шығыс майданнан ресейлік әскерлерді шығарып, нәтижесінде сол елде большевиктер билікке келді. Большевиктер Ресейді соғыстан шығарғаннан кейін, патшалық Ресей армиясының маңызы қалмады. Брест-Литовск келісімінде большевиктер Польшаға қатысты Ресейдің барлық талаптарынан бас тартты. Неміс қаруының күшімен Брест-Литовск шартына қол қоюға мәжбүр болған барлық бұрынғы поляк жерлері Орталық державаларға өткізілді. 1918 жылдың күзінде Германия жеңілгеннен кейін, Пруссия монархиясының құлауы және оның орнына либералды Веймар Республикасының келуі Польшаның тәуелсіз мемлекет ретінде құрылуына мүмкіндік берді. Ресей мен Германияның Польшадан кетуі Вудро Вильсонның Версаль бейбіт конференциясындағы шақыруларын, сондай-ақ жаңа большевиктік режимнің поляктар мен басқа халықтарды ірі державалардың басып озуынан босату туралы ұсыныстарын қолдады. Вильсонның он төрт тармағының он үшіншісі Польшаның қайта жаралуын Бірінші дүниежүзілік соғыстың маңызды мақсаттарының бірі ретінде жариялады. Жозеф Пилсудский Берлинде бас мойынсыздануы үшін түрмеге қамалғанда халықтың сүйікті батырына айналды. 1918 жылдың күзіне қарай одақтастар Орталық державалардың қарсылығын жойды, Габсбург монархиясы ыдырады және Германияның императорлық үкіметі құлады. 1918 жылдың қазан айында польшалық билік Галиция мен Цешин Силезиясын бақылауға алды. 1918 жылдың қараша айында Пилсудский революционерлердің күшімен Германиядағы тұтқындықтан босатылып, Варшаваға оралды. Варшаваға келгеннен кейін, 1918 жылдың 11 қарашасында Польша Корольдігінің Регенттік Кеңесі оған барлық өкілеттіктерді берді және Пилсудский жаңадан құрылған мемлекеттің уақытша басшысы ретінде билікке келді. Соғыстың соңғы айларында құрылған барлық жергілікті биліктер Варшавадағы орталық үкіметке адалдық серт берді. 123 жылдан бері Еуропа картасынан жоғалған тәуелсіз Польша қайтадан жанданды. Жаңадан құрылған мемлекет бастапқыда бұрынғы Конгресс Польшасы, батыс Галиция (украиндықтармен қоршалган Львов қаласымен бірге) және Цешин Силезиясының бір бөлігінен тұрды.